CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Các khái niệm có liên quan đến vấn đề Từ xưa đến nay, lao động luôn là yếu tố cơ bản nhất của đời sống con người vì có vai trò tạo ra của cải và vật chất nhằm nuôi sống con người. Sự hiện diện của lao động được biết qua “việc làm”. Theo từ điển Tiếng Việt, “việc làm” là khái niệm bắt nguồn từ “việc” và “làm”.
“Việc là cái làm hàng ngày để sinh sống” và “làm là việc dùng công sức để đổi lấy những gì cần thiết cho đời sống”. Do đó, “việc làm là những hành động cụ thể được giao cho làm và được trả công”. 5 Theo điều 13, Bộ luật Lao động của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam sửa đổi năm 2012, “mọi hoạt động tạo ra nguồn thu nhập, không bị phát luật cấm đều được thừa nhận là việc làm”. Việc làm có vai trò quan trọng trong đời sống xã hội, nó không thể thiếu đối với từng cá nhân và toàn bộ nền kinh tế, là vấn đề cốt lõi và xuyên suốt trong các hoạt động kinh tế, có mối quan hệ mật thiết với kinh tế và xã hội, nó chi phối toàn bộ mọi hoạt động của cá nhân và xã hội.
Một xã hội cơ bản là một xã hội mà ở đó mỗi cá thể đều có công ăn việc làm để có thể nuôi sống bản thân mình. Tuy nhiên, từ khái niệm việc làm lại nảy sinh thêm khái niệm việc làm đầy đủ và việc làm hợp lí. Sở dĩ có hai khái niệm trên đó là do sự phân chia việc làm của từng người lao động khác nhau và mỗi người đều có một nguyện vọng, đam mê và mục đích làm việc khác nhau: “Việc làm đầy đủ là sự thỏa mãn đầy đủ nhu cầu về việc làm của các thành viên có khả năng lao động. Cũng có thể nói việc làm đầy đủ là ở trạng thái mà mỗi người có khả năng lao động, muốn làm việc thì đều có thể tìm được việc làm, trong một thời gian tương đối ngắn”.
“Việc làm hợp lí chỉ những việc làm phù hợp với khả năng và nguyện vọng của người lao động, đặc biệt có thu nhập cao từ việc làm đó”. 6 Hay nói cách khác, việc làm đầy đủ là chỉ người có việc làm ổn định, sử dụng 5 Nguyễn Văn Xô (chủ biên) (1999), Từ điển Tiếng Việt, Nxb. 6 Trần Trọng Nam (2000), Thị trường sức lao động với vấn đề giải quyết việc làm tại thành phố Hồ Chí Minh, Luận án Tiến sĩ trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh. 12 hết thời gian làm việc theo mức chuẩn quy định và có thu nhập cao từ việc làm đó.
Nhưng khái niệm việc làm đầy đủ chỉ mới nói lên sự có việc làm về mặt số lượng, còn việc làm hợp lí thì không những và trước hết là phải có việc làm đầy đủ, người lao động phải có chuyên môn cũng như nguyện vọng về việc làm đó. Do đó, những người có việc làm hợp lí chính là những người làm việc đúng chuyên môn, chuyên ngành được đào tạo, còn những người có việc làm đầy đủ thì có thể làm đúng hoặc không đúng với chuyên ngành đào tạo. Từ các khái niệm trên có thể đánh giá được công việc của một người đúng chuyên ngành đào tạo hay không dựa trên khung chuẩn chương trình đào tạo của từng ngành học. Thuật ngữ chương trình đào tạo có nhiều cách hiểu khác nhau.
Theo nghĩa rộng, chương trình đào tạo là tất cả các khóa học được cung cấp. Ở các nước phát triển, chương trình đào tạo được xác định là tập hợp các học phần mà nhà trường cung cấp, tùy thuộc vào lĩnh vực chuyên môn mà sinh viên muốn theo đuổi. Tại các trường Đại học ở Việt Nam, chương trình đào tạo được hiểu theo nghĩa một tập hợp các học phần được thiết kế cho một ngành đào tạo nhằm bảo đảm cung cấp cho sinh viên những kiến thức và kỹ năng cần thiết cho nghề nghiệp sau này. 7 Theo tác giả Phạm Thị Huyền, chương trình đào tạo được hiểu theo cách tiếp cận “đào tạo theo nhu cầu xã hội”.
Khi đó, chương trình đào tạo có thể được định nghĩa là một tập hợp tất cả các hoạt động gắn kết với nhau nhằm đạt đến mục tiêu giáo dục của nhà trường, bao gồm các yếu tố đầu vào để thực hiện chương trình đào tạo và mục tiêu đào tạo trên cơ sở kết quả đầu ra, để phát triển khả năng của người được đào tạo, giúp họ có được kiến thức, kỹ năng cũng như cải thiện năng lực tư duy trong thực hiện những yêu cầu công việc ở trình độ được đào tạo. 8 Chính vì vậy, việc đào tạo sẽ thực sự có hiệu quả khi đào tạo gắn liền với nhu cầu của xã hội, không nên mang nặng tính lý thuyết mà không áp dụng được ở ngoài thực tế. Bên cạnh đó, chương trình đào tạo của bất kì ngành học nào đều phải đề ra một “chuẩn đầu ra” cụ thể nhằm định hướng cho mỗi sinh viên biết được mình được đào tạo và kết quả đạt được sau khi kết thúc khóa đào tạo như thế nào. 7 Nguyễn Thanh Sơn (2014), Phát triển chương trình đào tạo đại học theo định hướng đáp ứng chuẩn đầu ra, Bản tin Khoa học và Giáo dục, Trường Đại học Yersin Đà Lạt.
8 Phạm Thị Huyền (2011), Xây dựng chương trình đào tạo Đại học theo định hướng mới nhằm đáp ứng nhu cầu xã hội, Hội thảo toàn quốc Giáo dục Đại học Việt Nam - Hội nhập quốc tế, Hà Nội: Đại học Quốc gia Tp. 13 “Chuẩn đầu ra thể hiện mục tiêu đào tạo trong đó bao gồm các nội dung và mức độ về kiến thức, kỹ năng, phẩm chất đạo đức; công việc mà người học có thể đảm nhận sau khi tốt nghiệp và các yêu cầu đặc thù khác đối với từng chương trình và ngành đào tạo. Chuẩn đầu ra được rà soát, điều chỉnh và bổ sung và hoàn thiện hàng năm đảm bảo cam kết của đơn vị đào tạo với yêu cầu của xã hội, của đơn vị sử dụng sinh viên tốt nghiệp.” 9 Việc xây dựng chuẩn đầu ra dựa theo chương trình đào tạo của mỗi ngành học là khác nhau và còn phụ thuộc vào nhu cầu của xã hội mong muốn. Do đó, không nên áp đặt khung chuẩn của ngành học này lên ngành học khác, đồng thời nhà trường cần phải nâng cao khả năng quản lí và giám sát công tác xây dựng chuẩn đầu ra một cách chuyên nghiệp, hiệu quả, phù hợp với chương trình đào tạo cũng như đáp ứng nhu cầu xã hội.
Đặc biệt, hiện nay việc làm ngày càng trở nên phong phú và đa dạng hơn. Chính vì vậy, sinh viên có nhiều cơ hội lựa chọn việc làm cho mình hơn. Tuy nhiên, việc làm đúng với chương trình đào tạo lại là một vấn đề mà nhà trường, sinh viên và những nhà tuyển dụng quan tâm hàng đầu vì mối quan hệ giữa việc làm - chuẩn đầu ra - chương trình đào tạo ảnh hưởng và chi phối lẫn nhau. Có thể nói rằng việc làm sinh viên tìm được đúng chuẩn đầu ra và chương trình đào tạo phần lớn dựa trên quá trình học tập ở nhà trường.
Trong suốt khoảng thời gian được đào tạo tại nhà trường, sinh viên được cung cấp và trang bị một lượng kiến thức, kỹ năng và những yếu tố cơ bản nhất về ngành nghề mà họ đang theo học. Dù mức độ áp dụng kiến thức đã qua đào tạo của sinh viên tại trường đại học cho công việc trong tương lai ít hay nhiều, chương trình đào tạo cũng đóng vai trò tiền đề nhằm định hướng cho sinh viên về nghề nghiệp trong tương lai. Bên cạnh đó, yếu tố chuẩn đầu ra đối với sinh viên cũng quan trọng không kém. Vì chuẩn đầu ra là những chỉ tiêu và tiêu chuẩn mà sinh viên cần phải đạt được sau quá trình học tập tại trường học.
Do đó, sinh viên cần phải có cái nhìn khái quát về ngành mình đang theo học dựa trên chương trình đào tạo và những chuẩn đầu ra cơ 9 Đại học Quốc gia Hà Nội (2010), Hướng dẫn Xây dựng và hoàn thiện chương trình đào tạo theo chuẩn đầu ra ở Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội. 14 bản nhất, đồng thời nhờ sự định hướng cụ thể của nhà trường từ ban đầu để có những kế hoạch về việc làm trong tương lai. Ở Việt Nam hiện nay, tình trạng sinh viên ra trường làm trái chuyên ngành ngày càng tăng, điều này xảy ra là vì số lượng công việc khan hiếm, số lượng người lao động lớn hơn số công việc hoặc sinh viên không có đủ năng lực đáp ứng yêu cầu của nhà tuyển dụng. Do đó, tình trạng thất nghiệp xảy ra ngày càng nhiều, gây ra nhiều hệ lụy cho xã hội.
Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) định nghĩa: “Thất nghiệp là tình trạng tồn tại khi một số người trong lực lượng lao động muốn làm việc nhưng không thể tìm được việc làm ở mức tiền công đang thịnh hành”. Hiện nay, mọi ngành nghề, mọi người lao động đều đứng trước nguy cơ này và sinh viên ngành Indonesia học cũng không ngoại lệ. Chính vì những lí do trên, việc khái quát cũng như khảo sát việc làm của sinh viên tốt nghiệp ngành Indonesia học sẽ giúp ngành cũng như sinh viên đang theo học có những chuẩn bị và định hướng tốt hơn cho tương lai. Đây thực sự là một đề tài nghiên cứu mang tính thực tiễn, vì chương trình đào tạo ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng của sinh viên.
Sinh viên sau khi tốt nghiệp có tìm được việc làm hay không phần lớn dựa vào quá trình học tập ở trường của họ. Tình hình việc làm của sinh viên sau khi tốt nghiệp ở Việt Nam hiện nay Việc làm có ý nghĩa hết sức quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của quốc gia nói chung và đối với cuộc sống của mỗi cá nhân, gia đình nói riêng. Ngoài ra, đối với tình hình nước ta hiện nay, vấn đề giải quyết việc làm cho người lao động, đặc biệt là lao động trẻ là một trong những mối quan tâm hàng đầu của các nhà lãnh đạo. Vì vậy, vấn đề việc làm của sinh viên sau khi ra trường luôn là điều trăn trở của ngành giáo dục và cả xã hội ngày nay.
Song song đó, các kênh truyền thông đại chúng luôn đưa ra những thông tin, các con số về sự “thiếu” và “thừa” của nguồn nhân lực mới. Lực lượng hùng hậu của các cử nhân lại không đáp ứng được nhu cầu của các công ty tuyển dụng trong và ngoài nước vì tình trạng dư về lượng nhưng thiếu về chất.
