CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 1. Lịch sử phát triển trắc nghiệm tâm lý Trắc nghiệm tâm lý được hình thành và phát triển trong khoảng thời gian khá dài. Nói đến lịch sử phát triển của các trắc nghiệm tâm lý là nhắc tới những nhân vật góp phần hình thành và phát triển các trắc nghiệm.
Người tiên phong trong lĩnh vực trắc nghiệm là nhà sinh vật học người Anh, Francis Galton. Ông là người đầu tiên thành lập phòng thí nghiệm nhân trắc tại triển lãm quốc tế. Bằng các phương pháp đo đạc, lượng giá mà người ta có thể biết được các chỉ số về thị giác, thính giác, sức cơ, thời gian phản xạ cùng một số chức năng giác quan đơn giản khác. Galton cũng là người đầu tiên áp dụng các phương pháp thang cho điểm, bảng hỏi và kỹ thuật liên tưởng tự do.
Bên cạnh đó, ông còn góp phần vào việc phát triển các phương pháp thống kê để phân tích các cứ liệu khác biệt cá nhân{5}. Một gương mặt khác nữa cần nói đến đó là James McKeen Cattell. Ông tích cực hoạt động trong việc thành lập các phòng thực nghiệm tâm lý, nhân rộng và phát triển xu hướng trắc nghiệm tâm lý. Cattell là người đầu tiên nói đến thuật ngữ "Mental Test" trong bài báo của mình năm 1890.
Trong bài báo này Cattell mô tả một loạt các trắc nghiệm có thể dùng để khảo sát mức độ trí tuệ của sinh viên. Vào những năm cuối thế kỷ XIX, nhiều nhà tâm lý học ở châu Âu đã quan tâm tới các trắc nghiệm. Cùng với sự quan tâm đó, hàng loạt các trắc nghiệm đã được đưa vào sử dụng, như: Trắc nghiệm trí nhớ, liên tưởng, trắc nghiệm số học, trắc nghiệm hoàn thiện câu,. Và sau này hàng loạt các trắc nghiệm khác đã ra đời nhằm đo các yếu tố của con người như: trắc nghiệm khảo sát trí tuệ, trắc nghiệm khảo sát nhân cách, trắc nghiệm khảo sát cảm xúc, trắc nghiệm khảo sát tư duy,.
Sử dụng các trắc nghiệm trên thế giới. Thế kỷ XIX đánh dấu sự phát triển vượt bậc và nhanh chóng của tâm lý học. Cùng với sự phát triển của các phòng thực nghiệm tâm lý là sự phát triển Kho¸ luËn tèt nghiÖp NguyÔn ThÞ Ph¬ng Nhung của các trắc nghiệm tâm lý - giáo dục vào những năm cuối của thế kỷ XIX. Trắc nghiệm trí tuệ của Alfred Binet (1857 - 1911) là trắc nghiệm trí tuệ cá nhân đầu tiên được Bộ giáo dục Pháp sử dụng để phân biệt trẻ bình thường và không bình thường.
{9} Đầu thế kỷ XX, các trắc nghiệm khả năng (năng lực) nhân cách lần lượt ra đời và có ứng dụng rộng rãi trong việc nhận xét đánh giá cá nhân, đem lại hiệu quả rõ rệt trong việc tư vấn và chọn nghề. Có thể nói rằng công tác hướng dẫn tư vấn nghề nghiệp có thể tồn tại và phát triển được là nhờ sự trợ giúp của các trắc nghiệm về khả năng nhận thức, hứng thú, trí thông minh , nhân cách,. Những trắc nghiệm này ngày càng được chuẩn hóa và hoàn thiện góp phần tích cực cho tất cả các loại hình tham vấn. Những người sử dụng trắc nghiệm đầu tiên đều là những người tham gia vào công tác xã hội và họ làm công việc tư vấn nghề nhằm giúp đỡ các cá nhân trong việc lựa chọn nghề nghiệp, tìm ra cách bắt đầu và xây dựng một công việc một cách thành công.
Họ cũng là những người được đào tạo chuyên sâu trong lĩnh vực sử dụng trắc nghiệm và đều làm việc tại các trung tâm tư vấn, các cơ sở thăm khám tâm lý hay tại các bệnh viện{1}. Nhìn chung, việc sử dụng các trắc nghiệm tâm lý trên thế giới khá phổ biến và rất phát triển. Các trắc nghiệm liên tục được thay đổi cho thích hợp với thời điểm sử dụng trắc nghiệm để đem lại hiệu quả thực tế. Các trắc nghiệm tâm lý dần dần được đưa vào ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác của đời sống tâm lý chứ không chỉ dừng lại ở việc đem lại hiệu quả cho công tác tuyển chọn và tư vấn nghề.
Các trắc nghiệm tâm lý góp phần không nhỏ vào việc chẩn đoán và trị liệu cho những cá nhân có rối nhiễu tâm lý. Sử dụng trắc nghiệm tâm lý ở Việt Nam. Ở Việt Nam, việc sử dụng các trắc nghiệm tâm lý và những mục đích thăm khám tâm lý còn rất mới mẻ. Ở một vài bệnh viện lớn, trong khoa tâm thần hay khoa thần kinh các bác sĩ đã sử dụng khá phổ biến các trắc nghiệm để chẩn đoán bệnh.
Một số nơi như Khoa Tâm thần bệnh viện Bạch Mai, Hà Nội; Viện quân y 103; Viện nhi trung ương;. đã có một phòng riêng làm các trắc nghiệm tâm lý. Kho¸ luËn tèt nghiÖp NguyÔn ThÞ Ph¬ng Nhung Các trắc nghiệm trí tuệ cũng được nghiên cứu và sử dụng tại Viện Nhi Hà Nội. Các bác sĩ quân đội cũng đã dùng các trắc nghiệm tâm lý trong công tác chữa bệnh và khám tuyển.
Trong lĩnh vực giáo dục, các trắc nghiệm trí tuệ được ứng dụng trong việc tuyển chọn sinh viên vào các lớp tài năng như ở trường Đại học Bách khoa Hà Nội, trường Đại học Xây dựng,. Ngoài ra còn có một số các trắc nghiệm được sử dụng trong trường học để ôn tập và thi cử. Trên các báo như Hoa học trò, Mực tím,. cũng có đăng tải các trắc nghiệm nhằm giúp các bạn học sinh lựa chọn ngành học phù hợp khi họ đang phân vân không biết nên lựa chọn ngành học nào, sau này ra làm gì.
Từ năm 1984, chuyên đề Khoa học chẩn đoán tâm lý đã bắt đầu được giảng dạy cho hệ sau Đại học của khoa Tâm lý học trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Năm 1996, các môn học như: khoa học chẩn đoán tâm lý, tâm lý học lâm sàng, tâm lý học trị liệu, tham vấn tâm lý,. được đưa vào giảng dạy ở khoa Tâm lý học trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học quốc gia Hà Nội. Việc đưa vào giảng dạy những môn học đó góp phần vào việc đào tạo những người sử dụng trắc nghiệm, chủ yếu là những nhà tâm lý lâm sàng hoạt động trong lĩnh vực này.
Hiện nay đã có một số trung tâm tư vấn, bệnh viện, trung tâm nghiên cứu có sử dụng các trắc nghiệm tâm lý để chẩn đoán và đã tổ chức huấn luyện kỹ thuật viên về trắc nghiệm. Có thể kể đến: Trung tâm nghiên cứu trẻ em N - T; Viện Nhi trung ương; Viện sức khỏe tâm thần quốc gia; Bệnh viện tâm thần trung ương; Viện quân y 103;. Nhìn chung, chúng ta mới đang ở giai đoạn thử nghiệm và thích nghi hóa các trắc nghiệm nước ngoài. Việc nghiên cứu lý luận và xây dựng các trắc nghiệm riêng thuần túy của nước ta mới đang ở giai đoạn manh nha, thực tế chưa có một trắc nghiệm nào được đem vào ứng dụng thăm khám tâm lý.
Kho¸ luËn tèt nghiÖp NguyÔn ThÞ Ph¬ng Nhung 1. Các khái niệm có liên quan 1. Khái niệm về trắc nghiệm tâm lý Test theo nghĩa tiếng Hy Lạp, đó là phép thử, phép đo. Trong rất nhiều tài liệu ở nước ta, thuật ngữ "trắc nghiệm" và "test" được sử dụng tương đương nhau{6}.
Trắc nghiệm được coi là nhóm các phương pháp nghiên cứu đang được sử dụng rộng rãi nhất trong tâm lý học. Nó là một trong những công cụ đặc biệt, giữ vai trò chủ yếu để giải quyết các nhiệm vụ của chẩn đoán tâm lý lâm sàng. Trắc nghiệm tâm lý là hệ thống các biện pháp đã được chuẩn hóa về kỹ thuật, được quy định về nội dung và quy trình thực hiện nhằm đánh giá hành vi và kết quả hoạt động của một người hoặc nhóm người. Có ba lĩnh vực chính hay sử dụng trắc nghiệm là giáo dục, dạy nghề; tuyển nhân viên và tham vấn tâm lý.
Trắc nghiệm cho phép với độ chính xác nhất định, xác định mức độ hiện tại của sự phát triển các kỹ năng cần thiết, các hiểu biết và đặc điểm nhân cách của đối tượng nghiên cứu{6}. Quá trình trắc nghiệm có thể chia làm 3 giai đoạn: 1) Chọn lựa trắc nghiệm: xác định mục đích trắc nghiệm và mức độ của độ tin cậy, độ xác thực của trắc nghiệm. 2) Tiến hành thực nghiệm. 3) Xử lý kết quả thu được.
Cả 3 giai đoạn này phải do các chuyên gia tâm lý học giỏi, được đào tạo chuyên sâu và có kinh nghiệm tiến hành{6}. Mỗi trắc nghiệm tâm lý phải đáp ứng 3 yêu cầu sau: - Tính quy chuẩn: Trắc nghiệm phải được chuẩn hóa về mặt kỹ thuật (về trình tự các thao tác, điều kiện thực hiện trắc nghiệm. Điểm chuẩn của trắc nghiệm phải được xác lập trên một nhóm đông người, đại diện cho một quần thể về lứa tuổi, văn hóa, nghề nghiệp, sắc tộc, giới tính,. - Tính hiệu lực: Kho¸ luËn tèt nghiÖp NguyÔn ThÞ Ph¬ng Nhung Trắc nghiệm phải đo được cái cần nghiên cứu và hiệu quả đo lường của nó phải đạt đến mức độ cần thiết.
Tính hiệu lực của trắc nghiệm một mặt được đo bằng hệ số tương quan giữa các chỉ số trắc nghiệm. Mặt khác, được đo bằng sự đánh giá một cách khách quan các phẩm chất tâm lý của khách thể nghiên cứu.{7, 10} Tính hiệu lực của trắc nghiệm bao gồm bốn loại: tính hiệu lực về nội dung, về khả năng dự đoán của trắc nghiệm, về quan niệm tâm lý học của các tác giả và về độ xác định qua đối chiếu với tiêu chuẩn bên ngoài của các phẩm chất tâm lý.{7} - Độ tin cậy: Đây chính là sự ổn định của kết quả trắc nghiệm, nghĩa là khi sử dụng những hình thức khác nhau của một trắc nghiệm hoặc khi tiến hành một trắc nghiệm lặp lại nhiều lần trên cùng một khách thể nghiên cứu hay trên những khách thể tương đương nhau thì kết quả trắc nghiệm đều giống nhau. Nét đặc trưng của trắc nghiệm tâm lý lâm sàng là không đòi hỏi những quy trình, những tài liệu, dụng cụ. thực hiện phức tạp mà các kết quả trắc nghiệm thường được ghi lại một cách trực tiếp bằng giấy, bút, ghi âm, ghi hình.
Kết quả trắc nghiệm tâm lý lâm sàng thường được so sánh với chuẩn chung hoặc chuẩn trong điều kiện bình thường. Các trắc nghiệm tâm lý lâm sàng chủ yếu sử dụng kiểu dành cho cá nhân{6, 7}.