Luận án tiến sĩ về tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại từ góc độ thể loại

Khám phá luận án tiến sĩ về tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại từ góc độ thể loại, phân tích sâu sắc và những xu hướng nổi bật.

• Tác giả: Nguyễn Thị Minh Phượng
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Dân
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý Luận Văn Học
• Đề tài: Tiểu Thuyết Lịch Sử Việt Nam Đương Đại - Nhìn Từ Góc Độ Thể Loại
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại

Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại là một thể loại văn học đặc biệt, kết hợp giữa yếu tố lịch sử và hư cấu nghệ thuật. Thể loại này không chỉ phản ánh những sự kiện lịch sử mà còn thể hiện những giá trị văn hóa, tư tưởng của dân tộc. Từ sau năm 1986, tiểu thuyết lịch sử đã có những bước phát triển mạnh mẽ, với nhiều tác phẩm nổi bật được công nhận và yêu thích. Sự kết hợp giữa lịch sử và hư cấu đã tạo ra một không gian sáng tạo phong phú cho các nhà văn, đồng thời cũng đặt ra nhiều thách thức trong việc giữ gìn tính chân thực của lịch sử.

1.1. Đặc điểm nổi bật của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam

Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam thường mang những đặc điểm nổi bật như sự kết hợp giữa các yếu tố lịch sử và hư cấu, tạo nên một bức tranh đa chiều về quá khứ. Các tác phẩm thường sử dụng nhân vật lịch sử có thật, kết hợp với những tình tiết hư cấu để làm nổi bật các giá trị nhân văn và bài học lịch sử. Điều này không chỉ giúp người đọc hiểu rõ hơn về lịch sử mà còn tạo ra những cảm xúc sâu sắc về con người và thời đại.

1.2. Vai trò của tiểu thuyết lịch sử trong văn học Việt Nam

Tiểu thuyết lịch sử đóng vai trò quan trọng trong việc giáo dục lịch sử và truyền tải các giá trị văn hóa. Thể loại này không chỉ giúp người đọc tiếp cận với những sự kiện lịch sử một cách sinh động mà còn khơi gợi lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết dân tộc. Qua các tác phẩm, người đọc có thể cảm nhận được những nỗi đau, khát vọng và ước mơ của các thế hệ đi trước.

II. Thách thức trong việc viết tiểu thuyết lịch sử hiện đại

Việc viết tiểu thuyết lịch sử hiện đại đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc cân bằng giữa yếu tố lịch sử và hư cấu. Các nhà văn cần phải nghiên cứu kỹ lưỡng các nguồn sử liệu để đảm bảo tính chính xác, đồng thời vẫn phải sáng tạo để thu hút người đọc. Sự áp lực từ việc giữ gìn tính chân thực của lịch sử trong khi vẫn phải tạo ra một câu chuyện hấp dẫn là một trong những thách thức lớn nhất.

2.1. Cân bằng giữa lịch sử và hư cấu

Một trong những thách thức lớn nhất của tiểu thuyết lịch sử là làm thế nào để cân bằng giữa việc tôn trọng các sự kiện lịch sử và việc sáng tạo hư cấu. Các nhà văn cần phải có kiến thức sâu rộng về lịch sử để có thể đưa ra những tình tiết hợp lý mà vẫn giữ được sự hấp dẫn cho câu chuyện.

2.2. Đối mặt với sự chỉ trích từ độc giả

Nhiều tác phẩm tiểu thuyết lịch sử đã gặp phải sự chỉ trích từ độc giả khi không phản ánh đúng sự thật lịch sử. Điều này đặt ra yêu cầu cao cho các nhà văn trong việc nghiên cứu và lựa chọn các sự kiện lịch sử để đưa vào tác phẩm của mình. Sự chỉ trích này không chỉ đến từ độc giả mà còn từ các nhà phê bình văn học, tạo ra áp lực lớn cho các tác giả.

III. Phương pháp sáng tác tiểu thuyết lịch sử hiệu quả

Để viết một tác phẩm tiểu thuyết lịch sử thành công, các nhà văn cần áp dụng nhiều phương pháp sáng tác khác nhau. Việc nghiên cứu kỹ lưỡng các nguồn sử liệu, kết hợp với việc phát triển nhân vật và cốt truyện là rất quan trọng. Ngoài ra, việc sử dụng ngôn ngữ và phong cách viết phù hợp cũng góp phần tạo nên sức hấp dẫn cho tác phẩm.

3.1. Nghiên cứu nguồn sử liệu

Nghiên cứu nguồn sử liệu là bước đầu tiên và quan trọng nhất trong quá trình sáng tác tiểu thuyết lịch sử. Các nhà văn cần phải tìm hiểu kỹ lưỡng về các sự kiện, nhân vật và bối cảnh lịch sử để đảm bảo tính chính xác cho tác phẩm của mình. Việc này không chỉ giúp tạo ra một nền tảng vững chắc cho câu chuyện mà còn giúp tác giả tránh được những sai sót không đáng có.

3.2. Phát triển nhân vật và cốt truyện

Phát triển nhân vật và cốt truyện là yếu tố quyết định đến sự thành công của một tác phẩm tiểu thuyết lịch sử. Các nhân vật cần phải được xây dựng một cách chân thực, có chiều sâu và có thể gắn kết với các sự kiện lịch sử. Cốt truyện cần phải được thiết kế một cách hợp lý, tạo ra sự hấp dẫn và lôi cuốn cho người đọc.

IV. Ứng dụng thực tiễn của tiểu thuyết lịch sử trong giáo dục

Tiểu thuyết lịch sử không chỉ có giá trị văn học mà còn có ứng dụng thực tiễn trong giáo dục. Các tác phẩm này có thể được sử dụng như một công cụ giảng dạy hiệu quả, giúp học sinh hiểu rõ hơn về lịch sử và văn hóa dân tộc. Việc đưa tiểu thuyết lịch sử vào chương trình học có thể khơi gợi sự hứng thú và yêu thích môn lịch sử ở học sinh.

4.1. Tiểu thuyết lịch sử như một công cụ giảng dạy

Tiểu thuyết lịch sử có thể được sử dụng như một công cụ giảng dạy hiệu quả trong các trường học. Các giáo viên có thể sử dụng các tác phẩm này để minh họa cho các bài học lịch sử, giúp học sinh dễ dàng tiếp cận và hiểu rõ hơn về các sự kiện lịch sử quan trọng.

4.2. Khơi gợi lòng yêu nước và tinh thần đoàn kết

Thông qua các tác phẩm tiểu thuyết lịch sử, học sinh có thể cảm nhận được những giá trị văn hóa và tinh thần yêu nước. Điều này không chỉ giúp các em hiểu rõ hơn về lịch sử dân tộc mà còn khơi gợi lòng tự hào và tinh thần đoàn kết trong cộng đồng.

V. Kết luận và tương lai của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam

Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại đang trên đà phát triển mạnh mẽ, với nhiều tác phẩm chất lượng và đa dạng. Tương lai của thể loại này hứa hẹn sẽ tiếp tục mang đến những giá trị văn hóa và giáo dục quan trọng. Việc nghiên cứu và phát triển tiểu thuyết lịch sử không chỉ giúp khẳng định vị trí của thể loại này trong văn học mà còn góp phần vào việc gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc.

5.1. Xu hướng phát triển của tiểu thuyết lịch sử

Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đang có xu hướng phát triển theo nhiều hướng khác nhau, từ việc bám sát sử liệu đến việc sáng tạo hư cấu. Các nhà văn trẻ đang tìm kiếm những cách tiếp cận mới, mang đến những góc nhìn độc đáo về lịch sử và con người Việt Nam.

5.2. Vai trò của tiểu thuyết lịch sử trong tương lai

Tiểu thuyết lịch sử sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc giáo dục và truyền tải các giá trị văn hóa. Với sự phát triển của công nghệ và các phương tiện truyền thông hiện đại, tiểu thuyết lịch sử có thể được tiếp cận một cách dễ dàng hơn, giúp lan tỏa những giá trị tốt đẹp của dân tộc đến với nhiều người hơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 “Tổng quan tình hình nghiên cứu”, tác giả đi vào tìm hiểu “tình hình nghiên cứu truyện lịch sử”, trình bày “Khái niệm mô hình truyện lịch sử” trên cơ sở lý thuyết diễn ngôn của V. Từ đó, tác giả đi vào nghiên cứu “truyện lịch sử có thể chia thành ba mô hình cấu trúc truyền thuyết, dụ ngôn và giai thoại” [123; 43]. Sang đến chương 2 “Mô hình truyền thuyết lịch sử”, tác giả đi vào nội dung 1: nêu khái niệm “truyền thuyết”, vào nội dung 2 “Chủ thể xác tín về chân lý lịch sử gắn với những câu chuyện hồi sinh” với 2 luận điểm: “Câu chuyện dựng nước và giữ nước” và “Câu chuyện thời thế biến thiên dâu bể” [123; 45]. Truyện lịch sử viết theo mô hình truyền thuyết xoay quanh hai câu chuyện chính: câu chuyện dựng nước và chống ngoại xâm để giữ nước, cứu nước và câu chuyện về những biến thiên, dâu bể của xã hội, thời thế” [123; 46].

Tiếp theo, nội dung 3 là “Bức tranh thế giới phân lập của các vai – chức năng” với 3 luận điểm: “ Ta – địch, chính nghĩa – phi nghĩa”; “Tốt – xấu, thiện – ác”; “Cái nhỏ - cái lớn, nhân dân – đất nước”. Tác giả cho rằng “việc phân vai thiện – ác, tốt – xấu không theo giai tầng mà theo chuẩn mực đạo đức, luân lý và quan niệm sống, thể hiện trong suy nghĩ, hành động” [123; 65] và “Sự tái hiện bức tranh thế giới theo hai mảng đối lập này đã trở thành một nguyên tắc nghệ thuật của mô hình truyền thuyết lịch sử kể câu chuyện chống giặc giữ nước” [123; 60]. Tiếp nữa, nội dung 4 “Ba hình thức ngôn ngữ thế giới quan” đều là “ngôn ngữ quan phương, ít nhiều còn tính chất ước lệ” [123; 45, 78]: 1. “Ngôn ngữ trận mạc” và “mô thức tu từ thể hiện các vấn đề, tiếng nói của quốc gia, dân tộc: hịch, cáo, thệ” [123; 75]; 2.

“Ngôn ngữ họ hàng, dòng tộc” và “qua lăng kính của ngôn ngữ dòng tộc, nền tảng để kiến tạo hình tượng không gian là chữ nhà” [123; 77]; 3. “Ngôn ngữ hội hè, đám đông”. Tiếp theo chương 3 “Mô hình dụ ngôn lịch sử”, với 3 vấn đề: 1. “Chủ thể, người sở đắc chân lý và những bài học” với 3 luận điểm: “Hình tượng tác giả - chủ thể bộc lộ trực tiếp”; “Người kể chuyện - chủ thể nhập vai” và “Hệ thống nhân vật - chủ thể phân vai” với việc đi vào khái niệm nhân vật, tác giả cho rằng mỗi 13 nhân vật mang chức năng như là “mặt nạ ngôn ngữ”, “vai phát ngôn” với 2 chức năng “vai lịch sử và văn học” [123; 94-98]); 2.

“Bức tranh thế giới của những chủ thể lựa chọn” với 3 luận điểm: “Chủ thể nhập thế”, “Chủ thể xuất thế” và “Chủ thể trung dung” [123; 107]; 3. “Kết cấu – hình thức ngôn ngữ đặc trưng chuyển tải bài học dụ ngôn” với các đặc trưng “Từ kết cấu kiểu tiểu thuyết cổ điển tạo khung cho tác phẩm”, “đến phá vỡ kết cấu mạch thời gian biên niên” bằng việc “đảo, xóa mờ những mốc thời gian lịch sử cụ thể” [123; 112]; “và thay đổi ý nghĩa mô hình hóa cặp phạm trù mở đầu – kết thúc” để quan điểm về “chính sự, lịch sử, văn hóa và con người” [123; 113, 114]. Cuối cùng là chương 4 “Mô hình giai thoại lịch sử”, với 3 vấn đề như: 1. “Chủ thể bất khả tín về chân lý và những truyện kể mới” với 3 luận điểm: “Chủ thể của những câu chuyện mơ hồ, hư thực”, “Chủ thể của những câu chuyện về thân phận cá nhân” và “Chủ thể của những câu chuyện ngẫu nhiên, bất định”; 2.

“Bức tranh thế giới lập thể của những mảnh vỡ lịch sử” với 3 luận điểm: “Những mảnh vỡ ngẫu nhiên, huyền hoặc”, “Những mảnh vỡ của lịch sử quan phương, theo tiến trình biên niên” và “Sự đan cài các mảnh vỡ, kiến tạo cấu trúc diễn ngôn”; 3. “Ngôn ngữ nghệ thuật mang tính tổng hợp cao” với 3 luận điểm: “Lịch sử như một ngôn ngữ, một mã nghệ thuật”, “Phá bỏ phân vai ước lệ” và “Sự trở về ngôn ngữ thế tục” gắn với “ngôn ngữ thế tục, suồng sã, mang đậm chất khẩu ngữ” [123; 142]. Nhìn chung, Ngô Thanh Hải tiếp cận mô hình truyện lịch sử từ lý thuyết diễn ngôn, phần lớn tác phẩm khảo sát thuộc thể loại truyện ngắn, trong đó có nhắc đến tên một vài TTLS, nhưng tác giả cũng chưa đi sâu vào lý thuyết thể loại thể hiện qua các xu hướng phát triển của TTLS Việt Nam đương đại, chưa phân tích đặc điểm các lớp cấu trúc thể loại trong mỗi xu hướng để chỉ ra sự đổi mới của thể loại. Đây là chỗ còn thiếu hụt về mặt lý thuyết mà luận án của tôi sẽ tiếp tục nghiên cứu.

Năm 2020, có luận án với đề tài “Tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai” của Đỗ Thị Nhàn với 4 chương. Chương 1với 3 vấn đề : “Tổng quan tình hình nghiên cứu tiểu thuyết lịch sử” với việc nêu khái niệm, liệt kê các công trình nghiên cứu về TTLS trên thế giới, nêu “sự khác nhau giữa TTLS thời kì trung đại và thời kì hiện đại”, “tình hình nghiên cứu về Lan Khai và tiểu thuyết lịch sử của ông”, “Những vấn đề cấp thiết đặt ra trong nghiên cứu tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai”. Chương 2 “Từ quan niệm nghệ thuật đến quá trình sáng tác tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai” với 2 nội dung “Về quan niệm của Lan Khai” với quan niệm về nhà văn, văn học và quan niệm nghệ thuật về con người; “Quá trình sáng tác của Lan Khai” với 4 luận điểm “Sở trường sáng tác”, “Hoàn cảnh sáng tác”, “Diễn trình sáng tác” và “Tiểu thuyết lịch sử trong sự nghiệp sáng tác của Lan Khai và trong sự vận động của thể tài tiểu thuyết lịch sử Việt Nam”. Chương 3 “Từ hiện thực lịch sử đến bức tranh nghệ thuật trong tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai ” với 3 nội dung “Cảm hứng sáng tác” với việc “ca ngợi truyền thống yêu nước của dân tộc”, “ca ngợi cái đẹp, cái thiện”, “Phê phán xã hội phong kiến và chiến tranh phi nghĩa”; “Sự kiện trong tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai” với các luận điểm “Sự hoán đổi ngôi vị của các triều đại phong kiến”, “Những cuộc nội chiến”, “Những cuộc nổi dậy của nhân dân”, “Những cuộc đấu tranh 14 chống kẻ thù xâm lược và bè lũ tay sai”; “Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai” gồm “Nhân vật vua chúa, quan lại và tướng lĩnh”, “Nhân vật người anh hùng”, “Người phụ nữ”, “Nhân vật binh sĩ và dân chúng”, “Nhân vật kẻ thù cướp nước và bán nước”.

Chương 4 có 5 nội dung “Sự kết hợp hài hòa giữa lịch sử và hư cấu nghệ thuật”; “Nghệ thuật kết cấu” với việc “Kế thừa và sáng tạo kết cấu của tiểu thuyết truyền thống” và “Kết cấu kiểu tiểu thuyết hiện đại”; “Các phương thức kiến tạo chân dung nhân vật”; “Thời gian và không gian nghệ thuật”; “Nghệ thuật trần thuật” với “Người trần thuật, điểm nhìn trần thuật”, “Ngôn ngữ và giọng điệu trần thuật”. Có thể nói, tác giả đã nghiên cứu về một nhà văn cụ thể là Lan Khai với 20 cuốn tiểu thuyết lịch sử trước giai đoạn 1945 có dung lượng nhỏ và mỏng được liệt kê trong danh mục tài liệu tham khảo, không nghiên cứu về giai đoạn đương đại như đề tài của chúng tôi. Nhìn chung, các công trình nghiên cứu nói trên chỉ là những bài báo ngắn, nêu lên một yếu tố nào đó của thể loại mà chưa đi sâu vào vấn đề được nêu, có một số sách lý luận văn học cũng ít đề cập đến lý thuyết thể loại TTLS, cho thấy khoảng trống còn thiếu hụt về mặt lý thuyết. Bên cạnh đó, một số luận văn thạc sĩ chỉ đi vào một khía cạnh nào đó của một tác phẩm cụ thể, nên chưa có tính khái quát về mặt lý thuyết thể loại.

Cuối cùng, chúng tôi thấy có 4 luận án tiến sĩ công phu nói trên đi sâu vào cả giai đoạn dài và có sự tiếp nối về thời gian, còn luận án của Đỗ Thị Nhàn chỉ nghiên cứu về một tác giả cụ thể thuộc giai đoạn trước 1945 với một số tác phẩm có dung lượng nhỏ và mỏng. Nhưng, các công trình nghiên cứu đó vẫn còn thiếu hụt về mặt lý thuyết thể loại như đã nêu trên, phần lớn các tác giả mới dừng lại ở việc điểm qua một bình diện nào đó của tác phẩm cụ thể, chưa có công trình nào phân tích thấu triệt các lớp cấu trúc thể loại của các xu hướng TTLS Việt Nam đương đại để thấy được các đặc trưng thể loại và sự đổi mới của mỗi xu hướng TTLS. Vì thế, đề tài của chúng tôi đi sâu khái quát các đặc trưng thể loại, ý nghĩa, vai trò, sự cách tân của TTLS Việt Nam đương đại theo ba xu hướng: bám sát sử liệu, dụ ngôn hóa sử liệu và đối thoại với sử liệu là điều quan trọng và cần thiết, có những đóng góp nhất định cho ngành Lý luận văn học nước nhà. Các quan niệm về đặc trƣng thể loại Khi bàn về TTLS, hệ thống các quan điểm của các nhà khoa học trong và ngoài nước được nói đến trong các công trình nghiên cứu có thể chia thành ba luồng ý kiến chính, một là kết hợp hài hòa 2 yếu tố “lịch sử” và “hư cấu”, hai là thiên về tính tiểu thuyết và “hư cấu” nghệ thuật, ba là đề cao yếu tố “lịch sử” và trung thành với các sự thật lịch sử được ghi chép trong sử liệu.

Trong đó, chúng tôi thấy hầu hết các nhà lý luận văn học theo quan điểm thứ nhất, cho rằng cần tôn trọng sự thật lịch sử và nhà văn có quyền được hư cấu ở một giới hạn, mức độ nhất định, yếu tố “lịch sử” và “hư cấu” sẽ chi phối, quy định, ràng buộc lẫn nhau, cần kết hợp chúng một cách hài hòa, hợp lý theo nguyên tắc thể loại. Ngoài ra, các nhà nghiên cứu còn bàn nhiều về mối quan hệ giữa nhà văn – tác phẩm - bạn đọc, các vấn đề tiếp nhận văn học, ý nghĩa và tác dụng của tiểu thuyết lịch sử với cuộc sống 15 hôm nay,… 1.