CHƯƠNG 1: TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CUU VÀ PHƯƠNG PHAP NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tài liệu 1. Tổng quan tài liệu VỀ mirc độ tham gia vào GVC của các quốc gia. e Một số nghiên cứu quốc tế về mức độ tham gia vào GVC của các quốc gia: Đã có nhiều nghiên cứu đo lường sự tham gia vào các GVC hay vị thế của các quốc gia trong GVC trên thế giới.
Phương pháp chủ yếu được sử dụng là chỉ số ”chuyên môn hóa dọc theo ngành” của Hummels và các cộng sự (2001) và sau được cải tiến thành chỉ số tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu bởi Koopman và các cộng sự (2010). Nghiên cứu của Koopman và các cộng sự (2010) đã chỉ ra rằng cần phân biệt giá trị gia tăng trong nước trong xuất khâu của nước đối tác (liên kết xuôi) và giá trị gia tăng của nước ngoài trong xuất khâu trong nước (liên kết ngược). Chi số mức độ tham gia là tổng giá trị gia tăng từ liên kết ngược và liên kết xuôi. Chỉ số có thang đo từ 0 đến 100.
Giá trị càng cao thì mức độ tham gia của quốc gia vào GVC càng cao, tức là buôn bán các sản phẩm trung gian pho biến hơn trong tổng thương mai và quá trình sản xuất phân tan hơn. Giá trị do GVC tạo ra được phân phối không đồng đều giữa những người tham gia và phụ thuộc vào khả năng cung cấp các sản phẩm hoặc dịch vu phức tạp, khó làm giả cho các GVC. Khoảng cách đến sản phẩm cuối cùng được dùng dé xác định vị trí của các quốc gia trong chuỗi giá trị. Từ đó, nhiều nghiên cứu đã tập trung vào phân tích vị thế của quốc gia trong chuỗi giá trị dựa vào chỉ số trên.
Timmer và các cộng sự (2013) phát triển mô hình đo lường giá trị gia tăng của các quốc gia đóng góp vào sản xuất hàng hóa cuối cùng hay còn được gọi là “thu nhập chuỗi giá trị toàn cầu” dựa trên mô hình input-output đa ngành của kinh tế thế giới. Với số liệu từ các nước châu Âu, nghiên cứu chỉ ra rằng tổng xuất khâu phụ thuộc vao năng lực cạnh tranh quốc gia (chủ yếu đánh giá qua khả năng sản xuất các mặt hàng trung gian). Dựa trên thu nhập của các quốc gia trong chuỗi cung ứng, nghiên cứu cho răng lợi thế so sánh của các quốc gia Châu Âu là sản xuất máy móc, thiết bị vận tải không dùng điện. Số lượng công việc trong các chuỗi cung ứng có xu hướng giảm và dần thuộc về các lao động có kỹ năng cao bên ngoài khu vực sản xuất, điều này làm nổi bật sự phân bố không đồng đều trong các phân đoạn sản xuất.
Do đó, các quốc gia cần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong chuỗi giá trị toàn cầu. De Backer và Miroudot (2013) tổng hợp đữ liệu thực nghiệp về thương mại, sản lượng sản xuất của các phân đoạn và sự xuất hiện của các GVC của các nước OECD. Nghiên cứu chỉ ra trung bình hơn nửa giá trị xuất khâu được tạo thành từ các sản phẩm trong chuỗi giá trị toàn cầu. Không chỉ giới hạn tại châu Á, tất cả các khu vực OECD đầu tham gia mức độ tương đương vào chuỗi giá trị.
Tuy nhiên, các nên kinh tế lớn sản xuất phần lớn các sản 12 phẩm trung gian còn các nền kinh tế mở nhỏ phụ thuộc nhiều hơn vào nguồn cung ứng quốc tế. Từ đó đề xuất các quốc gia cần xác định rõ vai trò, vị tri của mình trong GVC dé xây dựng các chính sách như thương mại, việc làm, năng lực cạnh quốc gia, rủi ro hệ thống toàn cầu phù hợp, mang lại lợi ich mong đợi từ các GVC. Amador, Cappariello và Stehrer (2015) sử dụng chỉ số tham gia vào GVC đề đưa ra vai trò các thành viên châu Âu trong các GVC. Nghiên cứu chỉ ra khu vực châu Âu có vai trò quan trọng trong các chuỗi (quan trọng như Trung Quốc và quan trọng hơn Mỹ và Nhật Bản).
Mức độ liên kết cao của GVC trong khu vực đồng euro, được đo lường bằng tỷ trọng giá trị gia tăng của nước ngoài trong xuất khẩu cùng với khả năng phục hồi tương đối mạnh hơn của các nước này khi đối mặt với sự sụp đồ thương mại. Ngoài ra, nghiên cứu cũng tim thay sự không đồng nhất đáng kể giữa các quốc gia trong quá trình phát triển của GVC từ năm 2000 đến năm 2011. Nghiên cứu của Leitner & Stehrer (2014) sử dung cơ sở dữ liệu cho tất cả các quốc gia EU-27 và cho thấy răng từ năm 1995 đến năm 2007, chuyên môn hóa theo chiều dọc tăng mạnh ở hau hết các quốc gia thành viên mới của EU dé nâng cao hiệu suất. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng tăng trưởng xuất khâu và mức độ chuyên môn hóa theo chiều đọc có tác động cùng chiều.
Đặc biệt, tác động của tăng trưởng xuất khâu đối với hoạt động kinh tế vĩ mô có xu hướng cao hơn nếu chuyên môn hóa theo chiều đọc cao. Cieslik, Bieganska và Sroda-Murawska (2016) đã sử dụng kết hợp các phương pháp phức tap hon dé đo lường mức độ tham gia của các quốc gia Châu Âu hậu xã hội chủ nghĩa vào GVC. Các phương pháp này cho phép thiết lập vị trí của một quốc gia ở phần “hạ nguồn” hay “thượng nguồn” trong các GVC. Nghiên cứu đưa ra những kết quả khác nhau đối với các nước thành viên mới của EU.
Các nước có liên kết chặt chẽ hơn với các nước Tây Âu (đặc biệt là với Đức) sẽ hội nhập hơn và hầu hết các nhà xuất khâu từ Trung và Đông Âu đều nằm ở phần hạ nguồn của quá trình sản xuất. Ngoài ra, họ nhận thấy mức độ quốc tế hóa cao nhất trong thiết bị vận tải và thiết bị điện tử ở các quốc gia năm trong phần thượng nguồn. Kết quả nghiên cứu cho thay Trung Quốc được đánh giá là có lợi thế so sánh và có khả năng cạnh tranh về tỷ trọng đóng góp giá trị gia tăng lớn trong ngành sản xuất thiết bị điện tử thế giới. Tuy nhiên, khả năng cạnh tranh được nhận định là không bền vững.
Nghiên cứu cũng cho thay rang cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu đã có tác động nhất định đến GEVC, nhưng tác động không quá lớn. Frederick và Gereffi (2016) đã sử dụng khung chuỗi giá trị toàn cầu dé phân tích vị thé của Philippines trong chuỗi giá trị toàn cầu cũng như xác định cơ hội để nâng cao vị thế trong GEVC. Các yêu tố được nghiên cứu bao gồm các mô hình thương mại, thị trường 13 cuối cùng, đặc tính của san phâm, cường độ công nghệ, lao động, tiêu chuẩn và quy định. Nghiên cứu được phân tích từ góc độ toàn cầu và từ quan điểm của Philippines nhằm cung cấp một bức tranh toàn cảnh về GEVC khi xác định quỹ đạo gia nhập, tăng trưởng và nâng cấp dọc theo chuỗi.
se Một số nghiên cứu nôi bật cùng đề tài tại Việt Nam: Nguyễn Hoàng Ánh (2009) tong hợp dữ liệu và sử dụng mô hình hồi quy dé phân tích thực trạng tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu của các doanh nghiệp ngành điện tử Việt Nam. Nghiên cứu chỉ ra rằng mức độ tham gia điện tử vào chuỗi giá trị toàn cầu được đánh giá bằng mức độ giao dịch của doanh nghiệp với đối tác nước ngoài và chức năng của doanh nghiệp trong GVC. Qua đó, đề xuất một số hàm ý giúp doanh nghiệp Việt giành được thế chủ động trong kinh doanh, thu được lợi nhuận cao cũng như giúp cho ngành điện tử Việt Nam phát triển bền vững, nâng cao vị thế Việt Nam trên trường quốc tế. Nguyễn Việt Khôi và Chaudhary (2019) sử dụng chỉ số tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu phân tích cách Việt Nam kết nối với mạng lưới sản xuất quốc tế và đánh giá vị thế của Việt Nam trong các ngành hàng có liên quan đến GVC.
Nghiên cứu cho thấy Việt Nam chuyên về các hoạt động sản xuất trong các công đoạn của một dây truyền lắp rap, ché bién sản phẩm. Sự tham gia GVC ngày càng tăng lên này dẫn đến các liên kết ngược, đặc biệt là trong các ngành máy tính, điện tử, dệt may, giày dép, thực phâm, đồ uống và các ngành công nghiệp điện máy. Ngoài ra, có sự phô biến của các công ty nước ngoài trong các kênh phân phối và tiếp thị các ngành công nghiệp tích hợp cao. Do đó, nghiên cứu cũng đề xuất Việt Nam nên gan chiến lược lắp ráp vào chiến lược phát triển năng lực công nghiệp ban địa và nền tảng công nghệ quốc gia.
Đặng Thị Huyền Anh (2017) đã nghiên cứu và tổng hợp các phương pháp tập trung xác định vị trí của Việt Nam trên bản đồ GVC từ phân tích các giải pháp định hướng nhằm gia tăng phần lợi ích GVC đem lại, đảm bảo mục tiêu tăng trưởng và phát triển bền vững. Nghiên cứu cũng kiến nghị Việt Nam cần xây dựng chiến lược phát triển các ngành dịch vụ hỗ trợ cũng như định hướng mở rộng mức độ gia tăng GVC thông qua các giải pháp phát triển hạ tang, cải thiện môi trường kinh doanh, day mạnh hội nhập kinh tế quốc tế qua các hiệp định thương mại song phương và đa phương. Tổng quan tài liệu về các nhân to ảnh hưởng tới sự tham gia vào GVC, GEVC của các quốc gia e_ Một số nghiên cứu quốc tế nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng tới sự tham gia vào GVC, GEVC: Kowalski và các cộng sự (2015) xây dựng các điểm định được kỳ vọng sẽ thúc đây sự tham gia vào GVC bao gồm các nhân tố phi chính sách và các nhân tố liên quan đến chính sách thương mại và đầu tư. Các nhân tố ngoài chính sách bao gồm Quy mô thị trường: tỷ 14 trọng của ngành sản xuất trong GDP; khoảng cách đến hoạt động kinh tế và khoảng cách đến các trung tâm sản xuất chính.
Các nhân tố liên quan đến chính sách bao gồm thué nhập khẩu đối với hàng nhập khẩu trung gian; thuế nhập khẩu đối với các mặt hàng trung gian phải đối mặt tại thị trường xuất khẩu; RTA nhập khẩu và xuất khâu của hàng hóa trung gian; sự cởi mở đối với FDI vào. Từ đó, nghiên cứu sử dụng mô hình trọng lực đánh giá các nhân tố ảnh hưởng tới sự tham gia GVC. Nghiên chỉ ra rang có những lợi ich quan trong có được từ sự nâng cao năng suất, độ tinh xảo và đa dạng hóa hàng xuất khẩu. Cac yếu tố cầu trúc, chang hạn như địa lý, quy mô thị trường và mức độ phát triển được coi là những yếu tô quyết định chính đến sự tham gia của GVC.