phần Mở đầu, Kết luận và khuyến nghị, Tài liệu tham khảo, Luận văn gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 2. Một số biện pháp tích hợp giáo dục kĩ năng sống cho học sinh lớp 6 thông qua dạy học văn bản truyện hiện đại Việt Nam Chƣơng 3. Thực nghiệm sƣ phạm 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.
Một số vấn đề về Kĩ năng sống 1. Khái niệm Kĩ năng sống Kĩ năng sống là một khái niệm đƣợc sử dụng rộng rãi trong các lĩnh vực hoạt động khác nhau và có nhiều quan niệm xoay quanh thuật ngữ này. Theo WHO (năm 1993), xem xét từ góc độ sức khỏe, KNS là khả năng cần có của con ngƣời để cuộc sống đƣợc lành mạnh, an toàn. Vì thế, hiểu rộng ra, đây là khả năng mỗi cá nhân ứng phó, thích ứng một cách tích cực trƣớc những yêu cầu và thách thức của cuộc sống hiện nay.
UNESCO (2003) cho rằng kĩ năng sống gắn với những năng lực cá nhân, là khả năng con ngƣời thực hiện đầy đủ các chức năng và tham gia vào cuộc sống hàng ngày gắn với 4 trụ cột của giáo dục: Học để biết - Học để làm - Học để tự khẳng định mình - Học để cùng chung sống. Tổ chức UNICEF (Thái Lan) lại tìm hiểu KNS liên quan đến việc hình thành thái độ và kĩ năng của con ngƣời. Đây là khả năng phân tích tình huống, hành vi và cách ứng xử cũng nhƣ khả năng tránh đƣợc những tình huống nào đó. Theo tác giả Xkhomni thì: “KNS là khả năng con ngƣời thực hiện những hành vi thích ứng với thách thức và những đòi hỏi của cuộc sống, KNS thể hiện năng lực sống của con ngƣời trong cuộc sống cá nhân, trong mối quan hệ xã hội” Nguyễn Thị Mỹ Lộc quan niệm: “Giáo dục KNS là một quá trình với những hoạt động giáo dục cụ thể nhằm tổ chức, điều kiển để HS biết cách chuyển tải những gì mình biết (nhận thức), những gì mình cảm nhận (thái độ) và những gì mình quan tâm (giá trị) thành những khả năng thực thụ giúp HS biết phải làm gì và làm như thế nào (hành vi) trong những tình huống khác nhau của cuộc sống” [25, tr.
11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Có thể thấy, khái niệm KNS đƣợc biểu đạt với quan niệm rộng hẹp khác nhau tùy theo cách tiếp cận vấn đề. Với nghĩa nhỏ hẹp, khái niệm này chỉ những năng lực tâm lí xã hội. Theo nghĩa khái quát, KNS còn bao gồm những kĩ năng tâm lý vận động. Chính vì vậy, khi để chỉ khả năng của mỗi con ngƣời, KNS mang tính cá nhân; còn khi đƣợc đặt trong mỗi một giai đoạn phát triển của lịch sử xã hội, ở mỗi một vùng miền (đòi hỏi cá nhân có những KNS thích hợp) thì KNS lại mang tính xã hội.
Ví dụ nhƣ KNS của thời chiến tranh chắc chắn phải khác với thời kì đất nƣớc hòa bình, thống nhất; khả năng ứng phó với cuộc sống của ngƣời nông dân sẽ không giống ngƣời thành phố, cách sống của ngƣời ở miền núi khác ngƣời ở đồng bằng. Giáo dục KNS chính là việc tranh bị, hình thành cho HS cách sống tích cực, xây dựng hoặc giúp các em thay đổi hành vi phù hợp với mục tiêu phát triển nhân cách toàn diện ngƣời học. Phân loại Kĩ năng sống Việc phân loại KNS phụ thuộc vào các khái niệm, quan điểm khác nhau. Theo tổng hợp của tác giả Nguyễn Thanh Bình [2], KNS đƣợc phân loại thành 3 nhóm nhƣ sau: nhóm kĩ năng nhận thức, nhóm kĩ năng đƣơng đầu với cảm xúc, nhóm kĩ năng xã hội.
Tuy nhiên, cách phân loại này chỉ mới dừng ở các KNS chung, chƣa đi sâu thể hiện những vấn đề cụ thể của đời sống - đó lại là những vấn đề chính, bức thiết cần trang bị cho con ngƣời để họ ứng phó với những thay đổi của xã hội từng ngày. Chính vì vậy, UNESCO đã để xuất cần bổ sung các KNS quan trọng nhƣ: vệ sinh (vệ sinh cá nhân, vệ sinh thực phẩm), sức khỏe: thể chất, dinh dƣỡng, sinh sản; bảo vệ trẻ em: phòng chống bạo lực, buôn bán trẻ em và phụ nữ; các vấn đề về giới, phòng tránh rƣợu, thuốc lá và ma túy; phòng ngừa thiên tai; hòa bình và giải quyết xung đột; gia đình và cộng đồng; giáo dục công dân; bảo vệ thiên nhiên và môi trƣờng;… 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhƣ vậy, theo UNESCO, WHO, và UNICEF có thể xem KNS gồm các kĩ năng cốt lõi, cụ thể nhƣ sau [39] + Kĩ năng giải quyết vấn đề + Kĩ năng giao hiệu quả + Kĩ năng giao tiếp ứng xử cá nhân + Kĩ năng ra quyết định + Kĩ năng suy nghĩ/ tƣ duy phê phán + Kĩ năng thể hiện sự cảm thông + Kĩ năng tƣ duy sáng tạo + Kĩ năng ứng phó với căng thẳng và cảm xúc + Kĩ năng tự nhận thức/ tự trọng và tự tin của bản thân, xác định giá trị Ở nƣớc ta, trong những năm vừa qua, KNS đƣợc phân loại theo các mối quan hệ, bao gồm các nhóm: - Nhóm các kĩ năng nhận biết và sống với chính mình - Nhóm các kĩ năng nhận biết và sống với ngƣời khác - Nhóm các kĩ năng ra quyết định một cách có hiệu quả Trên đây chỉ là một trong các cách phân loại KNS còn việc phân loại KNS phụ thuộc vào quan điểm, nhận thức của mỗi tác giả, nó mang tính tƣơng đối, dựa vào từng khía cạnh xem xét và nghiên cứu. Tuy vậy, dù các tác giả có phân loại theo hình thức nào thì kết quả nghiên cứu KNS cũng chỉ ra rằng, mỗi con ngƣời cần có những KNS cốt lõi nhƣ: kĩ năng nhận thức, kĩ năng xác định giá trị, kĩ năng giao tiếp, kĩ năng kiểm soát cảm xúc, căng thẳng, kĩ năng giải quyết vấn đề, kĩ năng giải quyết mâu thuẫn một cách tích cực, kĩ năng nhận thức, kĩ năng ra quyết định,… Các kĩ năng sống thƣờng có liên quan chặt chẽ đến nhau, thúc đẩy quá trình hoàn thiện, phát triển con ngƣời. Tầm quan trọng của việc giáo dục Kĩ năng sống cho học sinh trong trường Trung học 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com KNS có vai trò vô cùng quan trọng với sự phát triển của cá nhân và xã hội, là một hành trang quan trọng giúp HS nhìn nhận để điều chỉnh hành vi, thói quen xấu, hƣớng đến sự tích cực, lành mạnh.
Ngƣời đƣợc trang bị KNS phù hợp sẽ luôn biết cách ứng phó, giải quyết các vấn đề bất thƣờng trong đời sống với thái độ tự tin, yêu đời, làm chủ bản thân mình. Còn ngƣợc lại, nếu thiếu các kĩ năng sống, con ngƣời không thể ứng xử đúng với những chuẩn mực của xã hội. Từ đó tạo nên những rào cản cho chính bản thân mình, họ dễ thất bại, dễ vấp ngã. Ví dụ nhƣ: Ngày nay, các em học sinh gặp rất nhiều khó khăn trong giao tiếp trong gia đình, trƣờng học và ngoài xã hội.
Các em dễ bị căng thẳng, áp lực và hành xử tiêu cực gây ảnh hƣởng đến sức khỏe, học tập, công việc… của chính bản thân, và đây chính là biểu hiện của việc thiếu kĩ năng ứng phó với căng thẳng. KNS không chỉ giúp cá nhân phát triển toàn diện hơn, nó còn thúc đẩy sự phát triển của xã hội và ngăn ngừa các vấn đề xã hội. Khi những cá nhân tích cực, tiến bộ sẽ tạo nên một xã hội văn minh, tiến bộ, giúp nâng cao chất lƣợng cuộc sống và giải quyết đƣợc một cách tích cực các vấn đề về quyền con ngƣời, quyền công dân. Giáo dục KNS càng trở nên cấp thiết với thế hệ trẻ bởi họ có nhiệm vụ quan trọng quyết định sự phát triển của tƣơng lai đất nƣớc.
KNS giúp cho các em thực tự tin, vững vàng hơn để thực hiện tốt trách nhiệm cao cả của bản thân mình, đóng góp công sức cho gia đình, cộng đồng và xã hội. Tuy nhiên, xã hội ngày nay có quá nhiều tiêu cực, cám dỗ, những lôi kéo, kích động. Đây là điều kiện không thuận lợi cho HS bởi các em đang ở lứa tuổi thích tìm tòi, khám phá, ham hiểu biết nhƣng lại thiếu kinh nghiệm sống, thiếu hiểu biết xã hội và ít va vấp thực tế. Nếu không đƣợc giáo dục KNS cùng với những thực trạng trên, các em dễ sa vào các hành tiêu cực, bạo lực, sự tha hóa về nhân cách.
Hiện nay, độ tuổi vƣớng vào tệ nạn xã hội ngày 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com càng trẻ hóa, không ít các em học sinh trung học nghiện hút, bỏ học, ăn chơi sa đọa, nghiện game, bạo lực,… Nhƣ vậy, có thể thấy, việc giáo dục KNS cho thế hệ trẻ là rất quan trọng, giúp các em hoàn thiện bản thân, rèn luyện hành vi có trách nhiệm với gia đình, cộng đồng và Tổ quốc; giúp các em phát triển toàn diện, có bản lĩnh, vững vàng hơn và thành công hơn trong cuộc sống. Giáo dục KNS cho HS, với bản chất là hình thành cho các em năng lực cần thiết để đáp ứng sự phát triển và sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nƣớc là phù hợp với mục tiêu giáo dục, nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục. Để dạy KNS phù hợp với đổi mới phƣơng pháp giáo dục, cần phát huy ƣu thế của các phƣơng pháp và kĩ thuật dạy học tích cực. Hiện nay, đã có rất nhiều nƣớc trên thế giới quan tâm đến việc đƣa KNS vào nhà trƣờng, trong đó có hơn 140 nƣớc đã đƣa vào chƣơng trình chính khóa ở các cấp học.
KNS đang là xu hƣớng giáo dục chung mà nhiều quốc gia hƣớng tới. Ở nƣớc ta, có những cách thực hiện giáo dục KNS nhƣ: - Xây dựng KNS thành một môn học để giáo dục cho học sinh nhƣ các môn học khác của chƣơng trình học tập. - Tìm những nội dung phù hợp của KNS để lồng ghép vào các môn học có ƣu thế và các hoạt động giáo dục khác. - KNS đƣợc tích hợp giáo dục vào trong các môn học và các hoạt động giáo dục của nhà trƣờng.
Có thể thấy, giáo dục KNS đang đƣợc cả thế giới quan tâm tuy nhiên với mỗi một quốc gia lại có cách triển khai khác nhau. Đa số các nƣớc thƣờng chọn cách tích hợp KNS vào nội dung môn học để tránh sự quá tải trong nhà trƣờng, chủ yêu là các môn khoa học xã hội. Từ những nhiệm vụ trên, giáo dục KNS có vai trò thực sự quan trọng đối với học sinh phổ thông nói chung.