ĐẶT VẤN ĐỀ Trong vài thập niên gần đây, có nhiều thay đổi nhanh chóng về lĩnh vực khám phá ra dược chất mới cũng như phát triển sản xuất thuốc. Nhiều loại thuốc mới ra đời có hiệu lực rất cao nhưng có chỉ số trị liệu hẹp, những thuốc khác lại gây ra tương tác với các men chuyển hóa trong cơ thể, một số thuốc còn hàm chứa những khả năng gây ra độc tính cũng như những phản ứng thuốc có hại trầm trọng khác. Việc phân tích nguyên nhân của các tai biến liên quan đến chế độ trị liệu dùng thuốc cho thấy có hơn 50% trường hợp có thể tránh được như dùng thuốc quá liều, không tôn trọng chống chỉ định, dùng thuốc đối kháng gây ra thất bại trong trị liệu hay tương tác thuốc nguy hiểm, nhầm lẫn trên bệnh nhân, dùng thuốc không phù hợp [44]. Thực hành kê đơn thuốc và sử dụng thuốc hợp lý đóng vai trò chủ chốt để đảm bảo sử dụng thuốc hiệu quả, an toàn và hợp lý [28].
Do vậy, tình trạng kê đơn và sử dụng thuốc không hợp lý sẽ làm ảnh hưởng các dịch vụ y tế, làm giảm hiệu quả điều trị như mong đợi, đồng thời còn làm ảnh hưởng đến sự tuân thủ trị liệu của bệnh nhân. (nếu kê đơn thuốc không hợp lý thì dẫn đến điều trị không hết bệnh và có thể gây tác dụng phụ,.cho bệnh nhân).Cùng với đội ngũ các nhân viên y tế, người Ds lâm sàng đã và đang đóng một vai trò quan trọng, thiết yếu trong lĩnh vực thực hành sử dụng thuốc, chăm sóc và hướng dẫn bệnh nhân sử dụng thuốc hợp lý, an toàn, kinh tế. Với những gợi ý của WHO về các chỉ số sử dụng thuốc chủ yếu như: Các chỉ số về kê đơn và các chỉ số về chăm sóc bệnh nhân, người dược sĩ lâm sàng có thể có được sự theo dõi tổng quát về công tác điều trị của các phòng khám trong BV, so sánh, rồi từ đó rút ra những kết luận, khuyến nghị chung về việc sử dụng thuốc hợp lý - an toàn [56]. Trên thực tế, do nhiều nguyên nhân khác nhau, vẫn còn tồn tại những sai sót trong đơn như: Nhầm lẫn tên thuốc, nồng độ, hàm lượng, liều lượng, chưa hợp lý, an toàn, có tương tác bất lợi….Cụ thể tại BV theo báo cáo kiểm tra BHYT thuộc BHXH tỉnh năm 2014 đã xuất toán trên 500 triệu đồng do nhiều nguyên nhân khác nhau, nhưng trong đó xuất toán về kê đơn thuốc chưa đúng quy chế không hợp lý - an toàn trên 20%.
Do vậy, vấn đề đặt ra là có gì tồn tại trong việc kê đơn thuốc tại 2 BV? BV đã kê đơn thuốc đúng quy chế hợp lý, an toàn hay chưa? Một số yếu tố liên quan đến việc kê đơn thuốc theo đúng quy chế hợp lý, an toàn như thế nào? Để trả lời các câu hỏi trên, tôi tiến hành nghiên cứu tập trung vào nhóm bệnh nhân ngoại trú vì đây là những đối tượng có mức độ bệnh tật từ nhẹ đến trung bình, có thể nhận quá nhiều thuốc so với thực tế cần cho điều trị, điều này gây nên việc gia tăng chi phí điều trị bất hợp lý làm bệnh nhân bỏ dở điều trị. Đồng thời do hầu hết bệnh nhân ngoại trú sử dụng thuốc tại nhà nên có thể có những nhầm lẫn về chế độ dùng thuốc dẫn đến không đạt mục tiêu điều trị và thậm chí là nguy hiểm có thể dẫn đến tử vong vì không được cấp cứu kịp thời. Xuất phát từ những vấn đề trên tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Thực trạng kê đơn thuốc điều trị ngoại trú theo quy chế và một số yếu tố ảnh hưởng tại Khoa khám bệnh của Bệnh viện Đa khoa huyện Vị Thủy, tỉnh Hậu Giang năm 2016” nhằm mô tả thực trạng kê đơn thuốc theo quy chế, đơn thuốc hợp lý- an toàn và tìm hiểu một số yếu tố ảnh hưởng tại Khoa khám bệnh của Bệnh viện.Từ đó đưa ra những khuyến nghị. 3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1.
Mô tả thực trạng kê đơn thuốc theo quy chế tại Khoa khám bệnh của Bệnh viện Đa khoa huyện Vị Thủy, tỉnh Hậu Giang năm 2016. Xác định một số yếu tố ảnh hưởng đến kê đơn thuốc theo quy chế tại Khoa khám bệnh của Bệnh viện Đa khoa huyện Vị Thủy, tỉnh Hậu Giang năm 2016. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM VỀ THUỐC: 1.
Khái niệm về thuốc: Thuốc là chất hoặc hỗn hợp các chất dùng cho người nhằm mục đích phòng, chữa bệnh, chẩn đoán bệnh hoặc điều chỉnh chức năng sinh lý cơ thể bao gồm thuốc thành phẩm, nguyên liệu làm thuốc, vắc xin, sinh phẩm y tế, trừ thực phẩm chức năng [55]. Thuốc là những sản phẩm có nguồn gốc từ động vật, thực vật, khoáng vật, hóa dược hay sinh học được bào chế để dùng cho người, nhằm: - Phòng bệnh, chữa bệnh; - Phục hồi, điều chỉnh chức năng cơ thể; - Làm giảm triệu chứng của bệnh; - Chẩn đoán bệnh; - Phục hồi và nâng cao sức khỏe; - Làm mất cảm giác một bộ phận hay toàn thân; - Làm ảnh hưởng đến quá trình sinh sản; - Làm thay đổi hình dáng cơ thể [16], [48], [46]. Khái niệm về thuốc thiết yếu: Thuốc thiết yếu là thuốc cần cho chăm sóc sức khỏe của đa số nhân dân, được nhà nước đảm bảo bằng chính sách thuốc quốc gia, gắn liền nghiên cứu, sản xuất, phân phối với nhu cầu thực tế chăm sóc sức khỏe nhân dân, được lựa chọn và cung ứng để luôn sẵn có với số lượng đầy đủ, dạng bào chế thích hợp, chất lượng tốt, an toàn và giá cả phù hợp [48], [46], [53]. Thuốc thiết yếu được coi như một chiến lược về thuốc hiện nay trên thế giới và đang được hầu hết các nước thực hiện.
Lợi ích của việc lựa chọn thuốc thiết yếu giúp cho việc sử dụng thuốc an toàn, hiệu quả, ít tốn kém và dễ dàng đáp ứng, dễ giám sát để phòng chống và loại trừ thuốc giả, thuốc kém phẩm chất, thuốc hết hạn sử dụng [42]. Mục tiêu chính của chương trình hoạt động về thuốc thiết yếu của Tổ chức Y 5 tế Thế giới, nhằm giúp đỡ các nước cải thiện tình hình cung cấp thuốc thiết yếu cho toàn dân và việc sử dụng thuốc hợp lý an toàn [31]. Khái niệm về thuốc gây nghiện: Thuốc gây nghiện là những thuốc có nguồn gốc tự nhiên, tổng hợp hay bán tổng hợp được sử dụng với mục đích phòng bệnh, chữa bệnh. Thuốc gây nghiện nếu bị lạm dụng có thể dẫn tới nghiện - một tình trạng phụ thuộc về thể chất hay tâm thần [14], [53].
Định nghĩa thuốc kháng sinh: - Kháng sinh là những chất do vi sinh vật tiết ra hoặc những chất hóa học bán tổng hợp, tổng hợp, với nồng độ rất thấp, có khả năng đặc hiệu kìm hãm sự phát triển hoặc diệt được vi khuẩn [25]. - Kháng sinh là những chất tạo thành do chuyển hóa sinh học, có tác dụng ngăn cản sự tồn tại hoặc phát triển của vi khuẩn ở nồng độ thấp, được sản xuất bằng sinh tổng hợp hoặc tổng hợp theo mẫu các kháng sinh tự nhiên [41]. - Kháng sinh là những chất chống vi khuẩn, các chất này có thể là chất chiết xuất từ vi sinh vật (Chủ yếu từ vi nấm), là chất tổng hợp hoặc là chất bán tổng hợp [21]. - Kháng sinh là những chất mà ngay ở nồng độ thấp đã có tác dụng ức chế hoặc tiêu diệt vi sinh vật (Vi khuẩn, nấm, đơn bào, Virus) mà không có tác dụng lên tế bào đại sinh vật (Người).Mỗi thuốc kháng sinh chỉ gây rối loạn một phản ứng sinh học nhất định của tế bào vi sinh vật và từ đó dẫn đến ngừng phát triển [7 1.
Quy chế kê đơn thuốc: Quy chế kê đơn thuốc trong điều trị ngoại trú (Ban hành kèm theo Quyết định số 04/2008/QĐ - BYT ngày 01 tháng 02 năm 2008 của Bộ trưởng Bộ Y tế) [5], trong đó có nhiều thay đổi, bổ sung thêm nhằm đảm bảo an toàn và quyền lợi người bệnh. Thuốc phải kê theo đơn: Theo quy chế, các Bs phải kê đơn và bán thuốc theo danh mục khoảng 30 nhóm thuốc [5]. 6 Theo quy chế cũng nhằm loại bỏ những đơn thuốc viết khó đọc hoặc không đọc được, quy định yêu cầu người kê đơn thuốc phải ghi đầy đủ các mục trong đơn thuốc chữ viết rõ ràng, dễ đọc, chính xác và giá trị đơn thuốc theo quy định mới này chỉ có giá trị trong vòng 5 ngày, ít hơn 5 ngày so với quy định trước đây. Đơn thuốc: Là căn cứ hợp pháp để bán thuốc, cấp phát thuốc, pha chế thuốc theo đơn, cân thuốc theo đơn và sử dụng thuốc.
Mẫu đơn thuốc và mẫu sổ phục vụ kê đơn, cấp phát và bán thuốc theo đơn: - Đơn thuốc: Sử dụng cho việc kê đơn thuốc, trừ kê đơn thuốc gây nghiện. - Đơn thuốc “N”: Sử dụng kê đơn thuốc gây nghiện. - Sổ điều trị bệnh mạn tính. - Sổ khám bệnh.
- Mẫu đơn: Đơn thuốc và mẫu số điều trị ngoại trú các bệnh mãn tính phải in theo mẫu quy định. - Nội dung: Bao gồm các thông tin về cơ sở kê đơn, thông tin về bệnh nhân, về chỉ định dùng thuốc, về thời điểm kê đơn và người kê đơn. - Vị trí, vai trò đơn thuốc trong quy trình cấp phát sử dụng thuốc được ghi nhận là rất quan trọng trong công tác khám chữa bệnh. - Đơn thuốc bao hàm các nội dung công việc và tính pháp lý được quy định như sau: Bảng 1.1: Nội dung công việc được quy định từ đơn thuốc [13].
TT Đối tượng Nội dung công việc 1 Bác sĩ điều trị Khám, chẩn đoán bệnh, kê đơn thuốc. Kiểm tra đơn, cung cấp (phát thuốc) theo 2 Dược sĩ cung cấp thuốc đơn. 3 Bệnh nhân Dùng đúng hướng dẫn trong đơn. Nơi cấp cứu bệnh nhân khi Căn cứ đơn thuốc chỉ định hướng xử trí 4 có sự cố xảy ra thích hợp.
Căn cứ đơn thuốc, xem xét trách nhiệm của 5 Cơ quan chức năng liên quan các bên liên quan khi có sự cố dùng thuốc. Kê đơn thuốc: Thuốc chỉ được kê đơn khi cần thiết, khi kê đơn thuốc, thầy thuốc cần phải cân nhắc giữa lợi ích và nguy cơ đối với người bệnh. Điều này đặc biệt quan trọng khi kê đơn cho người mang thai, người cho con bú, người cao tuổi, người có bệnh thận bệnh gan hoặc có cơ địa dị ứng.