Thương Điếm Châu Âu Ở Một Số Nước Đông Bắc Á Thế Kỷ XVI-XVII

Luận án tiến sĩ phân tích thương điếm châu Âu tại một số nước Đông Bắc Á thế kỷ XVI, XVII, khám phá ảnh hưởng và giao thương lịch sử.

• Tác giả: Dương Thị Huyền
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Anh Tuấn
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Lịch sử thế giới
• Đề tài: Thương Điếm Châu Âu Tại Đông Bắc Á Thế Kỷ XVI-XVII
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Những công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.2. Đánh giá chung các công trình nghiên cứu và những vấn đề cần đi sâu nghiên cứu
• 2. Chương 2: ĐÔNG BẮC Á THẾ KỶ XVI- XVII VÀ SỰ THÂM NHẬP CỦA NGƯỜI CHÂU ÂU
• 2.1. Đông Bắc Á thế kỷ XVI- XVII
• 2.2. Quá trình thâm nhập của người châu Âu vào Đông Bắc Á
• 3. Chương 3: THƯƠNG ĐIẾM CHÂU ÂU Ở MỘT SỐ NƯỚC ĐÔNG BẮC Á CUỐI THẾ KỶ XVI - NỬA ĐẦU THẾ KỶ XVII
• 3.1. Thương điếm Bồ Đào Nha ở Ma Cao
• 3.2. Thương điếm Bồ Đào Nha ở Nagasaki
• 3.3. Mậu dịch thương mại Ma Cao- Nagasaki
• 3.4. Thương điếm của người Hà Lan tại Hirado (1609- 1640)
• 3.5. Thương điếm Hà Lan ở Đài Loan
• 4. Chương 4: THƯƠNG ĐIẾM CHÂU ÂU Ở MỘT SỐ NƯỚC ĐÔNG BẮC Á NỬA SAU THẾ KỶ XVII
• 4.1. Xu hướng “thuộc địa hóa” của người Hà Lan ở Đài Loan
• 4.2. Nhật Bản “tỏa quốc” – người Hà Lan xây dựng thương điếm Deshima ở Nagasaki
• 4.3. Zeelandia và Deshima trong mạng lưới thương mại Nội Á của Hà Lan nửa sau thế kỷ XVII
• 4.4. Chiến lược Đông Á và những nỗ lực xây dựng thương điếm của người Anh ở Đông Bắc Á nửa thế kỷ XVII
• 4.5. Sự cô lập của thương điếm Bồ Đào Nha ở Ma Cao
• 5. Chương 5: HỆ THỐNG THƯƠNG ĐIẾM CHÂU ÂU VÀ XÃ HỘI ĐÔNG BẮC Á THẾ KỶ XVI- XVII
• 5.1. Đặc điểm chung của thương điếm châu Âu ở một số nước Đông Bắc Á
• 5.2. Chuyển biến ở một số nước Đông Bắc Á dưới tác động của các thương điếm châu Âu
• 5.3. Tác động trở lại của hệ thống thương điếm châu Âu ở một số nước Đông Bắc Á đối với kinh tế, chính trị, xã hội châu Âu
• 5.4. Đại Việt trong mối liên hệ với các thương điếm châu Âu ở một số nước Đông Bắc Á thế kỷ XVI- XVII
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Thương Điếm Châu Âu Tại Đông Bắc Á Thế Kỷ XVI XVII

Thế kỷ XVI và XVII là thời kỳ quan trọng trong lịch sử thương mại toàn cầu, đặc biệt là sự thâm nhập của các cường quốc châu Âu vào khu vực Đông Bắc Á. Các thương điếm châu Âu không chỉ là nơi giao thương mà còn là cầu nối văn hóa giữa phương Đông và phương Tây. Nghiên cứu này sẽ làm rõ vai trò của các thương điếm trong việc hình thành mối quan hệ kinh tế và văn hóa giữa các quốc gia trong khu vực.

1.1. Lịch Sử Hình Thành Thương Điếm Châu Âu

Thương điếm châu Âu tại Đông Bắc Á bắt đầu hình thành từ thế kỷ XVI, với sự xuất hiện của người Bồ Đào Nha, Hà Lan và Anh. Những thương điếm này đã tạo ra một mạng lưới thương mại phức tạp, kết nối các quốc gia châu Á với châu Âu.

1.2. Vai Trò Của Thương Điếm Trong Giao Thương Quốc Tế

Các thương điếm đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy giao thương quốc tế, cung cấp hàng hóa và dịch vụ cho cả hai bên. Chúng cũng là nơi diễn ra các hoạt động văn hóa và tôn giáo, góp phần làm phong phú thêm đời sống xã hội.

II. Những Thách Thức Trong Hoạt Động Thương Điếm Châu Âu

Hoạt động thương điếm của châu Âu tại Đông Bắc Á không chỉ gặp thuận lợi mà còn đối mặt với nhiều thách thức. Các yếu tố như chính trị, văn hóa và kinh tế đã ảnh hưởng đến sự phát triển của các thương điếm này.

2.1. Thách Thức Chính Trị Đối Với Thương Điếm

Sự can thiệp của các chính quyền địa phương và các thế lực cạnh tranh từ các quốc gia khác đã tạo ra nhiều khó khăn cho các thương điếm châu Âu. Điều này dẫn đến những xung đột và căng thẳng trong quan hệ ngoại giao.

2.2. Vấn Đề Văn Hóa Và Tôn Giáo

Sự khác biệt về văn hóa và tôn giáo giữa các thương nhân châu Âu và người bản địa đã gây ra nhiều hiểu lầm và xung đột. Việc truyền bá đạo Thiên Chúa cũng gặp phải sự phản kháng từ các tín đồ địa phương.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Thương Điếm Châu Âu Tại Đông Bắc Á

Để hiểu rõ hơn về thương điếm châu Âu tại Đông Bắc Á, nghiên cứu này áp dụng nhiều phương pháp khác nhau, bao gồm phân tích tài liệu lịch sử, khảo sát hiện trường và phỏng vấn chuyên gia.

3.1. Phân Tích Tài Liệu Lịch Sử

Việc phân tích các tài liệu lịch sử từ các nguồn gốc khác nhau giúp làm sáng tỏ quá trình hình thành và phát triển của các thương điếm châu Âu. Các tài liệu này bao gồm sách, báo và các tài liệu lưu trữ.

3.2. Khảo Sát Hiện Trường

Khảo sát hiện trường tại các địa điểm thương điếm châu Âu giúp thu thập thông tin thực tế về hoạt động thương mại và văn hóa tại các khu vực này. Điều này cung cấp cái nhìn sâu sắc về sự tương tác giữa các nền văn hóa.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Thương Điếm

Nghiên cứu về thương điếm châu Âu tại Đông Bắc Á không chỉ có giá trị lịch sử mà còn có thể áp dụng vào các lĩnh vực khác như kinh tế, văn hóa và giáo dục. Những bài học từ quá khứ có thể giúp định hình tương lai.

4.1. Ảnh Hưởng Đến Kinh Tế Địa Phương

Các thương điếm đã tạo ra nhiều cơ hội kinh tế cho các quốc gia Đông Bắc Á, thúc đẩy sự phát triển của thương mại và công nghiệp địa phương. Điều này đã góp phần nâng cao mức sống của người dân.

4.2. Giao Thoa Văn Hóa Giữa Các Nền Văn Minh

Sự hiện diện của các thương điếm châu Âu đã tạo ra một môi trường giao thoa văn hóa phong phú, giúp các nền văn minh gặp gỡ và học hỏi lẫn nhau. Điều này đã làm phong phú thêm di sản văn hóa của khu vực.

V. Kết Luận Về Thương Điếm Châu Âu Tại Đông Bắc Á

Thương điếm châu Âu tại Đông Bắc Á trong thế kỷ XVI-XVII đã để lại những dấu ấn sâu sắc trong lịch sử thương mại và văn hóa. Nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về quá khứ mà còn mở ra hướng đi mới cho các nghiên cứu tiếp theo.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Thương Điếm

Nghiên cứu về thương điếm châu Âu cần tiếp tục được mở rộng để khám phá những khía cạnh chưa được đề cập. Điều này sẽ giúp làm rõ hơn vai trò của thương điếm trong lịch sử và hiện tại.

5.2. Bài Học Từ Lịch Sử

Những bài học từ quá trình hình thành và phát triển của các thương điếm châu Âu có thể được áp dụng vào các chiến lược phát triển kinh tế và văn hóa hiện nay. Việc học hỏi từ quá khứ sẽ giúp xây dựng một tương lai bền vững hơn.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ Sử học với đề tài "Thương điếm châu Âu ở một số nước Đông Bắc Á thế kỷ XVI- XVII" do nghiên cứu sinh Dương Thị Huyền thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Hoàng Anh Tuấn và PGS. Nguyễn Đức Nhuệ (Học viện Khoa học xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, 2018, Mã số: 9229011) là công trình nghiên cứu sử học tiên phong tái hiện có hệ thống mạng lưới thương mại và thiết chế ngoại thương phương Tây tại khu vực Đông Á thời kỳ cận đại sơ kỳ (Early Modern Era).

Về bối cảnh khoa học, thế kỷ XVI-XVII chứng kiến sự trỗi dậy của chủ nghĩa tư bản thương nghiệp Tây Âu sau kỷ nguyên Đại phát kiến địa lý. Nghiên cứu giải quyết một khoảng trống học thuật thực chất (specific research gap): sự thiếu vắng các công trình sử học tổng thể tại Việt Nam phân tích mô hình thương điếm (entrepôt / factory / comptoir) như một thiết chế kinh tế - chính trị - quân sự liên hoàn, kết nối đa tầng giữa các cường quốc thực dân (Bồ Đào Nha, Hà Lan, Anh) với các thực thể chính trị Đông Bắc Á (Trung Quốc thời Minh - Thanh, Nhật Bản thời Mạc Phủ Tokugawa, và lãnh thổ Đài Loan trước khi sáp nhập vào lục địa).

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được xác định rõ ràng:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Quá trình xác lập, cơ chế vận hành và sự suy tàn của hệ thống thương điếm châu Âu tại Ma Cao, Nagasaki, Hirado, Deshima và Zeelandia (Formosa) diễn ra theo những quy luật vận động nội tại và tương tác ngoại sinh nào?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Đâu là những biến chuyển kinh tế - xã hội, cấu trúc quyền lực và tiếp biến văn hóa bản địa dưới tác động của mạng lưới thương điếm?
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Vị trí địa kinh tế của Đại Việt đóng vai trò như thế nào trong sự vận hành của chuỗi thương mại hải hành Á - Âu thế kỷ XVI-XVII?

• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Thương điếm không thuần túy là trạm trung chuyển hàng hóa đơn lẻ mà là mắt xích cấu trúc trong hệ sinh thái thương mại nội Á (Intra-Asian Trade Network), vận hành dựa trên cơ chế hoán đổi kim loại quý (bạc Nhật Bản) lấy nông thổ sản và hàng xa xỉ (tơ lụa, gốm sứ Trung Hoa, tơ tằm Đại Việt).
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Sự tồn tại của thương điếm tạo ra xung lực kép: vừa thúc đẩy kinh tế hàng hóa, đô thị hóa và giao lưu khoa học - tư tưởng bản địa, vừa kích hoạt các phản ứng phòng vệ thể chế dẫn tới chính sách hải cấm hoặc "tỏa quốc" (Sakoku).

Khung lý thuyết của công trình tích hợp Lý thuyết Hệ thống Thế giới (World-Systems Theory của Immanuel Wallerstein), quan điểm Lịch sử Toàn cầu thời gian dài (Longue Durée của Fernand Braudel) và lý luận kinh tế chính trị Mác-xít về Tích lũy nguyên thủy tư bản (Primitive Accumulation). Về quy mô, luận án khảo sát toàn diện không gian Đông Bắc Á trong khung thời gian 200 năm (thế kỷ XVI-XVII, mở rộng đến thế kỷ XVIII), kết hợp định lượng khối lượng vốn, trọng tải tàu thuyền và luồng hàng hải quốc tế, mang lại ý nghĩa sâu sắc cho việc nhận thức tiến trình hội nhập quốc tế của khu vực và Việt Nam từ góc độ lịch sử đối ngoại.

Literature Review và Positioning

Luận án tiến hành tổng quan và phân loại hệ thống tài liệu học thuật quốc tế và trong nước qua các luồng nghiên cứu chủ đạo:

Luồng nghiên cứu về chủ nghĩa đế quốc hàng hải và thương mại Bồ Đào Nha: Nổi bật với công trình tiên phong của Tien T'se Chang (1933, Sino-Portuguese Trade from 1514-1644), B. Winius (1977, Foundations of the Portuguese Empire, 1415-1580), Charles Boxer (1988, Fidalgos in the Far East, 1550-1770; 1990, Portuguese Merchants and Missionaries in Feudal Japan 1543–1640), James C. Boyajian (1993, Portuguese Trade in Asia under the Habsburgs, 1580-1640) và George Souza (2004, The Survival of Empire: Portuguese Trade and Society in China). Các tác giả này tập trung làm rõ vai trò của hạm đội Bồ Đào Nha, quyền lực của Estado da India, và tuyến mậu dịch tơ - bạc khép kín Ma Cao - Nagasaki.

Luồng nghiên cứu về các Công ty Đông Ấn (VOC và EIC): Gồm các khảo cứu định lượng đồ sộ của J. van Eyck van Heslinga và cộng sự (1979, Dutch-Asiatic Shipping in the 17th and 18th Centuries), Femme Gaastra (2003, The Dutch East India Company, Expansion and Decline), Derek Massarella (1990, A World Elsewhere: Europe's Encounter with Japan), Anthony Farrington (1991, The English Factory in Japan, 1613-1623), Tonio Andrade (2005, How Taiwan Became Chinese), Chiu Hsin-hui (2008, The Colonial 'Civilizing Process' in Dutch Formosa 1624–1662) và Grant K. Goodman (2000, Japan and The Dutch 1600-1853).

Luồng nghiên cứu Việt Nam và mạng lưới khu vực: Tiêu biểu là các công trình của Hoàng Anh Tuấn (2006, Silk for Silver: Dutch-Vietnamese Relations, 1633-1700; 2016, Thương mại thế giới và hội nhập của Việt Nam thế kỷ XVI-XVIII), Nguyễn Văn Kim (2000, 2003, các nghiên cứu về chính sách đóng cửa của Nhật Bản và quan hệ thương mại Đông Á), Nguyễn Thừa Hỷ, Đỗ Thị Thùy Lan.

Cuộc tranh luận học thuật (academic debates) nổi bật diễn ra giữa hai trường phái:

• Trường phái châu Âu trung tâm luận (Eurocentric View): Đại diện bởi một số sử gia thực dân cổ điển, cho rằng sự xuất hiện của các công ty Đông Ấn và hạm đội phương Tây mang tính chất khai hóa, áp đặt cấu trúc quyền lực và chủ động tái định hình trật tự thương mại châu Á.
• Trường phái Á châu trung tâm hoặc Tương tác đa chiều (Asia-Centric / Interactive View): Đại diện bởi Anthony Reid, Leonard Blussé và các sử gia hiện đại, khẳng định các chính quyền phong kiến Đông Á (Mạc phủ Tokugawa, triều Minh - Thanh) mới là những thực thể nắm giữ quyền lực tối cao, định đoạt không gian và quy chế hoạt động của thương nhân phương Tây thông qua các thiết chế giám sát nghiêm ngặt.

Vị thế học thuật của luận án được xác lập thông qua việc vượt qua giới hạn khảo sát đơn lẻ từng quốc gia hay từng công ty thương mại, đặt toàn bộ các thương điếm Bồ Đào Nha, Hà Lan và Anh trong một chỉnh thể so sánh đối sánh (comparative analysis). Công trình đối chiếu trực tiếp trường hợp Ma Cao (Bồ Đào Nha) với Zeelandia (Đài Loan - VOC) và Deshima (Nagasaki - VOC), chỉ ra sự khác biệt bản chất giữa mô hình tô nhượng - tự quản đô thị của người Bồ với mô hình thuộc địa hóa tiền thực dân của Hà Lan và sự kiểm soát cách ly tuyệt đối của Mạc Phủ Nhật Bản.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc kiểm chứng và bổ sung ba khung lý thuyết kinh điển:

1. Mở rộng Lý thuyết Hệ thống Thế giới (Immanuel Wallerstein): Minh chứng rằng trong thế kỷ XVI-XVII, khu vực Đông Bắc Á không đóng vai trò "vùng ngoại vi" (periphery) bị bóc lột thụ động, mà là một trung tâm kinh tế - quyền lực tự chủ, đóng vai trò "máy hút bạc" và nguồn cung tơ lụa định hình cấu trúc dòng chảy tư bản toàn cầu.
2. Phát triển Lý thuyết Kỷ nguyên Thương mại (Anthony Reid / K.N. Chaudhuri): Khẳng định thương mại nội Á (Intra-Asian trade) là huyết mạch sống còn duy trì sự tồn tại của các công ty Đông Ấn. Lợi nhuận từ việc buôn bán chéo giữa các cảng châu Á (chở tơ lụa Đàng Ngoài, tơ tằm Trung Hoa sang Nhật Bản để đổi lấy bạc và đồng Zeni) vượt trội hơn hẳn so với tuyến thương mại trực tiếp hồi hương về châu Âu (Euro-Asian return cargo).
3. Luận giải Lý thuyết Tích lũy nguyên thủy tư bản (Karl Marx) và Chủ nghĩa Trọng thương (Mercantilism): Phân tích các thiết chế thương mại phương Tây thế kỷ XVI-XVII như cánh tay nối dài của chủ nghĩa tư bản trọng thương. Luận án tái khẳng định quy luật: "Dân tộc này làm giàu bằng cách hy sinh lợi ích của dân tộc kia", nơi tích lũy nguyên thủy được thực hiện thông qua độc quyền hàng hải, cưỡng chế vũ lực và bóc lột tô nhượng thuộc địa.

Mô hình lý thuyết của luận án xác lập các mối quan hệ cấu trúc (Propositions):

• Mệnh đề 1 (P1): Tính chất của thương điếm tỷ lệ thuận với mức độ thỏa hiệp chính trị giữa chính quyền phong kiến sở tại và mức độ vũ trang của thế lực phương Tây.
• Mệnh đề 2 (P2): Sự chuyển đổi từ thương mại tự do sang độc quyền có kiểm soát phản ánh sự cân bằng động giữa nhu cầu kim loại quý của châu Âu và nhu cầu ổn định an ninh nội trị của các đế chế Đông Á.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều ba trụ cột: Địa kinh tế hàng hải (Maritime Geoeconomics), Thể chế chính trị - pháp lý phong kiến (Institutional Feudal Governance), và Tiếp biến văn hóa - tôn giáo (Cultural-Religious Acculturation).

               ┌──────────────────────────────────────────────┐
               │    BỐI CẢNH TOÀN CẦU THẾ KỶ XVI - XVII       │
               │  - Tích lũy nguyên thủy tư bản phương Tây     │
               │  - Đại phát kiến địa lý & Trọng thương luận  │
               └──────────────────────┬───────────────────────┘
                                      │
               ┌──────────────────────▼───────────────────────┐
               │      MẠNG LƯỚI THƯƠNG MẠI NỘI Á              │
               │     (Tơ lụa - Bạc - Hương liệu - Đồng)       │
               └──────┬───────────────┬───────────────┬───────┘
                      │               │               │
        ┌─────────────┴─────┐  ┌──────┴──────┐  ┌─────┴─────────────┐
        │      MA CAO       │  │  ZEELANDIA  │  │ HIRADO / DESHIMA  │
        │  (Bồ Đào Nha)     │  │  (Hà Lan)   │  │ (Anh / Hà Lan)    │
        ├───────────────────┤  ├─────────────┤  ├───────────────────┤
        │ - Thuê đất, tự    │  │ - Xu hướng  │  │ - Kiểm soát biệt  │
        │   quản Casado     │  │   thuộc địa │  │   lập (Mạc Phủ)   │
        │ - Mậu dịch tơ lụa │  │   hóa nông  │  │ - Hệ thống áp giá │
        │   Trung Hoa       │  │   nghiệp    │  │   Pancado         │
        └─────────────┬─────┘  └──────┬──────┘  └─────┬─────────────┘
                      │               │               │
                      └───────────────┼───────────────┘
                                      │
               ┌──────────────────────▼───────────────────────┐
               │    HỆ QUẢ KINH TẾ - XÃ HỘI & VĂN HÓA        │
               │  - Đô thị hóa, thị trường hàng hóa phát triển│
               │  - Phong trào Hà Lan học (Rangaku)           │
               │  - Phản ứng thể chế: Hải cấm / Tỏa quốc      │
               │  - Tác động lan tỏa tới Đại Việt             │
               └──────────────────────────────────────────────┘

Phương pháp tiếp cận mới lạ này xác định các điều kiện biên (boundary conditions) rõ rệt: Khung phân tích áp dụng tối ưu cho các mô hình thương điếm tiền công nghiệp hóa tại các xã hội châu Á có cấu trúc nhà nước tập quyền trung ương hoặc chính quyền quân sự cát cứ mạnh (như Shogunate Nhật Bản và Triều đình Minh - Thanh), nơi mà quyền kiểm soát lãnh thổ của nhà nước bản địa vẫn lấn át khả năng chiếm đóng quân sự toàn diện của các đội viễn chinh châu Âu.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp triết lý duy vật lịch sử mác-xít. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level historical design) được triển khai trên ba cấp độ:

1. Cấp độ vĩ mô (Macro level): Cấu trúc thương mại toàn cầu, biến động giá bạc thế giới, chính sách bành trướng của Vương triều Bồ Đào Nha, Cộng hòa Hà Lan và Hoàng gia Anh.
2. Cấp độ trung gian (Meso level): Cơ chế vận hành thể chế của các Công ty Đông Ấn (VOC, EIC, Estado da India), Hội đồng thành phố (Senado da Câmara), Tòa thị chính và các Phái bộ Dòng Tên (Jesuits).
3. Cấp độ vi mô (Micro level): Hoạt động của các thương nhân (Casado, Chattin), thuyền trưởng chỉ huy (Capitão-mor, Capitão-general), Giám đốc thương điếm (Opperhoofd), quan chức kiểm sát địa phương (Bugyōsho) và thông ngôn môi giới (Jurebassos).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình khảo cứu tư liệu tuân thủ các tiêu chuẩn nghiêm ngặt của phương pháp phê phán sử liệu học (Historical Source Criticism):

• Chiến lược thu thập và xử lý tư liệu: Khai thác và đối chiếu văn bản đa ngữ (tiếng Hà Lan cổ, Bồ Đào Nha, Anh, Hán văn, chữ Nôm). Nguồn tư liệu gốc bao gồm văn kiện lưu trữ của VOC (kho lưu trữ quốc gia Hà Lan tại Den Haag), hồ sơ EIC (London), văn khố Ma Cao, các hiệp ước thương mại, nhật ký hải hành, và hệ thống báo cáo hàng năm của thương điếm Deshima gửi Mạc phủ (Fûsetsugaki).
• Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Kiểm chứng chéo giữa nguồn tư liệu lưu trữ của các công ty thực dân phương Tây với chính sử Á Đông (Minh thực lục, Thanh thực lục, Đại Nam thực lục, các văn kiện của Mạc phủ Tokugawa) và các ghi chép du ký của nhân chứng đương thời (Cristophoro Borri, William Dampier, Alexandre de Rhodes).
• Độ tin cậy và giá trị khoa học: Phân tích văn bản học (textual analysis) loại trừ định kiến tư tưởng của các giáo sĩ truyền giáo và các báo cáo phóng đại lợi nhuận của thuyền trưởng nhằm trục lợi cá nhân.

Data và phân tích

Phân tích định lượng và định tính của luận án thể hiện qua hệ thống số liệu cụ thể:

• Quy mô vốn và tiềm lực: Phân tích sự vượt trội về tài chính của VOC khi thành lập ngày 20/3/1602 với vốn điều lệ đạt mức kỷ lục 6.424.588 guilders chia thành 6 phòng (Amsterdam, Zeeland, Delft, Rotterdam, Hoorn, Enkhuizen), so với quy mô vốn cổ phần linh hoạt theo từng chuyến tàu của EIC (thành lập 31/12/1600).
• Tần suất tàu bè: Đối sánh dữ liệu 65 chuyến tàu Hà Lan tiến về phương Đông trong giai đoạn 1595-1601 so với 46 chuyến tàu Bồ Đào Nha rời cảng Lisbon cùng thời kỳ.
• Dữ liệu tiền tệ và trọng lượng quy chuẩn: Luận án xây dựng bảng chuyển đổi chi tiết các đơn vị đo lường và tiền tệ cổ: 1 catty = 16 taels = 600g; 1 picol = 100 catty = 60kg; 1 tael (lạng bạc) = 1 cruzado = 1,33 xerafines = 37,5g; 1 kan = 1000 momme = 3,76kg; 1 koku thóc thời cận thế = 180,4 lít (tiêu chuẩn đánh giá thu nhập của các Daimyo từ 10.000 đến hơn 1 triệu koku).
• Các chỉ số địa tô: Số liệu pháp lý về tiền thuê đất (Foro do chão) của Bồ Đào Nha tại Ma Cao cố định mức 500 lạng bạc mỗi năm trả cho chính quyền triều Minh/Thanh kéo dài đến tận năm 1863.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án làm sáng tỏ 5 phát hiện mang tính đột phá học thuật:

1. Đặc thù thể chế tự quản của Ma Cao: Khác biệt hoàn toàn với mô hình quân quản trung ương tập quyền của Estado da India tại Goa, Ma Cao vận hành dựa trên cơ chế phân quyền độc đáo do tầng lớp cư dân Bồ Đào Nha định cư (Casados) chi phối thông qua Hội đồng thành phố (Senado da Câmara), kết hợp với Tòa đại diện tài sản người chết (Provedor-mor dos Defuntos e Ausentes). Cơ cấu này cho phép thương nhân thích ứng mềm dẻo với lệnh cấm vận của triều Minh bằng các biện pháp ngoại giao ngầm và chi trả địa tô (Foro do chão).
2. Cơ chế hoán đổi Tơ - Bạc và hệ thống Pancado: Luận án chứng minh trục mậu dịch Ma Cao - Nagasaki (1571-1639) và sau đó là Hirado/Deshima thực chất là một chu trình kinh tế tối đa hóa chênh lệch tỷ giá vàng/bạc giữa Trung Quốc và Nhật Bản. Để kiểm soát độc quyền nhập khẩu và bình ổn thị trường nội địa, Mạc Phủ đã thiết lập hệ thống định giá tơ tập trung (Pancado) áp dụng cho Bồ Đào Nha (1604), thuyền buôn Trung Hoa (1633) và Hà Lan (1641) thông qua liên minh thương nhân đại diện 5 thành phố (Ring gồm Edo, Kyoto, Osaka, Sakai, Nagasaki).
3. Xu hướng thuộc địa hóa sớm tại Zeelandia (Đài Loan): Tại Formosa (1624-1662), VOC không chỉ dừng lại ở chức năng lập kho gom hàng (entrepôt) mà đã tiến hành thử nghiệm mô hình "nhà nước thực dân sơ khai": thực thi chủ quyền lãnh thổ, đánh thuế đầu người, cấp phép săn hươu lấy da đanh, và đặc biệt là tổ chức di dân lao động người Hoa quy mô lớn từ Phúc Kiến sang khai khẩn nông nghiệp quy mô đồn điền.
4. Chiến lược Đông Á của Công ty Đông Ấn Anh (EIC) và nguyên nhân phá sản tại Hirado (1613-1623): Khảo sát cho thấy sự thất bại của EIC không xuất phát từ việc thiếu thị trường, mà do sai lầm chiến lược trong cơ cấu mặt hàng nhập khẩu (mang dạ len dạ xứ lạnh không phù hợp thị hiếu nhiệt đới), sự yếu kém về mạng lưới tàu vận tải nội Á (Galleon, Galiota, Carrack) và sự cạnh tranh quyết liệt từ các hạm đội VOC được trang bị hỏa lực vượt trội.
5. Vị thế mắt xích hữu cơ của Đại Việt: Luận án chứng minh các thương điếm phương Tây tại Đàng Ngoài (Kẻ Chợ, Phố Hiến) và Đàng Trong (Hội An) thế kỷ XVII không phải là những địa bàn ngoại vi cô lập, mà là trạm cung cấp tơ sống và gốm sứ thay thế hoàn hảo cho thị trường Trung Quốc mỗi khi triều Minh - Thanh thắt chặt chính sách Hải cấm, phục vụ trực tiếp cho nhu cầu đổi bạc tại thị trường Nhật Bản.

Bằng chứng trích dẫn văn bản gốc

Minh chứng cho động lực tích lũy tư bản thông qua bạo lực và công nghệ quân sự, luận án trích dẫn nhận định về vai trò của đại bác: súng thần công là "sự bảo hộ tuyệt đối và vững chắc nhất cho họ ở bất cứ nơi đâu trên bề mặt của trái đất này".

Về bản chất bóc lột của giai cấp tư sản hàng hải châu Âu trong kỷ nguyên khám phá, luận án dẫn chứng luận điểm của GS. Michel Beaud: "Những ông vua thèm khát vinh quang và của cải, những nhà nước đấu tranh giành ưu thế, những thương nhân và chủ ngân hàng được khuyến khích làm giàu thêm; đó là những sức mạnh sẽ thúc đẩy việc buôn bán, những cuộc chinh phục và chiến tranh sẽ biến sự cướp bóc thành hệ thống, sẽ tổ chức việc buôn bán nô lệ".

Đồng thời, phản ứng gay gắt của quan lại triều Minh trước sự bạo lực của các nhà hàng hải Bồ Đào Nha thời kỳ đầu (1522) được ghi nhận trong văn bản lịch sử: triều đình kết tội "người Bồ Đào Nha là kẻ bắt cóc, thương nhân buôn bán nô lệ, người ăn thịt trẻ em", dẫn đến lệnh cấm bang giao trước khi hiệp định thuê đất Ma Cao được dàn xếp năm 1557.

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật và lý thuyết: Cung cấp khung lý thuyết đa diện giải thích quá trình toàn cầu hóa tiền cận đại; bác bỏ định kiến cho rằng các thị trường phương Đông hoàn toàn bị động trước sự thâm nhập của phương Tây.
• Về mặt phương pháp luận: Đặt nền móng cho việc ứng dụng phương pháp nghiên cứu lịch sử kinh tế liên vùng (Trans-regional Economic History), kết hợp chặt chẽ giữa lưu trữ học phương Tây và văn bản học Hán - Nôm Đông Á.
• Về mặt thực tiễn và chính sách: Đúc kết các bài học lịch sử sâu sắc về quản lý ngoại thương, xây dựng khu thương mại tự do, chính sách thu hút đầu tư nước ngoài có kiểm soát, và cân bằng giữa mở cửa hội nhập kinh tế với bảo vệ an ninh quốc gia và chủ quyền lãnh thổ trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện đại.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra các giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn địa bàn khảo sát: Chưa thể bao quát sâu sắc địa bàn Bán đảo Triều Tiên (thời kỳ Joseon) do chính sách bế quan tỏa cảng nghiêm ngặt của vương triều này khiến sự hiện diện của thương điếm châu Âu hầu như không đáng kể và nguồn tư liệu sơ cấp bị phân tán.
2. Hạn chế tiếp cận kho lưu trữ gốc tiếng Nhật và Tây Ban Nha: Mặc dù đã khai thác nguồn tư liệu dịch thuật phong phú của các học giả quốc tế (George Souza, Derek Massarella, Charles Boxer), việc trực tiếp tra cứu toàn bộ các văn bản cổ chữ Nôm, chữ Hán và tiếng Bồ Đào Nha cổ tại các văn khố bản địa vẫn gặp rào cản nhất định về thời gian và địa lý.

Chương trình nghiên cứu tiếp theo (Future Research Agenda):

• Mở rộng phân tích so sánh định lượng chuỗi giá trị và biên lợi nhuận ròng giữa các thương điếm Đông Bắc Á và Đông Nam Á (đặc biệt là trục Batavia - Malacca - Manila - Deshima).
• Ứng dụng công nghệ bản đồ số (GIS) để tái lập hải trình và mạng lưới lưu chuyển thương phẩm thời gian thực giữa các thương điếm trong hai thế kỷ XVI-XVII.
• Đào sâu nghiên cứu tác động chuyển giao công nghệ quân sự (súng hỏa mai Tanegashima, kỹ thuật đúc đại bác) và tiếp biến tư tưởng - y học thông qua phong trào Hà Lan học (Rangaku).

Tác động và ảnh hưởng

Công trình tạo ra tiếng vang học thuật đáng kể với tiềm năng trích dẫn cao trong các chuyên ngành Lịch sử Thế giới, Lịch sử Kinh tế, Lịch sử Quan hệ Quốc tế và Đông Nam Á học.

Về mặt xã hội và giáo dục, kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo giảng dạy mẫu mực cho bậc đại học và sau đại học tại các viện nghiên cứu và trường đại học chuyên ngành khoa học xã hội.

Về phương diện tham chiếu chính sách quốc gia, các phân tích về sự biến động của thể chế ngoại thương (từ hệ thống thương nhân độc quyền Hong / Co-hong tại Quảng Châu, Shuinsen đến Pancado tại Nagasaki) cung cấp luận cứ lịch sử thực tiễn có giá trị cho các nhà hoạch định chiến lược kinh tế đối ngoại của Việt Nam trong tiến trình tham gia các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Tiếp cận phương pháp luận nghiên cứu sử học liên ngành, quy trình xử lý tư liệu lưu trữ ngoại văn và các khoảng trống nghiên cứu tiềm năng về thương mại tiền cận đại.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu lịch sử: Nguồn tư liệu hệ thống hóa và các luận điểm khoa học chuẩn xác phục vụ biên soạn giáo trình Lịch sử Quan hệ quốc tế và Lịch sử Văn minh thế giới.
• Nhà ngoại giao và hoạch định chính sách: Nhận thức sâu sắc hơn về quy luật vận động của dòng chảy thương mại quốc tế, bản chất của các xung đột địa chính trị - kinh tế hàng hải và nghệ thuật bang giao trong bối cảnh các nước lớn cạnh tranh ảnh hưởng.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng Lý thuyết Hệ thống Thế giới của Immanuel Wallerstein bằng cách chứng minh khu vực Đông Bắc Á thế kỷ XVI-XVII là một "trung tâm tự chủ điều phối dòng vốn" thông qua cấu trúc hoán đổi tơ lụa - bạc, thay vì là một vùng ngoại vi phụ thuộc thụ động vào các trung tâm quyền lực tư bản Tây Âu.

2. Đột phá về mặt phương pháp luận so với các nghiên cứu tiền nhiệm? So với các công trình nghiên cứu đơn lẻ của Tien T'se Chang (1933) hay Charles Boxer (1988), luận án đã thiết lập phương pháp phân tích so sánh hệ thống liên vùng (Comparative Trans-regional Framework), kết nối đồng thời cả 3 thực thể thương mại (Bồ Đào Nha, Hà Lan, Anh) trên toàn bộ không gian Đông Bắc Á và liên đới trực tiếp đến vị thế của Đại Việt.

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất có bằng chứng xác thực? Sự đối lập hoàn toàn về mô hình quản trị giữa Ma Cao và Deshima: trong khi Ma Cao trở thành một đô thị tự trị dưới sự kiểm soát của Hội đồng dân sự Casados bất chấp sắc lệnh của Hoàng gia Bồ Đào Nha, thì Deshima lại bị biến thành một "nhà tù thương mại" nhân tạo, nơi các thương nhân VOC bị kiểm soát cách ly tuyệt đối bởi Mạc Phủ nhưng vẫn mang lại nguồn siêu lợi nhuận nuôi sống toàn bộ mạng lưới thương mại nội Á của công ty.

4. Quy trình sao phỏng và kiểm chứng dữ liệu (Replication Protocol) có được đảm bảo? Hoàn toàn minh bạch. Luận án cung cấp hệ thống chú thích nguồn tài liệu lưu trữ chính xác theo từng mã lưu trữ (Archive Code), hệ thống bảng quy đổi đơn vị đo lường, niên biểu tàu hải hành và đối chiếu song song các văn bản dịch thuật quốc tế đã được công nhận.

5. Đề xuất chương trình nghiên cứu 10 năm tới? Tập trung xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa toàn diện về các chuyến hải trình Á - Âu thế kỷ XVI-XVIII, khảo sát sâu mạng lưới giao thương ngầm của cướp biển (Wako) và sự tham gia của các mạng lưới kiều dân gốc Hoa trong việc vận hành các thương điếm Đông Á.

Kết luận

Luận án "Thương điếm châu Âu ở một số nước Đông Bắc Á thế kỷ XVI- XVII" của TS. Dương Thị Huyền là một công trình khoa học xuất sắc, đúc kết 5 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Phục dựng toàn diện và chuẩn xác: Tái hiện bức tranh lịch sử chân thực về quá trình hình thành, tổ chức quản trị, cơ chế vận hành và sự thoái trào của hệ thống thương điếm Bồ Đào Nha, Hà Lan và Anh tại Ma Cao, Nagasaki, Hirado, Deshima và Zeelandia.
2. Phân hóa mô hình thương điếm: Xác lập và làm rõ 3 hình thái thương điếm đặc trưng: Mô hình đô thị tô nhượng tự quản (Ma Cao), Mô hình tiền thuộc địa hóa nông nghiệp đồn điền (Zeelandia - Đài Loan), và Mô hình kho cảng cách ly chịu kiểm soát thể chế ngặt nghèo (Hirado/Deshima - Nhật Bản).
3. Định vị mạng lưới thương mại nội Á: Khẳng định vai trò quyết định của chuỗi cung ứng Tơ lụa - Bạc - Hương liệu - Đồng trong việc duy trì tiềm lực tài chính của các đế chế thực dân phương Tây trước thời kỳ cách mạng công nghiệp.
4. Làm sáng tỏ vị thế địa kinh tế của Đại Việt: Chứng minh các đô thị - thương cảng Đàng Ngoài và Đàng Trong là những mắt xích không thể tách rời trong chuỗi cung ứng hàng hóa xuất khẩu sang thị trường Đông Bắc Á.
5. Phân tích tác động tiếp biến văn hóa đa chiều: Khắc họa những biến chuyển sâu sắc trong đời sống xã hội bản địa, từ sự phát triển kinh tế tiền tệ, đô thị hóa, chuyển giao kỹ thuật đến sự ra đời của phong trào Hà Lan học (Rangaku), đặt nền tảng tri thức cho tiến trình hiện đại hóa của Nhật Bản sau này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI Nghiên cứu thương điếm của người châu Âu ở một số nước Đông Bắc Á thế kỷ XVI- XVII là một chủ đề rộng và là một vấn đề quan trọng nên đã thu hút được sự quan tâm nhất định của giới sử học quốc tế. Tuy nhiên, ở Việt Nam, vấn đề này chưa được quan tâm nghiên cứu một cách hệ thống do hạn chế về mặt tư liệu. Cho đến nay, chỉ có một số công trình nghiên cứu nhỏ lẻ liên quan đến thương điếm của các nước châu Âu nói chung ở châu Á, chưa làm nổi bật được tính hệ thống, khắc họa được lịch sử hình thành, hoạt động và tính chất, đặc biệt là các tác động to lớn đến sự phát triển của các xã hội bản địa Đông Bắc Á. Vì vậy, trong quá trình thực hiện đề tài nghiên cứu, tác giả một mặt tham khảo triệt để các nguồn tư liệu thứ cấp trong nước đã có, một mặt khai thác các tài liệu lưu trữ nước ngoài cũng như những công trình khảo cứu của các học giả quốc tế.

Những công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Những công trình nghiên cứu nước ngoài về thương điếm châu Âu ở một số nước Đông Bắc Á Các tài liệu tiếng nước ngoài Những nguồn tư liệu ngoại văn liên quan đến sự hình thành hệ thống thương điếm châu Âu ở khu vực Đông Bắc Á thế kỷ XVI-XVII tương đối đa dạng, dù đôi khi chỉ phản ánh gián tiếp. Một điều khích lệ là có nhiều tư liệu bằng các cổ ngữ (La-tinh, Bồ Đào Nha…) đã được chuyển ngữ sang tiếng Anh, tạo điều kiện cho việc khai thác những nội dung liên quan đến luận án. Một số tài liệu viết bằng tiếng Nhật, tiếng Hán cũng đã được chuyển ngữ sang tiếng Anh.

Đáng lưu ý là dự án biên dịch tài liệu lưu trữ của Bồ Đào Nha ở Ma Cao thế kỷ XVI-XVII của GS. George Souza (Hoa Kỳ) sang tiếng Anh đã và đang được thực hiện, tạo điều kiện để tôi tham khảo, nghiên cứu đề tài luận án. Trong chuyên khảo “Sino-Portuguese Trade from 1514-1644” (năm 1933), học giả Tien T’se Chang đã phác họa một cách chi tiết và sinh động quá trình lịch sử hơn một thế kỷ hoạt động thương mại của người Bồ Đào Nha ở Trung Quốc lục địa. Công trình đã khái quát về sự ra đời và hoạt động của thương điếm Bồ Đào Nha tại Ma Cao.

Theo Tien T’se Chang, sự tồn tại của cộng đồng người Bồ Đào 8 Nha ở Ma Cao đã có những tác động không nhỏ đến kinh tế - xã hội Trung Quốc, góp phần đưa quốc gia này hội nhập vào thương mại toàn cầu thế kỷ XVI- XVII. Năm 1977, với công trình “Foundations of the Portuguese Empire, 1415- 1580” hai tác giả B.Winius, đã đi sâu phân tích từng giai đoạn trong quá trình xác lập quyền lực của Bồ Đào Nha tại châu Á từ các chuyến viễn chinh đầu tiên của Cabral đến A.Albuquerque và các tổng trấn sau này. Tác giả đã dành trọn vẹn chương 21 để phân tích quá trình xâm nhập của Bồ Đào Nha vào Trung Quốc và Nhật Bản thông qua con đường thương mại. Do đó, tác phẩm chưa đề cập sâu sắc những hoạt động cơ bản, quá trình phát triển của thương điếm Bồ Đào Nha ở Trung Quốc.

Thương điếm ở Nhật Bản vẫn chưa được khảo cứu một cách chi tiết. Năm 1979, công trình “Dutch-Asiatic shipping in the 17th and 18th centuries” của nhóm tác giả J. van Eyck van Heslinga (1979). Nhóm tác giả đã khai thác các nguồn tài liệu được lưu trữ tại kho lưu trữ VOC ở Hà Lan để điều tra một cách tỷ mỉ về quá trình vận chuyển hàng hóa Hà Lan- Châu Á trong các thế kỷ XVII: tên tàu; thuyền trưởng trưởng; ngày khởi hành và ngày đến; thuyền viên; giá trị của vận tải trở lại và bất kỳ sự cố bất thường xảy ra trong những chuyến đi, như một cuộc nổi loạn hoặc bị đắm tàu… Tác phẩm đã dành một dung lượng khá lớn để đối sánh những chuyến đi của Hà Lan so với các Công ty Đông Ấn khác và những mặt hàng thiết yếu để duy trì những tuyến thương mại này.

Công trình khảo cứu: “Fildagos in the Far East, 1550-1770” của sử gia Charles Boxer (năm 1988), đã làm nổi bật lịch sử hoạt động của cộng đồng người Bồ Đào Nha, nhất là cộng đồng giáo sĩ, ở một số khu vực tiêu biểu như Ma Cao và Nhật Bản trong hơn hai thế kỷ. Sự tồn tại và hoạt động của thương nhân, giáo sĩ đã có những tác động sâu sắc đến văn hóa – xã hội của các cộng đồng người bản địa Đông Bắc Á. Boxer còn có chuyên luận “Portuguese Merchants and Missionaries in Feudal Japan 1543 – 1640” (1990), bao gồm 9 chương đã khái quát lên vai trò của nhà truyền giáo và thương nhân Bồ Đào Nha trong giao thương đường biển với Nhật Bản trong một giai đoạn rất đặc biệt (1549- 1640). Những bài viết trong công trình này đã làm nổi bật mối quan hệ thương mại giữa Ma Cao (Trung Quốc) và 9 Nagasaki (Nhật Bản).

Trên cơ sở quan hệ thương mại đó, công trình đã dành một dung lượng đáng kể để chỉ ra một vài ảnh hưởng rõ rệt của Bồ Đào Nha ở Nhật Bản từ 1542 đến 1640. Năm 1990, Derek Massarella đã hoàn thành chuyên khảo “A World Elsewhere: Europe’s Encounter with Japan in the Sixteenth and Seventeenth Centuries”. Công trình đã đề cập đến quá trình thâm nhập vào Nhật Bản của người châu Âu nói riêng và người Anh nói chung. Thông qua việc phân tích từng chuyến hải hành của Công ty Đông Ấn Anh đến Nhật từ 1613 đến cuối thế kỷ XVII, tác giả đã khái quát về quá trình ra đời, phát triển và suy yếu của thương điếm Anh ở Hirado.

Farrington với “The English Factory in Japan, 1613-1623”, (1991) gồm hai tập, ghi chép về hoạt động của công ty Đông Ấn Anh tại Nhật Bản trong những năm đầu của thời kỳ Edo. Mặc dù thương điếm đầu tiên của người Anh chỉ tồn tại trong 10 năm nhưng công trình đã cho thấy những cố gắng không mệt mỏi của người Anh trong việc thiết lập một mạng lưới thương mại quốc tế mà Nhật Bản là một mắt xích quan trọng trong việc duy trì mạng lưới thương mại nội Á. Tuy nhiên, tác phẩm chỉ tập trung phân tích những tổn thất và khó khăn của người Anh trong những năm đầu tiên giao thương với Nhật Bản. Do thương điếm tồn tại trong một thời gian ngắn nên người Anh chưa thể thiết lập được một bộ máy tổ chức hoàn chỉnh như các đối thủ châu Âu khác.

Chuyên luận, “Portuguese trade in Asia under the Habsburgs, 1580- 1640” (1993) của James C. Boyajian đã cung cấp những tư liệu khá chi tiết về hoạt động của người Bồ Đào Nha ở Viễn Đông đặc biệt trong giai đoạn quan trọng khi vương quốc Bồ Đào Nha được cai trị bởi vị vua Habsburgs (1580- 1640). Boyajian đã khẳng định sự độc quyền của hoàng gia trong việc buôn bán hạt tiêu ở Đông Á. Các thương gia được tin tưởng rằng sẽ được kinh doanh các mặt hàng khác như kim cương, lụa, bông… Đồng thời, ông cũng khẳng định sự tham gia một cách mạnh mẽ của các gia đình theo đạo Kitô vào việc buôn bán ở vùng Đông Ấn.

Luận án “Gold and silver in the marking of early modern 1550- 1737”, của tác giả Linnea Gentry Sheehan khẳng định tầm quan trọng của vàng và bạc trong quá trình củng cố chính trị và thay đổi kinh tế xã hội ở Nhật Bản từ 1550 đến 1737. Các nguồn lực đó đã cho phép Nhật Bản phát triển thể chế chính trị ổn định mà 10 không phụ thuộc vào việc vay hàng hóa, tiền tệ hay các tổ chức chính trị. Tác giả đã dành trọn vẹn phần 5 và 6 của luận án để phân tích vai trò của Nhật Bản trong việc thu hút các nước châu Âu đến buôn bán. Từ đây, Nhật Bản ngày càng tham gia một cách năng động vào dòng chảy chung của hệ thống thương mại quốc tế- một hệ thống kinh tế mới nổi của những nước chịu sự phụ thuộc lẫn nhau.

Chính những kim loại quý này của Nhật Bản là nhân tố quan trọng để các nước châu Âu duy trì những thương điếm không chỉ ở Nhật Bản mà còn ở cả khu vực Viễn Đông. Công trình “The Dutch East India Company, Expansion and Decline” (2003) của tác giả Gasstra Femme làm sáng tỏ những đặc quyền buôn bán của công ty Đông Ấn Hà Lan ở châu Á. Sử dụng nguồn tài liệu lịch sử khá phong phú, Gasstra đã cho chúng ta thấy những hoạt động mạnh mẽ của VOC ở châu Á, trong đó có sản phẩm giao dịch, những lợi nhuận và những cơ sở tồn tại của công ty trong gần hai thế kỷ XVII- XVIII. Đây chính là tài liệu quan trọng để tôi tìm hiểu quá trình hình thành thương điếm của người Hà Lan ở Đông Bắc Á.

Souza đã hoàn thành hai chuyên luận “The Survival of Empire: Portuguese Trade and Society in China” và “The South China sea 1630- 1754”. Những sự kiện lịch sử đề cập đến trong hai công trình này đều làm nổi bật vai trò của Bồ Đào Nha trong việc duy trì tuyến thương mại Lisbon- Goa- Đông Nam Á- Ma Cao- Nhật Bản. Điểm đặc sắc nhất của tác phẩm là đã chỉ ra những điểm khác biệt của thương điếm Ma Cao trong hệ thống thương điếm của Bồ Đào Nha tại châu Á. Đây là những gợi ý quan trọng cho tác giả hoàn thành chương 3 của luận án.

Năm 2005, Tonio Andrade đã hoàn thành công trình “How Taiwan Became Chinese: Dutch, Spanish, and Han Colonization in the Seventeenth Century. Tonio Andrade đã khái quát về quá trình thâm nhập vùng đất Đài Loan của người Tây Ban Nha và Hà Lan. Đây được coi là công trình phân tích chuyên sâu về những chính sách của người Hà Lan ở Formosa như chính sách khuyến khích lao động nhập cư Trung Quốc phát triển kinh tế nông nghiệp, chính sách kiểm soát hoạt động kinh tế khai thác da đanh. Do đó, đây là tác phẩm quan trọng để tác giả luận án tiếp cận và khai thác về sự ra đời và phát triển của thương điếm Zeelandia của Hà Lan.

Năm 2006, cuốn “Silk for Silver: Dutch- Vietnamese Relation, 1633- 1700”, của Hoàng Anh Tuấn, là một trong số rất ít những công trình nghiên cứu khoa học xã 11 hội ở Việt Nam được xuất bản tại nước ngoài.