Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TÍCH HỢP GIÁO DỤC GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 12 - TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Một số vấn đề về lí luận dạy học 1. Phương pháp dạy học và đổi mới phương pháp dạy học 1. Khái niệm phương pháp dạy học Phương pháp hiểu theo nghĩa chung và rộng nhất là hành vi có mục đích nhất định.
Đó cũng là những cách thức, những con đường mà người ta cần đi theo để đạt được mục đích. Theo cách hiểu như vậy thì phương pháp dạy học là những cách thức tương tác giữa giáo viên và học sinh có liên quan đến các hoạt động dạy và học, nhằm mục đích giáo dục và trau dồi học vấn cho thế hệ trẻ.[2] Trong lý luận dạy học hiện đại, PPDH là một khái niệm rất phức tạp, có nhiều bình diện, phương diện khác nhau. PPDH là những hình thức và cách thức hoạt động của giáo viên và học sinh trong những môi trường dạy học được tổ chức nhằm lĩnh hội tri thức, kĩ năng, thái độ, phát triển năng lực và phẩm chất.[2] PPDH là những hình thức và cách thức hoạt động của giáo viên và người học nhằm thực hiện những mục tiêu dạy học xác định, phù hợp với những nội dung và những điều kiện dạy học cụ thể. PPDH cụ thể quy định những mô hình hoạt động của giáo viên và học sinh.
Phương pháp dạy học tích cực Dạy học tích cực là hệ thống phương pháp dạy học nhằm cụ thể hóa hoạt động bên trong của học sinh. Người học không bị động tiếp thu những kiến thức có sẵn do thầy truyền đạt mà nỗ lực hợp tác với bạn bè để tự tìm hiểu, khám phá những kiến thức mới dưới sự hướng dẫn của thầy cô giáo. Giáo viên là người định hướng, tổ chức các hoạt động của lớp học.[11] Phương pháp dạy học tích cực thực chất là cách hướng tới việc học tập tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, chống lại thói quen học tập thụ động của học sinh. Nhiệm 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vụ chủ yếu của giáo viên trong PPDH tích cực là trở thành người thiết kế, tạo điều kiện phát huy tính độc lập, sáng tạo của học sinh trong quá trình học tập.
Học sinh được thách thức và tham gia một cách tích cực trong suốt quá trình học tập.[11] Đặc trưng của PPDH tích cực là dạy học thông qua tổ chức các hoạt động cho HS, chú trọng vào việc phát triển năng lực tự học, tăng cường học tập cá thể và phối hợp với học tập hợp tác khác. Kết hợp đánh giá của thầy và tự đánh giá của trò.[11] Theo quan điểm lí luận dạy học hiện đại tổ chức dạy học hiệu quả là quá trình được vận hành theo nguyên lí "hỗ trợ tích cực" và "chủ động kiến tạo". Đổi mới phương pháp dạy học PPDH là một phạm trù của khoa học giáo dục. Việc đổi mới PPDH cần dựa trên những cơ sở khoa học và thực tiễn giáo dục.
Khoa học giáo dục là lĩnh vực rất rộng lớn, có nhiều chuyên ngành khác nhau. Vì vậy việc đổi mới PPDH cũng được tiếp cận dưới rất nhiều cách khác nhau. Tuỳ theo mỗi cách tiếp cận khác nhau có thể có những quan niệm khác nhau về đổi mới PPDH. Dựa trên khái niệm chung về PPDH, có thể hiểu: đổi mới phương pháp dạy học là cải tiến những hình thức và cách thức làm việc kém hiệu quả của GV và HS, sử dụng những hình thức và cách thức hiệu quả hơn nhằm nâng cao chất lượng dạy học, phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo, phát triển năng lực của học sinh.
Chương trình giáo dục phổ thông 2018 nêu rõ định hướng đổi mới PPDH. Các môn học và hoạt động giáo dục trong nhà trường áp dụng các phương pháp tích cực hóa hoạt động của người học, trong đó giáo viên đóng vai trò tổ chức, hướng dẫn hoạt động cho học sinh, tạo môi trường học tập thân thiện và những tình huống có vấn đề để khuyến khích học sinh tích cực tham gia các hoạt động học tập, tự phát hiện năng lực, nguyện vọng của bản thân, rèn luyện thói quen và khả năng tự học, phát huy tiềm năng những kiến thức, kĩ năng đã tích lũy được để phát triển [9]. Các hoạt động học tập của học sinh bao gồm hoạt động khám phá vấn đề, hoạt động luyện tập và hoạt động thực hành, được thực hiện với sự hỗ trợ của thiết bị dạy học tối thiểu, chú trọng khai thác công cụ thông tin và các hệ thống tự động hóa của kĩ thuật số. Các hoạt động học tập nói trên được tổ chức trong và ngoài nhà trường thông qua một số hình thức chủ yếu sau: học lí thuyết; thực hiện bài tập, trò chơi, đóng vai, dự án nghiên cứu, tham quan, cắm trại; sinh hoạt tập thể, hoạt động trải nghiệm [9].
13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Khái niệm về dạy học tích hợp 1. Khái niệm Tích hợp Tích hợp (Tiếng Anh, tiếng Đức, tiếng Pháp: Integration) có nguồn gốc từ tiếng Latinh: Integration với nghĩa: xác lập cái chung, cái toàn thể và cái thống nhất trên cơ sở những bộ phận riêng lẻ [6]. Theo từ điển Tiếng Việt: “Tích hợp là sự kết hợp những hoạt động,chương trình hoặc các thành phần khác nhau thành một khối chức năng.Tích hợp có nghĩa là sự thống nhất, sự hòa hợp, sự kết hợp”[6].
Tài liệu tập huấn tìm hiểu Chương trình giáo dục tổng thể 2018: “Tích hợp là sự hợp nhất/ nhất thể hóa các bộ phận khác nhau để đưa tới một đối tượng mới như là một thể thống nhất dựa trên những nét bản chất của các thành phần đối tượng chứ không phải là phép cộng đơn giản những thuộc tính của đối tượng ấy”[9]. Tích hợp có hai tính chất cơ bản, liên hệ mật thiết với nhau và quy định lẫn nhau, đó là tính liên kết và tính toàn vẹn. Tính liên kết có thể tạo ra một thực thể toàn vẹn, tính toàn vẹn dựa trên sự thống nhất nội tại các thành phần liên kết chứ không phải sự sắp đặt các thành phần bên cạnh nhau. Không thể gọi là tích hợp nếu các tri thức, kĩ năng không có sự liên kết, phối hợp với nhau trong lĩnh hội nội dung hoặc giải quyết một vấn đề tình huống [9].
Dạy học tích hợp Trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018: “Dạy học tích hợp” được định nghĩa là định hướng dạy học giúp học sinh phát triển khả năng huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng,…thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau để giải quyết có hiệu quả các vấn đề trong học tập và trong cuộc sống, được thực hiện ngay trong quá trình lĩnh hội tri thức và rèn luyện kĩ năng. Dạy học tích hợp là một quan điểm dạy học nhằm hình thành và phát triển cho học sinh những năng lực cần thiết.[9] Dạy học tích hợp là xu thế chung của chương trình giáo dục phổ thông các nước. Ở Việt Nam, dạy học tích hợp đã được thực hiện trong chương trình hiện hành. So với chương trình hiện hành, dạy học tích hợp trong chương trình giáo dục phổ thông 2018 tăng cường tích hợp nhiều nội dung trong cùng một môn học, yêu cầu tích hợp thể hiện cả trong mục tiêu, nội dung, phương pháp giáo dục và đánh giá kết quả giáo dục.[9] 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy, thực hiện dạy học tích hợp sẽ phát huy tối đa sự trưởng thành và phát triển cá nhân mỗi học sinh, giúp các em thành công trong vai trò của người chủ gia đình, người công dân, người lao động tương lai của đất nước.
Chương trình giáo dục phổ thông 2018 thực hiện dạy học tích hợp theo ba hướng: - Tích hợp nội môn: tích hợp giữa các mảng kiến thức khác nhau trong cùng một môn học, tích hợp giữa yêu cầu trang bị kiến thức với việc rèn luyện kĩ năng. - Tích hợp liên môn: tích hợp kiến thức của các môn học, khoa học có liên quan với nhau; ở mức thấp là liên hệ kiến thức dạy học với những kiến thức có liên quan trong dạy học; ở mức cao là xây dựng các môn học tích hợp. - Tích hợp xuyên môn: tích hợp một số chủ đề quan trọng vào nội dung chương trình nhiều môn học. Ví dụ: các chủ đề chủ quyền lãnh thổ, biên giới quốc gia; giáo dục di sản văn hóa, phát triển bền vững, bảo vệ môi trường, bình đẳng giới, giáo dục giới tính,… Tích hợp trong dạy học môn Địa lí là sự vận dụng tổng hợp các kiến thức, kỹ năng của các phân môn của Địa lí tự nhiên và Địa lí kinh tế - xã hội vào việc nghiên cứu tổng hợp về Địa lí các châu lục, một khu vực, một quốc gia…Mặt khác tích hợp cũng còn là việc sử dụng các kiến thức kỹ năng, của các môn học khác có liên quan với nhau như Lịch sử, Sinh học, Ngữ Văn, Hóa học, Vật lý.
vào dạy học Địa lí, giúp học sinh hiểu và nắm vững các nội dung học tập nhằm nâng cao chất lượng dạy học. Góp phần hình thành, phát triển cho học sinh năng lực chung và năng lực đặc thù bộ môn. Tầm quan trọng của tích hợp trong dạy học Thứ nhất, do mọi sự vật, hiện tượng trong tự nhiên và xã hội đều ít nhiều có mối liên hệ với nhau. Nhiều sự vật, hiện tượng có những điểm tương đồng và cùng một nguồn cội.
Để nhận biết và giải quyết các sự vật, hiện tượng ấy, cần huy động tổng hợp các kiến thức và kĩ năng từ nhiều lĩnh vực khác nhau. Không phải ngẫu nhiên mà hiện nay đang ngày càng xuất hiện các môn khoa học “liên ngành”. Thứ hai, trong quá trình phát triển của khoa học và giáo dục, nhiều kiến thức, kĩ năng chưa cần thiết trở thành một môn học trong nhà trường, nhưng lại rất cần trang bị cho HS để họ có thể đối mặt với những thách thức của cuộc sống. Do đó cần tích hợp giáo dục các kiến thức và kĩ năng đó thông qua các môn học.
15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ ba, do tích hợp mà các kiến thức gần nhau, liên quan với nhau sẽ được nhập vào cùng một môn học nên số đầu môn học sẽ giảm bớt, tránh được sự trùng lặp không cần thiết về nội dung giữa các môn học nhằm giảm tải cho học sinh.