Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài - Chương 2: Một số biện pháp tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh trong dạy học cụm bài về Phong cách ngôn ngữ ở trường THPT - Chương 3: Thực nghiệm sư phạm 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Những vấn đề chung về tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh 1. Khái niệm tính tích cực và tính tích cực học tập Về khái niệm tính tích cực Tính tích cực (TTC) là phẩm chất vốn có của con người trong đời sống xã hội vì con người luôn phải chủ động, tích cực để tồn tại và phát triển. Vậy nên hình thành TTC là một trong những nhiệm vụ quan trọng của giáo dục.
Có rất nhiều những quan điểm khác nhau về TTC: - Từ điển tiếng Việt giải thích TTC theo ba nghĩa: Một là, có ý nghĩa, có tác dụng khẳng định, thúc đẩy sự phát triển, trái với tiêu cực. Hai là, tỏ ra chủ động, có những hoạt động nhằm tạo ra sự biến đổi theo chiều hướng phát triển. Ba là, đem hết khả năng và tâm trí vào việc làm [28, tr. - Chủ nghĩa duy vật lịch sử cho rằng TTC là phẩm chất vốn có của con người trong đời sống xã hội.
Không giống với động vật, con người không chỉ tiêu thụ những thứ sẵn có trong thiên nhiên mà còn chủ động sản xuất, làm ra của cải vật chất để phục vụ cuộc sống, sáng tạo ra nền văn hóa, chủ động cải biến môi trường tự nhiên, cải tạo xã hội. TTC thể hiện ở việc con người tự chinh phục, cải tạo thế giới tự nhiên, xã hội và cải tạo chính bản thân mình. Giáo dục có nhiệm vụ hình thành và phát triển TTC xã hội cho con người và có thể xem TTC là một điều kiện, một kết quả của sự phát triển nhân cách HS trong quá trình giáo dục. - Kharlamop quan niệm “TTC là trạng thái hoạt động của chủ thể, nghĩa là của người hành động”.
- Các nhà tâm lí học Việt Nam như Phạm Minh Hạc, Bùi Văn Huệ, Ngô Công Hoàn, Trần Trọng Thủy,… cho rằng TTC là một thuộc tính của nhân cách bao gồm các yếu tố tâm lí như nhu cầu, động cơ, hứng thú, niềm 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tin, lí tưởng. Luôn có sự tác động qua lại lẫn nhau giữa các yếu tố này. Như vậy, TTC là trạng thái hoạt động của chủ thể bao hàm tính chủ động, sáng tạo, tính có ý thức của chủ thể trong hoạt động. Hình thành và phát triển TTC của HS là một trong các nhiệm vụ quan trọng của giáo dục nhằm góp phần phát triển cộng đồng.
TTC vừa là điều kiện đồng thời cũng là kết quả về sự phát triển nhân cách trong giáo dục. Về khái niệm tính tích cực học tập Hoạt động nhận thức của con người và hoạt động học tập của HS có nét tương đồng với nhau. Bởi nó đều là quá trình phản ánh thế giới nhằm chiếm lĩnh các quy luật,thuộc tính, đặc điểm của sự vật, hiện tượng xung quanh để cải tạo thế giới đồng thời nhận thức, cải tạo chính bản thân mình. Điểm khác biệt giữa hai hoạt động này đó là hoạt động học tập của HS cần có sự hướng dẫn của GV để giúp cho việc nhận thức thế giới xung quanh nhanh, ngắn gọn và hiệu quả.
Tính tích cực học tập về thực chất là tích cực về nhận thức, đặc trưng ở khát vọng hiểu biết, cố gắng và nghị lực cao trí tuệ trong quá trình chiếm lĩnh tri thức của chủ thể HS. Kharlamop xem “TTC nhận thức là trạng thái hoạt động của HS, đặc trưng bởi khát vọng học tập, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình nắm vững kiến thức” [17, tr. Theo Trần Bá Hoành: TTC của con người biểu hiện trong hành động, đặc biệt trong những hoạt động chủ động của chủ thể. TTC trong hoạt đông học tập thực chất là TTC nhận thức, đặc trưng ở khát vọng hiểu biết, cố gắng và nghị lực cao trong quá trình chiếm lĩnh tri thức.
Như vậy, có thể thấy học tập là một trường hợp riêng của nhận thức cho nên nói tới TTC học tập thực chất là nói tới TTC nhận thức. Quá trình nhận thức nhằm lĩnh hội những tri thức mà con người đã tích lũy được. TTC học tập của HS là sự tự ý thức, tự giác của HS về mục đích học tập, từ đó HS 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com huy động các chức năng tâm lí ở mức độ cao để giải quyết hiệu quả các nhiệm vụ học tập. TTC học tập của HS được thể hiện qua các cấp độ từ dễ đến khó: bắt chước (làm theo mẫu hành động), tìm tòi (độc lập, tìm các cách khác nhau để giải quyết vấn đề), sáng tạo (tìm tòi ra cách giải quyết mới mẻ, độc đáo, hiệu quả).
Tích cực hóa hoạt động học tập Tích cực hóa hoạt động học tập của HS là một trong những nhiệm vụ quan trọng của người GV và đó chính là yêu cầu để nâng cao chất lượng dạy và học trong giai đoạn hiện đại hóa đất nước hiện nay.Tích cực hóa hoạt động học tập chính là hướng tới thay đổi vai trò của người dạy và HS trong quá trình dạy học nhằm nâng cao hiệu quả học tập, đáp ứng yêu cầu đổi mới của thời đại. Theo đó, HS đóng vai trò là nhân vật trung tâm còn GV là người quyết định chất lượng học tập. HS đóng vai trò là trung tâm trong quá trình dạy và học thì người thầy với vai trò là người hướng dẫn, định hướng cho HS trong mọi hoạt động sáng tạo của cả quá trình học tập.Singh (1991) cho rằng trong dạy học lấy HS làm trung tâm, GV không chỉ là người truyền thụ những kiến thức riêng rẽ. GV giúp cho HS thường xuyên tiếp xúc những lĩnh vực học tập ngày càng rộng lớn hơn.
GV đồng thời là người hướng dẫn, người cố vấn, người mẫu mực cho HS. GV không phải là chuyên gia ngành hẹp mà là một cán bộ tri thức, là HS hỏi suốt đời. Trong việc thực hiện quá trình dạy học, người dạy và HS cùng nhau tìm tòi khám phá. Như vậy theo quan niệm của R.Singh thì vai trò của người GV là người thiết lập, hướng dẫn, cố vấn cho HS trong các hoạt động học tập, định hướng tạo động cơ đúng đắn, tạo động lực nhằm kích thích hứng thú học tập cho HS.
Vậy nên về thực chất, tích cực hóa là một tập hợp các hoạt động học tập nhằm chuyển HS từ vị trí thụ động sang vị trí chủ động, từ đối tượng tiếp nhận tri thức sang chủ thể kiếm tìm tri thức từ đó nâng cao hiệu quả học 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. HS từ vai trò là người thu nhận thông tin (nghe, ghi, học thuộc lòng…) sang vai trò chủ thể trong học tập, chủ động, tích cực tham gia tìm kiếm tri thức (tìm tòi, trao đổi, tự nghiên cứu,…) Vậy có thể hiểu tích cực hóa hoạt động học tập là sự nỗ lực của HS khi tương tác với đối tượng trong quá trình học tập, nghiên cứu; thể hiện sự nỗ lực của hoạt động trí tuệ, huy động các chức năng tâm lý ở mức độ cao nhằm đạt được mục đích đặt ra nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả học tập. Sự hình thành tính tích cực học tập Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành tính tích cực học tập cho HS, trong đó ảnh hưởng trực tiếp đến sự hình thành TTC học tập bao gồm hai yếu tố đó là động cơ học tập và hứng thú học tập. Động cơ sẽ tạo ra hứng thú và hứng thú chính là tiền đề của sự tự giác.
Hai yếu tố tâm lý đó sẽ tạo nên TTC. *Động cơ học tập Theo từ điển tiếng Việt: Động cơ là cái tác dụng chi phối, thúc đẩy người ta suy nghĩ và hành động [28, tr. Ôkôn: Động cơ là sự kích thích bên trong đối với hành động, là nguyện vọng thỏa mãn một nhu cầu nhất định. Động cơ được chia làm hai loại: động cơ sơ cấp (không được trau dồi) và động cơ thứ cấp (động cơ được trau dồi) [29].
Do vậy, động cơ học tập chính là động cơ thứ cấp do cá nhân ý thức, trau dồi, có tác dụng thúc đẩy, kích thích cá nhân trong quá trình học tập và luôn gắn liền với nhu cầu. Động cơ của con người phải sinh ra đã có sẵn mà được hình thành trong quá trình vận động, phát triển của con người. Vậy nên động cơ học tập của HS không có sẵn mà hình thành trong quá trình học tập, tiếp xúc với thầy cô, bạn bè, trong quá trình đi sâu tìm hiểu, chiếm lĩnh đối tượng học tập dưới sự dẫn dắt, điều khiển của GV. Để phân loại động cơ của con người, nhiều nhà tâm lí học nước ngoài như Bozovic, Markova và một số nhà nghiên cứu ở Việt Nam chia động cơ 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thành hai loại là động cơ bên trong và động cơ bên ngoài.
Động cơ bên trong được hình thành từ mục đích học tập, từ nhu cầu hiểu biết của HS và chính nhu cầu đó là nguồn tích cực bên trong khiến HS luôn có tâm lí thoải mái tiếp nhận kiến thức và điều đó sẽ tạo ra hứng thú học tập và giúp việc học tập đạt kết quả tốt nhất. Động cơ bên ngoài là những yếu tố nằm bên ngoài cấu trúc hoạt động, có liên quan tới mối quan hệ giữa hai chiều của HS với môi trường xung quanh. Động cơ bên ngoài hình thành do những kích thích nằm bên ngoài việc học như :thưởng, phạt, đe dọa, yêu cầu, thi đua,… Động cơ học tập sẽ dẫn tới động lực học tập, động lực là cái thúc đẩy làm cho con người phát triển. Có động cơ học tập đúng đắn thì HS sẽ tự tìm thấy động lực cho mình.
Tuy nhiên động cơ nào cũng có hai mặt tích cực và tiêu cực nên việc giáo dục HS có động cơ học tập đúng đắn chính là nhiệm vụ của nhà trường mà cụ thể là của người GV. Việc tạo động lực thường xuyên cho HS (khen thưởng, cung cấp nhiều kiến thức thực tế bổ ích, PPDH hấp dẫn,…) sẽ kích thích được HS. Khi HS được tự làm, tự trình bày, được khám phá cái mới các em sẽ tự tin, sẽ thấy hứng thú hơn trong học tập. Đó chính là cách chuyển hóa động cơ học tập bên ngoài thành động cơ học tập bên trong của HS.