Khóa luận: Tác động của Thương mại điện tử đến Thương mại Quốc tế trong WTO

Thương mại điện tử (TMĐT) đã trở thành một phần không thể thiếu trong nền kinh tế toàn cầu. 86 trang.

• Chuyên ngành: Thương mại điện tử
• Đề tài: Thương mại điện tử toàn cầu và các nước đang phát triển
• Loại tài liệu: Khóa luận

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ
• 1.1. Khái niệm thương mại điện tử (TMĐT)
• 1.1.1. Định nghĩa TMĐT và "thương mại" trong TMĐT
• 1.2. Phương tiện của TMĐT và tính ưu việt của Internet
• 1.3. Hình thức hoạt động TMĐT
• 1.4. Lợi ích kinh tế từ TMĐT
• 1.4.1. Phát triển "hệ thống thần kinh" của nền kinh tế
• 1.4.2. Giảm chi phí sản xuất, tiếp thị, giao dịch và bán hàng
• 2. CHƯƠNG 2: PHÁT TRIỂN THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ TOÀN CẦU - THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ TRONG KHUÔN KHỔ WTO
• 3. CHƯƠNG 3: THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ TOÀN CẦU VÀ CÁC NƯỚC ĐANG PHÁT TRIỂN

Tóm tắt

I. Tổng quan về thương mại điện tử và tác động của nó

Thương mại điện tử (TMĐT) đã trở thành một phần không thể thiếu trong nền kinh tế toàn cầu. Sự phát triển của công nghệ thông tin và Internet đã tạo ra một môi trường thuận lợi cho việc giao dịch hàng hóa và dịch vụ trực tuyến. TMĐT không chỉ giúp giảm chi phí giao dịch mà còn mở rộng khả năng tiếp cận thị trường cho các doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Theo một nghiên cứu của McKinsey, TMĐT có thể tạo ra hàng triệu việc làm và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

1.1. Định nghĩa thương mại điện tử và vai trò của nó

Thương mại điện tử được định nghĩa là việc sử dụng công nghệ thông tin để thực hiện các giao dịch thương mại. Vai trò của TMĐT trong nền kinh tế hiện đại rất quan trọng, nó không chỉ giúp tiết kiệm thời gian và chi phí mà còn tạo ra cơ hội cho các doanh nghiệp tiếp cận khách hàng toàn cầu.

1.2. Lịch sử phát triển của thương mại điện tử

TMĐT đã có lịch sử phát triển từ những năm 1960 với sự ra đời của các hệ thống thanh toán điện tử. Tuy nhiên, sự bùng nổ của Internet vào những năm 1990 đã thực sự thay đổi cách thức giao dịch thương mại, mở ra kỷ nguyên mới cho TMĐT.

II. Những thách thức trong thương mại điện tử toàn cầu

Mặc dù TMĐT mang lại nhiều lợi ích, nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức. Các vấn đề như bảo mật thông tin, quy định pháp lý và sự cạnh tranh khốc liệt là những yếu tố cần được xem xét. Theo báo cáo của Liên Hợp Quốc, khoảng 60% người tiêu dùng lo ngại về việc bảo mật thông tin cá nhân khi tham gia vào các giao dịch trực tuyến.

2.1. Vấn đề bảo mật thông tin trong TMĐT

Bảo mật thông tin là một trong những thách thức lớn nhất trong TMĐT. Các doanh nghiệp cần đầu tư vào công nghệ bảo mật để bảo vệ dữ liệu của khách hàng và xây dựng lòng tin.

2.2. Quy định pháp lý và chính sách thương mại

Các quy định pháp lý về TMĐT còn chưa đồng bộ giữa các quốc gia, điều này gây khó khăn cho các doanh nghiệp trong việc mở rộng thị trường. Cần có sự hợp tác quốc tế để xây dựng một khung pháp lý thống nhất cho TMĐT.

III. Phương pháp phát triển thương mại điện tử hiệu quả

Để phát triển TMĐT hiệu quả, các doanh nghiệp cần áp dụng các chiến lược marketing trực tuyến, tối ưu hóa trải nghiệm người dùng và sử dụng công nghệ mới. Theo một nghiên cứu của Harvard Business Review, các doanh nghiệp áp dụng chiến lược marketing số có thể tăng trưởng doanh thu lên đến 30%.

3.1. Chiến lược marketing trực tuyến

Marketing trực tuyến giúp doanh nghiệp tiếp cận khách hàng mục tiêu một cách hiệu quả hơn. Các công cụ như SEO, quảng cáo trên mạng xã hội và email marketing là những phương pháp phổ biến.

3.2. Tối ưu hóa trải nghiệm người dùng

Trải nghiệm người dùng là yếu tố quyết định trong TMĐT. Doanh nghiệp cần đảm bảo rằng trang web của họ dễ sử dụng, nhanh chóng và thân thiện với người dùng để giữ chân khách hàng.

IV. Ứng dụng thực tiễn của thương mại điện tử trong nền kinh tế

TMĐT đã được áp dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực như bán lẻ, dịch vụ tài chính và giáo dục. Các doanh nghiệp đã tận dụng TMĐT để mở rộng thị trường và tăng trưởng doanh thu. Theo báo cáo của Statista, doanh thu toàn cầu từ TMĐT dự kiến sẽ đạt 4.9 nghìn tỷ USD vào năm 2021.

4.1. TMĐT trong lĩnh vực bán lẻ

Bán lẻ trực tuyến đã trở thành một xu hướng mạnh mẽ, với nhiều doanh nghiệp chuyển sang mô hình kinh doanh trực tuyến để đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng.

4.2. TMĐT trong lĩnh vực dịch vụ tài chính

Dịch vụ tài chính trực tuyến đã giúp người tiêu dùng dễ dàng tiếp cận các sản phẩm tài chính như vay vốn, bảo hiểm và đầu tư mà không cần phải đến ngân hàng.

V. Kết luận và tương lai của thương mại điện tử

TMĐT sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ trong tương lai, với sự gia tăng của công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo và blockchain. Các doanh nghiệp cần nhanh chóng thích ứng với những thay đổi này để không bị bỏ lại phía sau. Theo dự đoán, TMĐT sẽ trở thành một phần không thể thiếu trong mọi lĩnh vực kinh doanh.

5.1. Xu hướng phát triển của TMĐT

Các xu hướng như mua sắm qua di động và cá nhân hóa trải nghiệm người dùng sẽ tiếp tục định hình tương lai của TMĐT.

5.2. Vai trò của công nghệ trong TMĐT

Công nghệ sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện hiệu quả và tính cạnh tranh của TMĐT. Doanh nghiệp cần đầu tư vào công nghệ để tối ưu hóa quy trình kinh doanh.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp tiếp cận sự phát triển của công nghệ thông tin và mạng Internet dưới góc độ của lịch sử và quan hệ kinh tế quốc tế. Tương tự như tuyến đường tơ lụa kết nối các đế chế cổ đại hay các phát kiến địa lý thế kỷ 14–15 từng tạo tiền đề cho phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, Internet được xác định là động lực thúc đẩy tự do hóa thương mại quốc tế thông qua việc hình thành nền kinh tế trực tuyến (online economy). Phương thức thương mại điện tử (TMĐT) giúp tối ưu hóa chi phí giao dịch, mở rộng khả năng tiếp cận thị trường và xóa bỏ các rào cản về khoảng cách địa lý.

Tuy nhiên, tính chất phi biên giới của TMĐT tạo ra xung đột với các nguyên tắc quản lý thương mại truyền thống vốn dựa trên ranh giới lãnh thổ quốc gia. Thực trạng này đặt ra yêu cầu tái cấu trúc các thể chế kinh tế - pháp lý quốc tế, đặc biệt là trong khuôn khổ của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Đối với các nước đang phát triển, TMĐT vừa mở ra tiềm năng tạo "bước nhảy vọt" nhằm thu hẹp khoảng cách phát triển, vừa đặt các nền kinh tế này trước nguy cơ lệ thuộc công nghệ và bất bình đẳng trong phân công lao động toàn cầu.

Mục tiêu tổng quát của khóa luận là phân tích các vấn đề do TMĐT đặt ra đối với hệ thống thương mại quốc tế dưới sự điều chỉnh của WTO từ lập trường và lợi ích của các nước đang phát triển. Nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể được tác giả xác định theo ba nhóm nội dung:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận, phương tiện kỹ thuật, hình thức hoạt động, lợi ích kinh tế và môi trường vận hành của thương mại điện tử.
2. Phân tích tác động của TMĐT đến thương mại quốc tế, phản ứng chính sách của các khối khu vực và các bất đồng pháp lý phát sinh khi đưa TMĐT vào khuôn khổ điều chỉnh của WTO.
3. Đánh giá cơ hội, thách thức đối với các nước đang phát triển; từ đó phân tích tiềm năng và đề xuất định hướng chính sách vĩ mô cho Việt Nam trong quá trình hội nhập.

Đối tượng nghiên cứu là những vấn đề kinh tế, kỹ thuật và pháp lý phát sinh từ sự phát triển của TMĐT trong hệ thống thương mại quốc tế dưới sự điều tiết của WTO. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát bình diện toàn cầu, tập trung vào sự tương tác giữa các trung tâm kinh tế phát triển (Mỹ, Liên minh Châu Âu) với khối các nước đang phát triển (bao gồm các diễn đàn khu vực như APEC, ASEAN và trường hợp cụ thể của Ấn Độ, Bangladesh, Việt Nam). Phạm vi thời gian nghiên cứu tập trung vào giai đoạn bùng nổ của mạng Internet và quá trình đàm phán chính sách thương mại đa phương từ cuối thập niên 1990 đến giai đoạn 2002–2003, cùng các dự báo phát triển đến năm 2005–2008.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng hệ thống luận điểm dựa trên các khung khái niệm và văn bản pháp lý quốc tế đã được ban hành:

• Khái niệm về "thương mại" trong TMĐT trích dẫn từ Đạo luật mẫu về TMĐT của Ủy ban Liên Hợp Quốc về Luật Thương mại Quốc tế (UNCITRAL), quy định phạm vi bao quát mọi mối quan hệ mang tính chất thương mại (bao gồm khoảng 1.300 lĩnh vực).
• Định nghĩa trung tính về TMĐT do Đại hội đồng WTO ban hành: "việc sản xuất, phân phối, marketing, bán hoặc chuyển giao hàng hóa và dịch vụ bằng phương tiện điện tử".
• Các hiệp định thương mại đa phương của WTO: Hiệp định Chung về Thuế quan và Thương mại (GATT), Hiệp định Chung về Thương mại Dịch vụ (GATS), Hiệp định Công nghệ Thông tin (ITA 1996), Hiệp định Viễn thông Cơ bản (1997), Hiệp định về các Khía cạnh Liên quan đến Thương mại của Quyền Sở hữu Trí tuệ (TRIPS) và Tuyên bố về TMĐT toàn cầu (cam kết tạm thời không đánh thuế quan - WTO Moratorium).
• Các điều ước và mô hình bổ trợ: Hiệp ước Bản quyền của Tổ chức Sở hữu Trí tuệ Thế giới (WCT), cơ chế giải quyết tranh chấp tên miền của ICANN, định luật Gilder về tốc độ gia tăng lưu lượng thông tin Internet, cùng mô hình kinh tế lượng của Caroline Freund và Diana Weinhold chứng minh mối liên hệ giữa số lượng máy chủ Internet và khối lượng thương mại quốc tế.

Tác giả sử dụng phương pháp trừu tượng hóa khoa học kết hợp với phương pháp phân tích thống kê mô tả và so sánh kinh tế quốc tế. Nghiên cứu thực hiện thu thập, tổng hợp và đối chiếu dữ liệu thứ cấp từ các tổ chức đa phương và viện nghiên cứu uy tín: Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU), Hội nghị Liên Hợp Quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD), Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Gartner Inc. và Forrester Research.

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Tổng quan về thương mại điện tử

Chương này khái quát các nền tảng kỹ thuật và kinh tế cơ bản của TMĐT. Về công cụ, TMĐT vận hành qua sáu phương tiện chính: điện thoại, máy fax, truyền hình, hệ thống thanh toán điện tử, mạng nội bộ/liên nội bộ và hệ thống Internet/Web. Trong đó, Internet và Web được đánh giá là công cụ mang tính bước ngoặt nhờ khả năng tích hợp đa phương tiện và tính tương tác cao. Hoạt động TMĐT được phân thành năm hình thức: thư điện tử, thanh toán điện tử, trao đổi dữ liệu điện tử (EDI - giữ vai trò chủ yếu), giao gửi số hóa các dung liệu và bán lẻ hàng hóa hữu hình; chủ yếu diễn ra qua các mối quan hệ B2B, B2C và B2G.

Từ góc độ kinh tế vi mô và vĩ mô, TMĐT mang lại lợi ích thông qua việc hoàn thiện "hệ thống thần kinh" thông tin của nền kinh tế, rút ngắn chu thời sản xuất (cycle time), giảm chi phí văn phòng (General Electric ghi nhận mức tiết kiệm 30%), giảm chi phí tiếp thị và gia tăng hiệu suất giao dịch (hãng Boeing có 50% khách hàng đặt mua 9% phụ tùng qua mạng).

Tuyến truyền gửi (bộ tài liệu 40 trang)	Phương thức chuyển phát	Thời gian giao dịch	Chi phí ước tính (USD)
New York đi Tokyo	Bưu điện thường	5 ngày	7,40
	Chuyển phát nhanh	24 giờ	26,25
	Máy Fax	31 phút	28,83
	Mạng Internet	2 phút	0,10
New York đi Los Angeles	Bưu điện thường	2–3 ngày	3,00
	Chuyển phát nhanh	24 giờ	15,50
	Máy Fax	31 phút	9,36
	Mạng Internet	2 phút	0,10

Về thực trạng, tốc độ tăng trưởng doanh thu TMĐT toàn cầu đạt mức bình quân 200%/năm. Số liệu của Gartner Inc. cho thấy doanh thu tăng từ 433 tỷ USD năm 2000 lên mức dự báo 6.000 tỷ USD vào năm 2004. Trong cơ cấu giao dịch, giao dịch B2B chiếm 50%, dịch vụ tài chính và dịch vụ khác chiếm 45%, trong khi bán lẻ B2C chiếm 5%. Nước Mỹ chiếm gần 50% tổng doanh số TMĐT toàn cầu. Tuy nhiên, tỷ trọng TMĐT trong tổng lưu chuyển thương mại thế giới vẫn ở mức khiêm tốn (cao nhất đạt 3,78%), do các điều kiện hạ tầng kỹ thuật, phương thức thanh toán và hành lang pháp lý chưa được kiện toàn. Tác giả tổng kết bảy đòi hỏi tiên quyết cho sự phát triển của TMĐT: hạ tầng công nghệ (tốc độ mạng truyền thông tối thiểu 45 Mbps và mạng trục backbone quốc gia), nguồn nhân lực, an toàn bảo mật, hệ thống thanh toán tự động, bảo vệ sở hữu trí tuệ, bảo vệ người tiêu dùng và hành lang pháp lý thống nhất.

Chương II: Phát triển thương mại điện tử toàn cầu - thương mại điện tử trong khuôn khổ WTO

Chương II tập trung phân tích vai trò thúc đẩy thương mại quốc tế của TMĐT và các bất đồng chính sách giữa các nhóm quốc gia. Nghiên cứu của Caroline Freund và Diana Weinhold chỉ ra rằng mức tăng 10% số lượng máy chủ Internet giúp khối lượng thương mại quốc tế tăng thêm 1%. Tại Singapore, hệ thống mạng TradeNet vận hành từ năm 1989 đã giúp rút ngắn thời gian xử lý chứng từ xuất nhập khẩu từ 2–3 ngày xuống còn 15–30 phút, xử lý 98% giao dịch thương mại và giúp tiết kiệm 50% chi phí ngoại thương của quốc gia này.

Phản ứng chính sách giữa các cường quốc và các khối khu vực thể hiện sự khác biệt rõ rệt:

• Nước Mỹ: Ban hành "Khuôn khổ cho TMĐT toàn cầu" (1997) với năm nguyên tắc chỉ đạo đề cao vai trò khu vực tư nhân, yêu cầu chính phủ không can thiệp và vận động thế giới thực hiện ba nguyên tắc: tự do hóa tuyệt đối (không đánh thuế quan), thiết lập luật chơi dự đoán được và bảo vệ nghiêm ngặt quyền sở hữu trí tuệ.
• Liên minh Châu Âu (EU): Tiếp cận qua "Sáng kiến Châu Âu trong TMĐT" (1997) và "Phương hướng của EU trong TMĐT" (2001), nhấn mạnh yếu tố văn hóa, đào tạo nhân lực và kiên quyết bảo vệ hệ thống thuế giá trị gia tăng (VAT).
• APEC và ASEAN: APEC thành lập lực lượng đặc nhiệm năm 1998 hướng tới mục tiêu các thành viên ứng dụng TMĐT vào năm 2010. Khối ASEAN duy trì cách tiếp cận thận trọng hơn, thông qua "Các nguyên tắc chỉ đạo TMĐT" (1998) và ký kết Hiệp định E-ASEAN (2000) nhằm tập trung vào hỗ trợ kỹ thuật và chuyển giao công nghệ.

Tại diễn đàn WTO, chương trình làm việc về TMĐT được chính thức khởi động từ năm 1998 qua Tuyên bố về TMĐT toàn cầu và giao cho bốn cơ quan chuyên môn theo dõi (Hội đồng Hàng hóa, Hội đồng Dịch vụ, Hội đồng TRIPS và Ủy ban Thương mại và Phát triển). Các cuộc đàm phán ghi nhận bốn điểm xung đột cốt lõi:

1. Phân loại giao dịch (GATT hay GATS): Mỹ chủ trương đưa sản phẩm số hóa vào GATT để thụ hưởng quy chế tự do hóa cao hơn; ngược lại, EU yêu cầu áp dụng GATS để duy trì quyền điều tiết nội địa; Singapore, Indonesia và Nhật Bản đề xuất áp dụng linh hoạt hoặc dung hòa kỹ thuật.
2. Vấn đề thuế quan: Sự khác biệt bắt nguồn từ cơ cấu ngân sách. Theo IMF, thuế VAT nội địa chiếm 30% thu nhập chính phủ các nước EU và 45% ngân sách Cộng đồng Châu Âu; do đó EU muốn áp thuế VAT lên TMĐT xuyên biên giới để tránh xói mòn nguồn thu. Ngược lại, Mỹ chủ yếu dựa vào thuế thu nhập và là nước xuất siêu lớn về TMĐT nên quyết liệt duy trì cam kết tạm ngừng đánh thuế (WTO Moratorium).
3. Mở cửa thị trường công nghệ thông tin: Thể hiện qua các nỗ lực mở rộng danh mục hàng hóa của Hiệp định ITA và dịch vụ viễn thông theo GATS, tạo áp lực xóa bỏ độc quyền viễn thông tại các nước đang phát triển.
4. Bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ (IPRs): Các nước phát triển (nắm giữ trên 90% bằng sáng chế toàn cầu) thúc đẩy áp dụng Hiệp ước WCT với ba chế định bảo vệ sản phẩm số hóa (quyền công bố, bảo vệ biện pháp kỹ thuật và bảo vệ thông tin quản lý quyền). Bên cạnh đó, cơ chế xử lý tranh chấp tên miền của ICANN cho thấy 75% trong số 327 vụ tranh chấp có phán quyết nghiêng về các tập đoàn lớn (điển hình như vụ McDonald's thắng kiện các doanh nghiệp nhỏ). Mỹ cũng đơn phương công nhận "Bằng sáng chế các phương pháp kinh doanh" (Business method patent), tạo nguy cơ độc quyền mô hình thương mại trên không gian mạng.

Quốc gia / Khối	Lập trường phân loại hiệp định	Quan điểm về thuế quan và các vấn đề liên quan
Hoa Kỳ	Đề xuất áp dụng GATT cho TMĐT nhằm hưởng mức độ tự do hóa cao hơn; đánh giá lại GATS theo nguyên tắc dung hòa kỹ thuật.	Kiên quyết duy trì WTO Moratorium (không đánh thuế); thúc đẩy bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và phương pháp kinh doanh.
Liên minh Châu Âu	Xếp toàn bộ các giao dịch TMĐT vào nhóm "Dịch vụ" để đặt dưới sự điều chỉnh của GATS.	Duy trì WTO Moratorium tạm thời, nhưng bảo lưu quyền áp dụng hệ thống thuế VAT nội địa dựa trên nơi tiêu thụ.
Singapore & Indonesia	Có thể xếp giao dịch TMĐT vào dịch vụ hoặc tài sản sở hữu trí tuệ vô hình.	Ủng hộ duy trì WTO Moratorium; đề nghị hạ thấp hàng rào thuế quan đối với hàng hóa hữu hình bổ trợ.
Nhật Bản	Áp dụng GATS đối với việc cung cấp dung liệu số bằng phương tiện điện tử; để ngỏ việc áp dụng GATT cho bản thân dung liệu.	Đồng thuận duy trì WTO Moratorium trong ngắn hạn; theo dõi tính minh bạch của các cam kết dịch vụ.

Chương III: Thương mại điện tử toàn cầu và các nước đang phát triển

Chương III đi sâu vào vị thế của nhóm nước đang phát triển trước làn sóng TMĐT. Tác giả chỉ ra các lợi ích tiềm năng từ việc "đi tắt, đón đầu" và tiếp cận thị trường quốc tế:

• Chương trình Gyandoor ("Đại sứ tri thức") tại quận Dhar (Ấn Độ) giúp 1 triệu nông dân tiếp cận thông tin giá nông sản, tổ chức đấu giá vật nuôi và nộp hồ sơ vay vốn trực tuyến.
• Mô hình điện thoại công cộng làng quê (village-pay phone) tại Bangladesh và các trường hợp doanh nghiệp nhỏ bán hàng thủ công (thảm dệt tay tại Pakistan) trực tiếp ra thị trường quốc tế.
• Cơ hội gia công xuất khẩu phần mềm và dịch vụ công nghệ: Mỹ có hơn 100 công ty thiết lập mã số phát triển phần mềm tại Ấn Độ; ước tính có khoảng 4 triệu lao động toàn cầu làm việc từ xa cho các công ty Mỹ qua mạng máy tính.

Song song với các cơ hội, chương này phân tích năm thách thức mang tính cấu trúc:

1. Hố ngăn cách số (Digital divide): Sự chênh lệch nghiêm trọng về cơ sở hạ tầng. Mật độ đường dây thuê bao điện thoại tại Châu Phi hạ Sahara chỉ bằng 1/70 so với các nước OECD và 1/17 so với Mỹ Latinh; chi phí thuê đường truyền tại các nước kém phát triển cao gấp 20 lần ở Mỹ.
2. Sự lệ thuộc công nghệ: Không gian mạng toàn cầu chịu sự chi phối áp đảo từ Mỹ (hệ điều hành Windows, chuẩn kết nối Internet, tên miền .com chiếm 50% số lượng website, các cổng thông tin hàng đầu như AOL Time Warner, Yahoo!, MSN, Microsoft). Nguy cơ hình thành trật tự kinh tế phụ thuộc: các nước phát triển bán công nghệ và tri thức, trong khi các nước đang phát triển thuần túy cung cấp hàng hóa vật thể gia công.
3. Thế bị động trong hoạch định chính sách: Các nước đang phát triển thiếu chuyên gia và kinh nghiệm đàm phán, dễ rơi vào thế bị ép buộc chấp nhận các tiêu chuẩn thương mại đa phương không phù hợp với thực lực.
4. Gia tăng thâm hụt thương mại: TMĐT tập trung vào các dịch vụ và sản phẩm số hàm lượng tri thức cao – vốn là thế mạnh tuyệt đối của các nước phát triển, làm trầm trọng thêm tình trạng nhập siêu của các nền kinh tế đang phát triển khi hàng rào bảo hộ truyền thống bị gỡ bỏ.
5. Thất thoát nguồn thu ngân sách từ thuế quan: Thống kê từ nghiên cứu của Susanne Teltscher (UNCTAD) chỉ ra rằng thuế nhập khẩu đóng góp tới 15,8% nguồn thu ngân sách của các nước đang phát triển (tại Việt Nam tỷ lệ này đạt gần 30%), trong khi con số này ở các nước phát triển chỉ chiếm 3%. Việc cam kết miễn thuế quan đối với các sản phẩm truyền gửi số hóa tạo ra áp lực tài khóa trực tiếp và nghiêm trọng đối với ngân sách chính phủ các nước đang phát triển.

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu mang lại các kết quả hệ thống dựa trên cứ liệu thực tế của giai đoạn đầu phát triển kinh tế số:

• Làm rõ cấu trúc phân bổ thị phần TMĐT toàn cầu: Doanh thu TMĐT mang tính tập trung cao độ tại các nước phát triển (Mỹ chiếm gần 50%), trong khi nhóm nước đang phát triển chỉ chiếm 1/3 số người dùng Internet nhưng tỷ trọng giao dịch thực tế không đáng kể.
• Chỉ ra bản chất xung đột chính sách tại WTO: Tranh chấp pháp lý giữa các thành viên thực chất là cuộc cạnh tranh bảo vệ lợi ích tài khóa và thương quyền giữa hai hệ thống lập pháp của Mỹ (xuất siêu TMĐT, ưu tiên tự do hóa và bảo vệ bản quyền) và EU (bảo vệ nguồn thu từ thuế VAT).
• Đề xuất định hướng chính sách vĩ mô cho các nước đang phát triển và Việt Nam: Cần xây dựng chiến lược quốc gia nhằm nâng cao năng lực ứng dụng công nghệ của nguồn nhân lực; từng bước dỡ bỏ cơ chế độc quyền nhà nước trong ngành viễn thông để giảm cước phí truy cập; kiện toàn mạng trục viễn thông quốc gia (backbone); xây dựng khung khổ pháp lý về an toàn thông tin, chữ ký điện tử và hợp đồng kinh tế điện tử; đồng thời duy trì lập trường thận trọng trong các cuộc đàm phán đa phương tại WTO nhằm bảo vệ nguồn thu tài khóa từ thuế quan.

Về mặt đóng góp học thuật, khóa luận tổng hợp có hệ thống các văn kiện quốc tế mới xuất hiện tại thời điểm nghiên cứu (ITA, GATS, WCT, Đạo luật mẫu UNCITRAL), đồng thời chuyển dịch góc nhìn phân tích TMĐT từ bình diện kỹ thuật công nghệ sang bình diện kinh tế chính trị quốc tế, đặt trọng tâm vào bảo vệ quyền lợi của các nền kinh tế đi sau.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế nghiên cứu được tác giả ghi nhận xuất phát từ tính chất biến đổi mau chóng của lĩnh vực công nghệ thông tin và sự thiếu đồng nhất trong các định nghĩa thống kê thương mại điện tử quốc tế. Các nguồn dữ liệu thứ cấp tại thời điểm thực hiện còn có sự chênh lệch đáng kể giữa các tổ chức nghiên cứu, phần lớn tập trung khảo sát thị trường nội địa nước Mỹ và bỏ qua nhiều luồng giao dịch xuyên biên giới chưa được phân loại rõ ràng.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được gợi mở bao gồm: theo dõi diễn biến và kết quả của Vòng đàm phán Doha (kéo dài đến năm 2005) đối với các cam kết thương mại dịch vụ; khảo sát cụ thể hơn mức độ ảnh hưởng của cam kết WTO Moratorium đối với nguồn thu ngân sách của Việt Nam khi gia nhập WTO; và đánh giá chi tiết việc triển khai các mô hình kinh doanh B2B, B2C tại thị trường nội địa các nước ASEAN.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho sinh viên, giảng viên và các nhà nghiên cứu thuộc các chuyên ngành:

• Kinh tế quốc tế và Thương mại quốc tế: Tham khảo phương pháp phân tích tác động của các định chế thương mại đa phương và cơ chế dịch chuyển chuỗi giá trị toàn cầu.
• Luật quốc tế và Luật thương mại: Cung cấp tài liệu tổng hợp về các hiệp định GATT, GATS, TRIPS, Hiệp ước WCT và cơ chế phân xử tranh chấp quyền sở hữu trí tuệ, tên miền của ICANN.
• Cán bộ hoạch định chính sách thương mại và công nghệ: Tham khảo các phân tích về cơ cấu thuế quan, bài học kinh nghiệm từ mạng TradeNet của Singapore và dự án phổ cập thông tin Gyandoor của Ấn Độ để xây dựng chính sách viễn thông và TMĐT quốc gia.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao Hoa Kỳ và Liên minh Châu Âu lại có quan điểm đối lập nhau về việc xếp TMĐT vào GATT hay GATS?
Hoa Kỳ muốn đưa TMĐT vào GATT để hàng hóa số hóa được hưởng quy chế tự do hóa thương mại cao hơn và phi thuế quan, phù hợp với vị thế xuất siêu công nghệ của nước này. Ngược lại, EU chủ trương đưa TMĐT vào GATS (thương mại dịch vụ) để duy trì quyền can thiệp, áp dụng các quy chế quản lý nội địa và bảo vệ nguồn thu từ hệ thống thuế giá trị gia tăng (VAT) vốn đóng góp tới 30% thu nhập chính phủ các nước thành viên.

2. Hiệp ước WCT của WIPO đưa ra những biện pháp nào nhằm bảo vệ bản quyền số hóa?
Hiệp ước WCT thiết lập ba biện pháp bảo vệ cụ thể: (1) Bảo vệ "quyền công bố" sản phẩm chống lại việc tải lên và tải xuống Internet trái phép; (2) Bảo vệ các "biện pháp kỹ thuật công nghệ" nhằm ngăn chặn việc bẻ khóa mật mã bảo vệ; (3) Ngăn cấm hành vi sửa đổi hoặc xóa bỏ các "thông tin quản lý quyền" dùng để xác định tác giả, bản quyền và điều kiện sử dụng sản phẩm số.

3. Cam kết tạm ngừng đánh thuế TMĐT (WTO Moratorium) ảnh hưởng ra sao đến ngân sách các nước đang phát triển?
Nghiên cứu của Susanne Teltscher (UNCTAD) chỉ ra rằng thuế nhập khẩu chiếm tới 15,8% tổng nguồn thu ngân sách của các nước đang phát triển (ở Việt Nam lên tới gần 30%), trong khi ở các nước phát triển con số này chỉ là 3%. Do đó, việc duy trì WTO Moratorium và không thể đánh thuế vào các sản phẩm số hóa nhập khẩu gây tổn thất tài khóa nghiêm trọng hơn đối với các nước đang phát triển.

4. Mô hình TradeNet của Singapore mang lại hiệu quả thực tế như thế nào đối với quản lý ngoại thương?
Mạng TradeNet được triển khai từ năm 1989 kết nối các doanh nghiệp với hơn 20 cơ quan quản lý xuất nhập khẩu. Hệ thống này giúp giảm thời gian phê duyệt giấy phép từ 2–3 ngày xuống còn 15–30 phút chỉ với một lần gửi hồ sơ điện tử, xử lý tới 98% giao dịch thương mại của Singapore và cắt giảm 50% chi phí mua bán ngoại thương.

5. Hiện tượng "hố ngăn cách số" (digital divide) được tác giả minh chứng qua những dữ liệu thực tế nào?
Tác giả dẫn chứng mật độ thuê bao điện thoại tại Châu Phi hạ Sahara chỉ bằng 1/70 so với các nước OECD và 1/17 so với Mỹ Latinh. Đồng thời, chi phí thuê đường truyền viễn thông tại nhiều quốc gia kém phát triển cao gấp 20 lần so với chi phí tại Hoa Kỳ, tạo nên sự bất bình đẳng lớn về điều kiện tiếp cận kinh tế số.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp đã phân tích toàn diện quá trình định hình thương mại điện tử toàn cầu từ lý luận kinh tế đến thực tiễn đàm phán trong khuôn khổ WTO. Tác phẩm chỉ ra rõ sự đối lập về lợi ích và xung đột chính sách giữa nhóm quốc gia phát triển dẫn đầu công nghệ và nhóm nước đang phát triển đối diện nguy cơ lệ thuộc kỹ thuật cùng thất thoát tài khóa. Qua các dẫn chứng thực tế từ nhiều quốc gia, nghiên cứu khẳng định yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và duy trì chiến lược đàm phán độc lập để các nước đang phát triển có thể hội nhập kinh tế số một cách hiệu quả và bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I TỔNG QUAN VỀ THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ 1. Khái niệm thương mại điện tử (TMĐT) 1.1 Định nghĩa TMĐT và "thương mại" trong TMĐT Là một lĩnh vực tương đối mới, TMĐT được nói đến bằng nhiều tên gọi khác nhau. Mặc dù tên gọi “thương mại điện tử” (electronic commerce) được sử dụng nhiều nhất và trở thành quy ước chung, được đưa vào các văn bản quốc tế, các tên gọi khác như: “thương mại trực tuyến” (online trade), “thương mại điều khiển học” (cybertrade), “kinh doanh điện tử” (electronic business) hay 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] “thương mại không có giấy tờ” (paperless commerce). vẫn được sử dụng và được hiểu với cùng nội dung.

Hiện nay trên thế giới chưa có một định nghĩa nào về TMĐT được chấp nhận rộng rãi. Tuy nhiên, nhiều chính phủ và tổ chức đã phát triển các khái niệm khác nhau về TMĐT dựa trên các ứng dụng của nó (xem phụ lục 1) để có thể thu thập được số liệu hữu íchi. Những cố gắng đó đưa đến một khái niệm tổng quát về TMĐT, đó là “việc sử dụng rộng rãi các phương pháp điện tử để làm thương mại” hay “việc trao đổi thông tin thương mại thông qua các phương tiện công nghệ điện tử, mà nói chung không cần phải in ra giấy trong bất cứ công đoạn nào của quá trình giao dịch”.ii Thông tin trong khái niệm trên được hiểu là bất cứ gì có thể truyền tải bằng kỹ thuật điện tử, bao gồm cả thư từ, các tệp văn bản, các cơ sở dữ liệu, các bảng tính, các bản vẽ thiết kế bằng máy tính điện tử, các hình đồ hoạ, quảng cáo, hỏi hàng, đơn hàng, hoá đơn, biểu giá, hợp đồng, các mẫu đơn, các biểu báo cáo, hình ảnh động, âm thanh. Khái niệm “thương mại” trong TMĐT đã được chuẩn hoá trong “Đạo luật mẫu về TMĐT” do uỷ ban Liên Hiệp Quốc về Luật thương mại quốc tế (UNCITRAL) ban hành.

Thương mại theo đó không chỉ bó hẹp trong việc mua bán hàng hoá và dịch vụ mà là “mọi vấn đề nảy sinh ra từ mọi mối quan hệ mang tính chất thương mại, dù có hay không có hợp đồng”. Các mối quan hệ đó hiện nay bao gồm khoảng 1300 lĩnh vựciii bao quát một phạm vi rất rộng. Do vậy việc áp dụng TMĐT sẽ làm thay đổi hình thái hoạt động của hầu như các hoạt động kinh tế.2 Phương tiện của TMĐT và tính ưu việt của Internet Theo định nghĩa trên, các phương tiện kỹ thuật của TMĐT có thể chia làm 6 loại gồm điện thoại, máy fax, truyền hình , hệ thống thanh toán và chuyển tiền điện tử, mạng nội bộ và mạng liên nội bộ, Internet và Web.iv Điện thoại là phương tiện được dùng phổ biến nhất. Toàn thế giới có khoảng 1 tỷ đường dây thuê bao điện thoại và 340 triệu người dùng điện thoại di động.v Một số loại dịch vụ có thể được cung cấp qua điện thoại như bưu điện, 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ngân hàng, tư vấn, giải trí.

Tuy nhiên, hạn chế của công cụ này là chỉ truyền tải được âm thanh, mọi giao dịch cuối cùng vẫn phải kết thúc bằng việc in ra giấy. Chi phí sử dụng điện thoại còn phụ thuộc khoảng cách liên lạc. Fax có thể thay thế dịch vụ đưa thư và gởi công văn truyền thống, nhưng không truyền tải được âm thanh, hình ảnh động và hình ảnh 3 chiều; chất lượng truyền tải lại không được tốt. Truyền hình là công cụ TMĐT rất phổ thông.

Trên thế giới hiện có khoảng 1 tỷ máy thu hìnhvi. Do có khả năng tác động tới hàng tỷ người xem, truyền hình có vai trò rất quan trọng trong thương mại, đặc biệt là quảng cáo (quảng cáo trên truyền hình chiếm 1/4 tổng chi phí quảng cáo ở Mỹ)vii. Truyền hình có thể cung cấp nhiều dịch vụ thông tin giải trí nhưng nhược điểm lớn nhất của công cụ viễn thông này chỉ mang tính 1 chiều, không mang tính tương tác. Hệ thống kỹ thuật thanh toán điện tử giúp tiến hành khâu thanh toán trong giao dịch thương mại và tài chính mà không cần đến tiền mặt, rất phổ biến ở các nước công nghiệp phát triển.

Thanh toán điện tử sử dụng rộng rãi các máy rút tiền tự động (ATM: Automatic teller machine) thẻ tín dụng (credit card), thẻ mua hàng (purchasing card), thẻ thông minh (smart card). Mạng nội bộ và mạng liên nội bộ là toàn bộ mạng thông tin của một tổ chức và các liên lạc mọi kiểu giữu các máy tính điện tử trong đó, cộng với các liên lạc di động. Hệ thống này đòi hỏi tổ chức phải có cơ sở hạ tầng và tiêu chuẩn thông tin riêng. Internet và Web có thể thay thế các phương tiện trên với một phạm vi rộng hơn và một hiệu quả lớn hơn nhiều lần nhờ sử dụng công nghệ hiện đại và có tính tương tác cao với trong và ngoài hệ thống và giữa nhiều người với nhau.

Đối với nhiều sản phẩm có thể số hoá, tất cả các giai đoạn từ sản xuất đến lưu thông, phân phối và tiêu dùng có thể thực hiện trực tuyến qua máy tính theo một quy trình tự động hóa cao độ với thời gian vô cùng nhanh chóng so với mua hàng theo phương thức truyền thống hay đặt hàng qua điện thoại và chuyển giao bằng phương tiện hữu hình, như trong mô hình dưới đây: 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] (1)Quảng cáo phần mềm trực tuyến Ngân hàng (2) Đặt hàng theo mẫu (3)Chuyển đơn đặt hảng dữ liệu ở Khách (5) Yêu cầu trả tiền Công ty Canđa của hàng Microsoft ở công ty Thụy sĩ (6) Thẻ tín dụng Mỹ (4)Tự động tải phẩn mềm Microsoft Hộp 1 Lịch sử Internet Internet bắt nguồn từ những năm 60 khi các nhà nghiên cứu ở Mỹ tìm kiếm những cách thức mới để liên lạc với nhau. Năm 1969, mạng ARPANET (Advanced Research Projects Agency Network ) được thiết lập giữa 4 trường đại học của Mỹ với sự giúp đỡ của Bộ Quốc phòng. Mạng ARPANET cho phép người sử dụng liên lạc với nhau qua “Giao thức chuẩn điều khiển mạng” (Network Control Protocol). Theo giao thức chuẩn này , một thông tin được phân chia thành những “gói” (packets) dữ liệu nhỏ tại nơi gửi đi, hòa vào dòng luân chuyển dữ liệu kết nối giữa các máy tính và được nhập lại như cũ tại nơi đến.

Trong những năm đầu, mạng ARPANET được sử dụng để gửi e-mail (lần đầu tiên vào năm 1971), tổ chức thảo luận trực tuyến, khai thác dữ liệu từ xa và giúp truyền các tệp dữ liệu giữa các cơ quan thuộc chính phủ, các công ty và các trường đại học. Bộ Quốc phòng Mỹ lúc đầu có ý định sử dụng mạng này như một công cụ thông tin trong chiến tranh nhưng cuối cùng đã từ bỏ. Trong thời gian này, một số mạng khác sử dụng cho nghiên cứu và giáo dục như BITNET và NSFNET cũng ra đời. Trong những năm 80, giao thức chuẩn quốc tế TCP/IP (Transmission Control Protocol/Internet Protocol) được đưa ra, thiết lập những tiêu chuẩn lưu chuyển thông tin giữa các mạng và cho phép xác định người sử dụng thông qua các địa chỉ Internet (Internet addresses) hoặc tên miền (domain names).

Điều này làm cho các mạng độc lập có thể kết nối với nhau. Từ đó, mạng Internet hình thành và ngày càng phát triển. Chỉ tính đến năm 1997, đã có 110 nước kết nối Internet. Ngày nay, việc Internet đã có mặt ở hầu hết các nước trên thế giới.

Năm 1990 mạng WWW (World Wide Web) ra đời, lần đầu tiên mở ra khả năng truyền tải trên mạng các trang web kết hợp giữa đồ họa và văn bản. Với khả năng chứa đựng và chuyển tải một lượng thông tin khổng lồ và đa dạng, web ngày nay đã được cả thề giới chấp nhận làm tiêu chuẩn giao tiếp thông tin và được ứng dụng trong hầu hết các lĩnh vực, nhất là lĩnh vực dịch vụ và thương mại. Nguồn: Hobbes Zakon, R, “Hobbes’ Internet Timeline” (7)Chuyển phần mềm (7) Chphầ Ở một khía cạnh khác, Internet và Web là phương tiện truyền dẫn đa chức năng với khả năng chuyển tải kết hợp nhiều loại dữ liệu khác nhau từ văn bản, âm thanh đến hình ảnh, đồng thời có khả năng kết hợp với nhiều phương tiện khác nhau, điều mà không phương tiện nào trước đó làm được. Internet cũng mở rộng phạm vi của TMĐT đến những lĩnh vực trước đây bị giới hạn bởi khoảng cách không gian như y tế, giáo dục, dịch vụ pháp lý, kế 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Một ví dụ đơn giản là ngày nay người ta có thể lấy bằng cử nhân hay master do các trường đại học nổi tiếng trên thế giới cấp mà không phải ra nước ngoài bằng cách ghi danh vào các khóa học trên mạng. TMĐT đã tồn tại trước khi Internet ra đời nhưng sự xuất hiện của Internet và Web là một bước ngoặt bởi lẽ thương mại đang trong tiến trình toàn cầu hóa và hiệu quả hóa. Hai xu hướng đó đòi hỏi phải áp dụng Internet và Web như các phương tiện đã được quốc tế hóa cao độ và có hiệu quả sử dụng cao. Chính bước ngoặt này đã đặt ra nhiều vấn đề cần phải giải quyết.

Trên thực tế, người ta đã và đang nghiên cứu kết hợp các phương tiện thương mại điện tử truyền thống với Internet. Bài khóa luận vì vậy tập trung vào TMĐT sử dụng Internet như một công cụ chủ yếu.3 Hình thức hoạt động TMĐTviii Mặc dù có hơn 1300 lĩnh vực áp dụng nhưng TMĐT có thể được phân làm 5 hình thức chủ yếu là:  Thư điện tử (e-mail).  Thanh toán điện tử (electronic payment).  Trao đổi dữ liệu điện tử (EDI: electronic data exchange) (chủ yếu).

 Giao gửi số hóa các dung liệu (digital delivery of content) tức là mua bán các sản phẩm có thể số hóa và chuyển giao qua mạng như âm nhạc, phim ảnh, phần mềm máy tính.  Bán lẻ hàng hóa hữu hình (giao dịch qua mạng nhưng giao hàng theo phương thức thông thường). Các hình thức giao dịch này được tiến hành giữc 3 nhóm chủ yếu là: doanh nghiệp, người tiêu dùng và chính phủ theo mô hình đưới đây, với quan hệ doanh nghiệp - doanh nghiệp (B2B: Business to business) và doanh nghiệp - người tiêu dùng (B2C: Business to consumer) là chủ yếu: Người tiêu dùng - công dân 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Mua bán và thanh toán Thông tin, trực tuyến, dịch vụ luật pháp, khách hàng. Tiêu dùng chính phủ Doanh Chính trực tuyến, thông tin nghiệp phủ pháp luật pháp, quản lý, thuế.

Trao đổi dữ liệu Trao đổi mua bán, thanh toán thông tin. hàng hóa và lao vụ. Doanh Chính nghiệp phủ 2.