Đặt vấn đề Mối (Isoptera) thuộc nhóm côn trùng sống có tính chất xã hội, có sự phân hóa cao về hình thái và chức năng. Khác với nhiều loại côn trùng đơn sinh, mỗi tổ mối là một đơn vị sống hoặc được coi là một xã hội riêng biệt. Trong mỗi tổ mối, tuỳ theo từng loài, có từ vài trăm con đến vài chục triệu con. Với đặc tính làm tổ, hoạt động tinh vi cùng với khả năng phân giải các sản phẩm có nguồn gốc từ xenlulo, chúng được ví như đội quân làm vệ sinh khổng lồ trong các khu rừng nhiệt đới và cận nhiệt đới, ngoài ra mối được xem như loài côn trùng gây hại gỗ mạnh nhất trong các công trình xây xựng trên toàn thế giới (Lê Văn Nông, 1999) 4.
Đối với những công trình kiến trúc nói chung, tác hại của mối gây ra cho các công trình là vấn đề rất đáng quan tâm của các nhà đầu tư và xây dựng. Mục tiêu xâm nhập của mối là gỗ và các sản phẩm có nguồn gốc từ xenlulo (gỗ, giấy, thảm…) những vật liệu này có nhiều ở các công trình xây dựng do đó việc xâm nhập vào công trình là điều tất yếu. Khi công trình bị mối xâm nhập thì không chỉ các vật liệu gỗ, giấy tờ tài liệu trong các công trình bị hủy hoại mà ngay cả kiến trúc của công trình cũng bị xuống cấp do việc làm tổ và đi tìm thức ăn của mối. Tác hại mà nó gây ra cho các đối tượng chủ yếu là phá hủy các cấu kiện làm bằng gỗ trong các công trình đặc biệt là nội thất, phá hủy hệ thống điện ngầm cùng các thiết bị điện tử, gây lún sụt nghiêm trọng cho nền móng các công trình, tiêu hủy các tiều liệu, sách vở, carton, các vật liệu có nguồn gốc từ xenlulo.
Việt Nam nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới ẩm nên có điều kiện khí hậu phù hợp cho sự sinh trưởng và phát triển của loài mối. Mối là loại côn trùng hại gỗ rất mạnh. Hiện ở Việt Nam đã có tới 90 loại mối khác nhau. Khí hậu thuận lợi tạo điều kiện cho các loài thực vật phát triển mạnh mà thực vật lại là nguồn thức ăn chính của mối.
Hiện nay phần lớn nhà ở đều sử dụng các loại gỗ thông thường nên chỉ sau vài năm xây dựng đã bị mối hại, gây nhiều tổn thất cho người dân ở Việt Nam. 2 Bắc Giang là một tỉnh vùng núi phía bắc, địa hình chủ yếu là đồi núi, khí hậu nhiệt đới ẩm là điều kiện thuận lợi cho sự sinh trưởng và phát triển của các loài thực vật là nguồn thức ăn chính của mối. Qua điều tra sơ bộ tại xã An Thượng, huyện Yên Thế, tỉnh Bắc Giang cho thấy tình trạng mối phát triển và gây hại đang diễn ra rất phức tạp và được nhiều người quan tâm. Trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, công cuộc xây dựng nông thôn mới đang dần hoàn thiện, các công trình xây dựng công nghiệp, các công trình thể thao, nhà cửa được xây dựng ngày càng nhiều, dự án phát triển cây công nghiệp có giá trị kinh tế đang được xúc tiến mạnh mẽ.
Vì vậy việc phòng trừ mối hại là rất cần thiết và mang tính thực tế cao. Để có những dẫn liệu cụ thể và giải pháp phòng trừ mối phù hợp, việc nghiên cứu về mối hại gỗ tại Bắc Giang chưa nhiều và chưa cụ thể. Xuất phát từ thực tế đó chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Thực trạng mối hại gỗ trong các công trình xây dựng tại xã An Thượng - huyện Yên Thế - tỉnh Bắc Giang” 1.Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu thực trạng mối hại gỗ trong các công trình xây dựng tại xã An Thượng - huyện Yên Thế - tỉnh Bắc Giang, từ đó làm cơ sở cho việc đề xuất các giải pháp và lập kế hoạch phòng trừ. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài - Đánh giá được thực trạng mối gây hại gỗ trong các công trình xây dựng tại xã An Thượng - huyện Yên Thế - tỉnh Bắc Giang.
- Đề xuất được các giải pháp phòng trừ và lập kế hoạch phòng trừ mối hại gỗ trong công trình xây dựng tại xã An Thượng - huyện Yên Thế - tỉnh Bắc Giang. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu - Rèn luyện kỹ năng nghiên cứu đề tài, làm việc ngoài thực tế. - Giúp chúng tôi học tập được phương pháp nghiên cứu khoa học, cụ thể là phương pháp quan sát thực hành, khả năng phân tích và tổng hợp tài liệu.
Phát huy tinh thần độc lập sáng tạo trong học tập và nghiên cứu khoa học. Ý nghĩa trong thực tiễn - Phát hiện những điểm có mối tấn công kín đáo và diệt trừ. - Khoanh vùng khu vực mối hại, đánh giá mức độ gây hại do mối và đề xuất biện pháp phòng trừ mối hại công trình xây dựng. - Khắc phục hậu quả do mối gây ra để giảm thiểu thiệt hại cho người dân xã An Thượng - huyện Yên thế - tỉnh Bắc Giang.
4 Phần 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Đặc điểm của mối hại gỗ Mối là loài côn trùng gây hại nguy hiểm, thường có màu trắng, đen hoặc nâu và rất nhỏ bé. Chúng có thể gây ra những tổn hại nặng nề cho các gia đình và các sản phẩm làm từ gỗ. Theo trường Đại học Texas A&M, mối gây ra 2 tỷ USD thiệt hại về tài sản mỗi năm.
Khi mối xuất hiện trong nhà thì chúng sẽ tấn công đồ nội thất bằng gỗ, khung cửa sổ, khung cửa ra vào và cả những món đồ trang trí khác. Là loài côn trùng gây hại lớn nhất cho các công trình đê đập, cây trồng và đặc biệt là các công trình xây dựng. Quần thể mối Ở Việt Nam có khí hậu nhiệt đới gió mùa và các điều kiện khác thích hợp cho các loài mối hoạt động quanh năm. Chúng sinh trưởng và phát triển rất nhanh, gây tổn hại lớn cho các công trình xây dựng.
Phá hoại mạnh nhất công trình xây dựng là các loại thuộc họ Coptotermes. Chúng tiết ra dịch axit để phân hủy hủy gỗ và cenllulose. Ngoài ra chúng có khả năng đục thủng được các vật liệu khác như: dây điện, xốp, vật liệu cách điện, cách nhiệt. gần đây một số tác giả đề xuất rằng mối nên được phân loại lại như là một họ duy nhất, gọi là Termitidae, trong phạm vi bộ Blattodea, một bộ chứa các loài gián.
Tuy nhiên, phần lớn các nhà nghiên cứu ủng hộ biện pháp ít quyết liệt hơn và coi mối vẫn là nhóm có tên gọi khoa học Isoptera, nhưng chỉ là một nhóm 5 dưới bộ trong gián thực thụ, nhằm bảo vệ phân loại nội bộ của các loài mối ( LoN Al, 2007)15. Các chủng loại mối thường hoạt động xung quanh các công trình + Coptortermes formosanus Shir: thuộc chủng loại mối nhà. Đây là loài có sức sinh sản nhanh, mối chúa có thể sống từ 8 - 10 năm và đẻ được từ 2.000 trứng trong một ngày đêm. Đây là loại phá hoại mạnh nhất các công trình kiến trúc.
Mối thợ và mối lính tiết ra dịch axit làm mềm vữa tường, nên chúng có thể di chuyển ngầm đến các vị trí khác nhau, các tầng trên của công trình. + Odontotermes hainanensis: thuộc chủng mối đất, loài mối này thường tạo các khoang rỗng lớn trong nền công trình. Hoạt động mạnh ở các khu vực có độ ẩm cao, chúng có khả năng phá được nhiều loại gỗ cứng. + Criptotermes domesticus: chủng mối gỗ khô.
Tổ mối Mối thường làm tổ trong thân cây gỗ hay làm tổ trong đất. Tổ mối có loài cấu tạo đơn giản chỉ những khe rỗng ở trong gỗ hay những tập đoàn nhỏ ở trong đất, có loài có cấu tạo hết sức phức tạp như các giống Odontotermes, Macrotermes. Tổ mối được mối thợ làm từ đất trộn với nước bọt và phân. Tổ mối được bao bọc bởi 1 lớp đất bên ngoài rất cứng.
Giữa lớp đất này và tổ mối được bố trí những đường dẫn cho phép không khí có thể lưu thông được. Phần trung tâm của tổ được chia thành vô số các phòng. Hình thái của tổ mối cũng rất đa dạng: hình quả lê (Macrotermes annandalei), hình tròn (Odontotermes hainanensis), hình vòm, hình tháp, hình phỏng theo dạng hòm, dạng nhà,. Các loài mối khác nhau có cấu tạo tổ khác nhau.
Về phương diện chống mối, chúng ta cần quan tâm đến vị trí tổ, có thể chia làm hai dạng như sau: - Tổ mối chỉ ở trong gỗ khô Vấn đề tìm tổ mối trong nhà cửa, kho tàng rất phức tạp chỉ có loài mối gỗ khô ta mới có thể phát hiện tổ của nó một cách đơn giản. Tổ của mối gỗ khô ở ngay trong gỗ, chúng được đục thành các khe dích dắc, vừa khai thác thức ăn vừa làm nơi cư trú, biểu 6 hiện bên ngoài là đùn những hạt phân ra ngoài như hạt cát người ta còn gọi là mối đống cát. Tuy mối ở trong gỗ song cũng đục vào sách vở, quần áo để nơi kế cận tổ, loài này mỗi tổ khoảng ba bốn trăm con, chỉ cần phát hiện tổ và dùng thuốc diệt mối bơm trực tiếp vào tổ là diệt được. - Tổ mối có liên hệ đến đất và nguồn nước Tất cả các loài mối khác khi kiến trúc tổ đều có nhu cầu đất hoặc nước ở ngoài tổ, phần lớn các loài có cấu trúc một hệ thống tổ gồm một tổ chính và nhiều tổ phụ để dung nạp được số lượng cá thể lớn, tổ chính có mối vua và mối chúa, có nhiều loài tổ ở sâu trong lòng đất đến 1-2m.
Đối với đê đập, độ rỗng của tổ mối có ảnh hưởng đến độ bền vững của công trình nên cần thiết phải phát hiện tổ để xử lý, các đối tượng khác, độ rỗng của tổ ít ảnh hưởng. Thức ăn của mối Nguồn thức ăn của mối chủ yếu là các sản phẩm thực vật, trong đó thành phần quan trọng nhất là chất xơ (xenlulo), vì vậy đối tượng bị mối gây hại rất đa dạng. Thức ăn của mối bao gồm: - Thực vật sống: Nhiều loại mối lấy thức ăn từ cây sống, đặc biệt là vào màu khô hạn, cây sống còn cung cấp nước cho chúng, nhất là các cây còn non như bạch đàn, chè sắn, mía và các cây trồng khác. - Thực vật khô: Ruột của loài mối nhà tiêu hoá được chất xơ nên ngoài gỗ, tre nứa tất cả các sản phẩm được chế biến từ thật vật như giấy, vải … đều bị chúng phá hoại.