THỰC TRẠNG CỔ PHẦN HÓA DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC: Luận Văn Thạc Sĩ Luật Học

Tìm hiểu thực trạng cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam. Phân tích ưu điểm, hạn chế và giải pháp thúc đẩy quá trình này hiệu quả hơn.

• Tác giả: Phạm Quốc Thới
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Dương Anh Sơn
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế - Luật
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Thực Trạng Cổ Phần Hóa Doanh Nghiệp Nhà Nước
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ - HÌNH ẢNH
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU
• 1. Tính cấp thiết của đề tài
• 2. Tình hình nghiên cứu
• 3. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 4. Đối tượng nghiên cứu
• 5. Phương pháp nghiên cứu
• 6. Phạm vi nghiên cứu
• 7. Kết cấu nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ CỔ PHẦN HÓA DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC
• 1.1. Khái niệm và bản chất của cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước
• 1.1.1. Khái niệm cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước
• 1.1.2. Bản chất của cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước
• 1.2. Đặc điểm của cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước
• 1.3. Mục tiêu của cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước
• 1.4. Định giá tài sản doanh nghiệp nhà nước sau khi cổ phần
• 1.5. Tình hình cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước trong thời gian qua
• 1.6. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ CỔ PHẦN HÓA DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC
• 2.1. Định giá giá trị doanh nghiệp
• 2.1.1. Định giá lại các khoản đầu tư khi doanh nghiệp chính thức chuyển thành công ty cổ phần
• 2.1.2. Về kết quả xác định giá trị doanh nghiệp
• 2.1.3. Về phương pháp xác định giá trị doanh nghiệp
• 2.1.4. Về định giá đất
• 2.1.5. Về định giá các khoản đầu tư tài chính
• 2.2. Định giá cổ phần, tỷ lệ cổ phần và giá bán cổ phần
• 2.3. Về nhà đầu tư chiến lược
• 2.4. Về chính sách ưu đãi cho người lao động tại doanh nghiệp cổ phần hóa
• 2.5. Bất cập về việc quy định chi phí thực hiện cổ phần hóa
• 2.6. Bất cập về vấn đề tổ chức thực hiện
• 2.7. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Cổ Phần Hóa DNNN Cơ Hội Thách Thức

Cổ phần hóa (CPH) doanh nghiệp nhà nước (DNNN) luôn đóng vai trò then chốt trong công cuộc cải cách, đổi mới và phát triển khu vực DNNN. Đây là giải pháp quan trọng để sắp xếp, tổ chức lại, nâng cao hiệu quả hoạt động của các DNNN. Theo thống kê của Bộ Tài chính, DNNN hiện đang nắm giữ 70% tổng tài sản cố định, chi phối hơn 20% vốn đầu tư toàn xã hội, 60% vốn tín dụng ngân hàng, 50% vốn đầu tư nhà nước và 70% vốn ODA. Quá trình CPH DNNN đã đạt được những thành tựu đáng kể trong 25 năm qua, thu hút thêm vốn đầu tư, ngăn chặn trì trệ và thúc đẩy hiệu quả kinh doanh. Tuy nhiên, vẫn còn những vấn đề bất cập, đặc biệt là hiệu quả sử dụng vốn sau CPH còn thấp, gây ảnh hưởng đến mục tiêu bảo toàn vốn nhà nước (VNN). Nguyên nhân chủ yếu là do công tác quản lý VNN trong các DNNN sau CPH còn hạn chế. Để giải quyết vấn đề này, Chính phủ đã ban hành và liên tục hoàn thiện các cơ chế, chính sách liên quan đến CPH DNNN, bao gồm hỗ trợ lao động dôi dư, khoanh nợ, đất đai, phát triển thị trường chứng khoán, chính sách bán cổ phần cho nhà đầu tư nước ngoài, chính sách đối với nhà đầu tư chiến lược và ưu đãi cho người lao động.

1.1. Khái niệm và Bản chất Cổ Phần Hóa DNNN Chi tiết

CPH DNNN là quá trình chuyển đổi quyền sở hữu của một DNNN từ nhà nước sang các thành phần kinh tế khác, thông qua việc phát hành cổ phần và bán cho các nhà đầu tư. Bản chất của CPH DNNN là sự thay đổi hình thức sở hữu, từ sở hữu nhà nước sang sở hữu hỗn hợp hoặc tư nhân, nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Theo Phạm Quốc Thới trong luận văn, 'Cổ phần hóa DNNN là giải pháp quan trọng trong việc sắp xếp, tổ chức lại, đổi mới và nâng cao hiệu quả DNNN'. Mục tiêu chính là tạo ra một cơ cấu quản trị hiệu quả hơn, tăng cường tính minh bạch và cạnh tranh, đồng thời huy động vốn từ khu vực tư nhân để đầu tư vào phát triển. Việc chuyển đổi này cũng giúp giảm gánh nặng cho ngân sách nhà nước và tạo điều kiện cho sự phát triển của thị trường vốn.

1.2. Mục Tiêu Cốt Lõi của Việc Cổ Phần Hóa DNNN Phân tích

Mục tiêu chính của CPH DNNN là nâng cao hiệu quả hoạt động và sức cạnh tranh của doanh nghiệp, đồng thời thu hút vốn đầu tư từ khu vực tư nhân. Cụ thể, CPH DNNN hướng đến việc cải thiện cơ cấu quản trị, tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình, đồng thời thúc đẩy sự đổi mới và sáng tạo trong doanh nghiệp. Bên cạnh đó, CPH DNNN cũng nhằm mục đích giảm gánh nặng cho ngân sách nhà nước và tạo điều kiện cho sự phát triển của thị trường vốn. Theo Quyết định 929/QĐ-TTg ngày 17/7/2012 của Thủ tướng Chính phủ, CPH DNNN là một trong những giải pháp quan trọng để 'Tái cơ cấu DNNN, trọng tâm là tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước giai đoạn 2011 - 2015'.

II. Thực Trạng Pháp Lý Điểm Nghẽn CPH DNNN Giải Pháp

Dù có những thành tựu nhất định, quá trình CPH DNNN vẫn còn nhiều vấn đề pháp lý vướng mắc, gây ảnh hưởng đến hiệu quả và tiến độ thực hiện. Các quy định pháp luật về CPH DNNN còn thiếu đồng bộ, chồng chéo và chưa phù hợp với thực tiễn, dẫn đến nhiều khó khăn trong quá trình triển khai. Đặc biệt, vấn đề định giá tài sản DNNN trước khi CPH vẫn còn nhiều tranh cãi và chưa có cơ chế minh bạch, công khai, dễ dẫn đến thất thoát tài sản nhà nước. Theo Phạm Quốc Thới, 'vẫn còn nhiều vấn đề pháp lý vướng mắc, sơ hở, dẫn đến nguy cơ tiêu cực, tham nhũng gây thất thoát tài sản nhà nước.' Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 15/NQ-CP ngày 06/3/2014 về một số giải pháp đẩy mạnh CPH, thoái vốn nhà nước tại doanh nghiệp. Tuy nhiên, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả hơn để giải quyết triệt để các vấn đề pháp lý tồn tại.

2.1. Bất Cập Trong Định Giá Tài Sản DNNN Nghiên Cứu Chi Tiết

Việc định giá tài sản DNNN trước khi CPH là một trong những khâu quan trọng nhất, nhưng cũng là khâu dễ xảy ra sai sót và tiêu cực nhất. Các phương pháp định giá hiện hành còn nhiều hạn chế, chưa phản ánh đúng giá trị thực tế của doanh nghiệp. Ngoài ra, việc thiếu minh bạch và công khai trong quá trình định giá cũng tạo cơ hội cho các hành vi gian lận, gây thất thoát tài sản nhà nước. Theo Dương Đức Chính, 'Nghiên cứu tập trung phân tích các bất cập trong pháp luật về CPH DNNN, trong đó chỉ rõ những bất cập về việc định giá DNNN trước khi cổ phần, bất cập về thực trạng pháp luật hiện hành'.

2.2. Thiếu Đồng Bộ Trong Chính Sách Quản Lý Vốn Giải Quyết

Sự thiếu đồng bộ và chồng chéo trong các quy định pháp luật về quản lý vốn nhà nước (VNN) tại các DNNN sau CPH cũng là một vấn đề đáng quan tâm. Các quy định của Luật Doanh nghiệp, Luật Đầu tư và các văn bản hướng dẫn thi hành còn nhiều mâu thuẫn, gây khó khăn cho việc thực thi. Theo Trần Xuân Long, 'Nghiên cứu đã chỉ ra sự thiếu đồng bộ và sự chồng chéo về chính sách quản lý VNN tại DN sau CPH, sự chồng chéo và thiếu đồng bộ giữa Luật doanh nghiệp, luật đầu tư…'

III. Giải Pháp Hoàn Thiện Pháp Luật CPH DNNN Góc Nhìn Luật Học

Để nâng cao hiệu quả và tính minh bạch của quá trình CPH DNNN, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả để hoàn thiện hệ thống pháp luật. Trong đó, cần tập trung vào việc sửa đổi, bổ sung các quy định về định giá tài sản, quản lý vốn nhà nước và tăng cường giám sát, kiểm tra hoạt động CPH. Đồng thời, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật để nâng cao nhận thức của các chủ thể liên quan về quyền và nghĩa vụ của mình. Việc hoàn thiện pháp luật CPH DNNN không chỉ góp phần thúc đẩy quá trình tái cơ cấu nền kinh tế mà còn tạo điều kiện cho sự phát triển bền vững của các doanh nghiệp Việt Nam.

3.1. Minh Bạch Hóa Quy Trình Định Giá Thẩm Định Giá Trị DNNN

Cần xây dựng một quy trình định giá tài sản DNNN minh bạch, công khai và khách quan, với sự tham gia của các chuyên gia độc lập. Các phương pháp định giá cần được chuẩn hóa và áp dụng thống nhất, đảm bảo phản ánh đúng giá trị thực tế của doanh nghiệp. Đồng thời, cần tăng cường giám sát và kiểm tra hoạt động định giá để ngăn chặn các hành vi gian lận, gây thất thoát tài sản nhà nước. Cần có các quy định rõ ràng về trách nhiệm của các bên liên quan trong quá trình định giá.

3.2. Nâng Cao Hiệu Quả Quản Lý Vốn Nhà Nước Sau CPH

Cần rà soát, sửa đổi và bổ sung các quy định pháp luật về quản lý vốn nhà nước tại các DNNN sau CPH, đảm bảo tính đồng bộ và thống nhất. Cần quy định rõ trách nhiệm của người đại diện vốn nhà nước trong việc quản lý và sử dụng vốn, đồng thời tăng cường giám sát và kiểm tra hoạt động đầu tư của các DNNN. Cần có cơ chế kiểm soát hiệu quả việc phân phối lợi nhuận và sử dụng cổ tức từ phần vốn nhà nước.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Kinh Nghiệm CPH DNNN Thành Công

Nghiên cứu các mô hình CPH DNNN thành công trên thế giới, tìm ra những bài học kinh nghiệm quý báu có thể áp dụng vào điều kiện thực tế của Việt Nam. Phân tích các yếu tố then chốt quyết định sự thành công của quá trình CPH, bao gồm yếu tố pháp lý, kinh tế, xã hội và quản trị. Đánh giá tác động của CPH DNNN đến sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, cũng như những thách thức đặt ra trong quá trình thực hiện. Tổng kết lại những thành tựu và hạn chế của quá trình CPH DNNN ở Việt Nam, rút ra những bài học kinh nghiệm để tiếp tục cải thiện và hoàn thiện chính sách.

4.1. Bài Học Kinh Nghiệm Quốc Tế Về Cổ Phần Hóa DNNN

Nghiên cứu kinh nghiệm CPH DNNN của các quốc gia phát triển như Anh, Pháp, Đức, cũng như các quốc gia đang phát triển như Trung Quốc, Ấn Độ, Brazil. Tìm hiểu các mô hình CPH khác nhau, các chính sách hỗ trợ và các biện pháp giám sát hiệu quả. Phân tích những thành công và thất bại của các quốc gia này trong quá trình CPH, rút ra những bài học kinh nghiệm quý báu có thể áp dụng vào điều kiện thực tế của Việt Nam. So sánh các mô hình quản trị doanh nghiệp sau CPH để tìm ra mô hình phù hợp nhất với Việt Nam.

4.2. Đánh Giá Tác Động Của CPH Đến Phát Triển Kinh Tế

Đánh giá tác động của CPH DNNN đến tăng trưởng GDP, thu hút vốn đầu tư, tạo việc làm và cải thiện năng suất lao động. Phân tích tác động của CPH DNNN đến sự phát triển của thị trường chứng khoán và thị trường vốn. Đánh giá tác động của CPH DNNN đến sự cạnh tranh và hiệu quả của các ngành kinh tế. Phân tích tác động của CPH DNNN đến thu nhập và đời sống của người lao động.

V. Kết Luận Cổ Phần Hóa DNNN Hướng Tới Phát Triển Bền Vững

CPH DNNN là một quá trình tất yếu và cần thiết để nâng cao hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp và thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Tuy nhiên, để CPH DNNN thực sự hiệu quả, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả để hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao năng lực quản trị doanh nghiệp và tăng cường giám sát, kiểm tra hoạt động CPH. Đồng thời, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành, địa phương và các chủ thể liên quan để đảm bảo quá trình CPH diễn ra minh bạch, công khai và hiệu quả.

5.1. Tóm Lược Thành Tựu Và Hạn Chế Của Quá Trình CPH

Tóm lược lại những thành tựu đã đạt được trong quá trình CPH DNNN, bao gồm tăng trưởng vốn, cải thiện hiệu quả hoạt động và thu hút đầu tư. Chỉ ra những hạn chế còn tồn tại, bao gồm quy trình phức tạp, thiếu minh bạch và nguy cơ thất thoát tài sản nhà nước. Đưa ra những bài học kinh nghiệm rút ra từ quá trình CPH, bao gồm tầm quan trọng của việc hoàn thiện pháp luật, nâng cao năng lực quản trị và tăng cường giám sát.

5.2. Triển Vọng Và Định Hướng CPH DNNN Trong Tương Lai

Đưa ra những dự báo về triển vọng của quá trình CPH DNNN trong tương lai, dựa trên những xu hướng kinh tế và chính trị hiện tại. Đề xuất những định hướng và giải pháp để tiếp tục cải thiện và hoàn thiện chính sách CPH DNNN. Nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đảm bảo tính bền vững và công bằng của quá trình CPH, nhằm mang lại lợi ích cho tất cả các bên liên quan.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực doanh nghiệp nhà nước giữ vai trò nòng cốt trong nền kinh tế Việt Nam khi nắm giữ khoảng 70% tổng tài sản cố định, chi phối hơn 20% tổng vốn đầu tư toàn xã hội, chiếm 60% tổng dư nợ tín dụng tại hệ thống ngân hàng thương mại và đóng góp khoảng 32% GDP cùng 30% tổng thu ngân sách nhà nước. Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước là chủ trương chiến lược nhằm tái cơ cấu, nâng cao năng lực quản trị và tối ưu hóa hiệu quả sử dụng nguồn vốn công.

Dù đạt được nhiều thành tựu sau 25 năm triển khai, tiến trình cổ phần hóa giai đoạn 2011–2015 diễn ra chậm chạp khi chỉ hoàn thành khoảng 64% kế hoạch đề ra tính đến tháng 9/2015. Hàng loạt nút thắt pháp lý nghiêm trọng đã xuất hiện, đặc biệt là tình trạng định giá tài sản chưa sát thực tế, việc bỏ sót giá trị quyền sử dụng đất thuê trả tiền hàng năm và tỷ lệ vốn nhà nước nắm giữ sau cổ phần hóa còn quá cao, trung bình chiếm tới 81,1% vốn điều lệ.

Đề tài tập trung nghiên cứu toàn diện khung pháp lý và thực tiễn thi hành pháp luật về cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam. Mục tiêu cụ thể là làm rõ bản chất pháp lý, phân tích các rào cản trong khâu xác định giá trị doanh nghiệp, đánh giá chính sách đối với nhà đầu tư chiến lược và quyền lợi người lao động.

Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu giai đoạn 1992–2017, trọng tâm là giai đoạn 2011–2016 trên phạm vi cả nước với các địa bàn trọng điểm như Thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc đánh giá bộ dữ liệu 508 doanh nghiệp với tổng giá trị thực tế 760.774 tỷ đồng, cung cấp luận cứ khoa học chuẩn xác giúp hoàn thiện chính sách pháp luật và phòng chống thất thoát tài sản công.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng của Lý thuyết quyền tài sản (Property Rights Theory), Lý thuyết đại diện (Agency Theory) và Lý thuyết quản trị công ty hiện đại (Corporate Governance). Các lý thuyết này chỉ rõ việc phân định ranh giới sở hữu và chuyển đổi cấu trúc quản trị từ doanh nghiệp một chủ sở hữu nhà nước sang công ty cổ phần đa sở hữu giúp giảm thiểu chi phí đại diện, tối ưu hóa phân bổ nguồn lực và gia tăng giá trị doanh nghiệp.

Các khái niệm chính được làm rõ trong nghiên cứu bao gồm: Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước, Giá trị thực tế của doanh nghiệp, Quyền sử dụng đất trong định giá tài sản, Nhà đầu tư chiến lược và Thoái vốn nhà nước.

Nghiên cứu tiếp thu kinh nghiệm quốc tế sâu rộng từ các chương trình tư nhân hóa và cổ phần hóa tiêu biểu:

• Vương quốc Anh: Giai đoạn 1979–1988 đã cổ phần hóa 16 tập đoàn công cộng lớn thông qua thị trường chứng khoán, xây dựng cơ chế cổ phiếu vàng để bảo vệ lợi ích công cộng.
• Mexico: Giai đoạn 1982–1990 cổ phần hóa 750 trong tổng số 1.155 doanh nghiệp nhà nước, thu về khoảng 17 tỷ USD và mở rộng thu hút vốn đầu tư nước ngoài đạt 10,4 tỷ USD.
• Hàn Quốc: Thực hiện tư nhân hóa toàn bộ 7 ngân hàng thương mại quốc gia và chuyển giao các tập đoàn vận tải, viễn thông lớn sang khu vực tư nhân từ những năm 1980 nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh.
• Trung Quốc: Tính đến năm 2006 đã chuyển đổi khoảng 19.200 doanh nghiệp thành công ty cổ phần với tổng vốn đăng ký khoảng 1.600 tỷ Nhân dân tệ, trong đó vốn nhà nước giữ tỷ lệ hợp lý 43%.

Phương pháp nghiên cứu

• Cỡ mẫu và kỹ thuật chọn mẫu: Luận văn khảo sát toàn bộ tổng thể gồm 508 doanh nghiệp nhà nước được cấp có thẩm quyền phê duyệt phương án cổ phần hóa giai đoạn 2011–2015 (tổng giá trị 760.774 tỷ đồng), phân tích sâu mẫu định lượng 426 doanh nghiệp đã hoàn tất bán cổ phần lần đầu (IPO) giai đoạn 2011 đến tháng 9/2016. Đồng thời, nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu điển hình đối với 60 doanh nghiệp có phát sinh chuyển đổi mục đích sử dụng đất để phân tích thực chứng.
• Nguồn dữ liệu: Thu thập từ các báo cáo chính thức của Ban Chỉ đạo Đổi mới và Phát triển Doanh nghiệp, Bộ Tài chính, Bộ Tài nguyên và Môi trường, số liệu kiểm toán nhà nước và hồ sơ công bố thông tin IPO tại các Sở Giao dịch Chứng khoán.
• Phương pháp phân tích và lý do lựa chọn: Sử dụng phương pháp duy vật biện chứng kết hợp phân tích luật học so sánh, thống kê mô tả tài chính và nghiên cứu tình huống điển hình. Lý do lựa chọn là nhằm gắn kết chặt chẽ giữa các quy định pháp luật thực định (như Nghị định 59/2011/NĐ-CP, Nghị định 116/2015/NĐ-CP, Nghị định 126/2017/NĐ-CP) với dữ liệu biến động tài chính thực tế, chỉ rõ các lỗ hổng chính sách phát sinh trong thực tiễn.
• Thời gian nghiên cứu: Khảo sát dữ liệu lịch sử từ năm 1992 đến năm 2017.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Tiến độ cổ phần hóa giai đoạn 2011–2015 diễn ra chậm so với mục tiêu. Trong giai đoạn này, cả nước cổ phần hóa được 508 doanh nghiệp với tổng giá trị thực tế đạt 760.774 tỷ đồng, trong đó giá trị vốn nhà nước là 188.274 tỷ đồng. Dù vậy, riêng năm 2015 chỉ thực hiện được 95 doanh nghiệp trên kế hoạch 289 doanh nghiệp, đạt tỷ lệ khoảng 33% mục tiêu năm.

Cơ cấu sở hữu sau cổ phần hóa còn mang tính hình thức. Trong số 426 doanh nghiệp hoàn tất bán cổ phần lần đầu giai đoạn 2011 – 9/2016 với tổng vốn điều lệ 184.254 tỷ đồng, Nhà nước tiếp tục nắm giữ tới 81,1% vốn điều lệ (tương đương 149.342 tỷ đồng). Nhà đầu tư chiến lược chỉ nắm giữ 7,3%, người lao động nắm giữ 1,6%, tổ chức công đoàn nắm giữ 0,6% và các nhà đầu tư bên ngoài qua đấu giá công khai chiếm 17%. Đáng chú ý, có 70 doanh nghiệp quy mô lớn Nhà nước vẫn nắm giữ trên 90% vốn điều lệ như Tập đoàn Xăng dầu Việt Nam (94,99%), Tổng công ty Thép Việt Nam (93,6%), Tổng công ty Hàng không Việt Nam (95,5%), Tổng công ty Cảng hàng không Việt Nam (92,5%) và Tổng công ty Lilama (98%).

Tồn tại kẽ hở lớn trong định giá quyền sử dụng đất và tài sản vô hình. Báo cáo gửi Bộ Tài chính chỉ ra trong giai đoạn từ ngày 01/7/2014 đến 30/11/2016 có 60 doanh nghiệp nhà nước chuyển đổi mục đích sử dụng đất sau cổ phần hóa nhưng không tính giá trị quyền sử dụng đất vào giá trị doanh nghiệp. Điển hình tại Công ty TNHH MTV Đầu tư Thương mại và Dịch vụ Quốc tế (Interserco), diện tích 68.110 m2 đất thuê 50 năm được ghi nhận giá trị quyền sử dụng đất bằng 0 khi cổ phần hóa, sau đó doanh nghiệp dùng gần 12.000 m2 để góp vốn lập dự án bất động sản. Tại Công ty Cổ phần Sứ Bát Tràng, mảnh đất gần 28.000 m2 tại Gia Lâm hợp tác kinh doanh đem lại lợi nhuận 20,5 tỷ đồng đã đẩy giá cổ phiếu từ vốn điều lệ 1,9 tỷ đồng lên mức giao dịch 421.000 đồng/cổ phiếu.

Hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp sau cổ phần hóa có sự cải thiện rõ rệt. Thống kê trên 2.400 doanh nghiệp sau một năm cổ phần hóa cho thấy vốn điều lệ bình quân tăng 68%, lợi nhuận sau thuế tăng 100%, nộp ngân sách tăng 47%, tỷ suất lợi nhuận trên vốn đạt 10–15%. Riêng năm 2015, tổng tài sản của khối doanh nghiệp nhà nước tăng 26% so với năm 2010, vốn chủ sở hữu tăng 57% và lợi nhuận trước thuế tăng 16%.

Thảo luận kết quả

Thực trạng chậm trễ và nguy cơ thất thoát bắt nguồn từ sự thiếu đồng bộ giữa Luật Đất đai năm 2013 và các nghị định hướng dẫn cổ phần hóa. Quy định không tính giá trị đất thuê trả tiền hàng năm vào giá trị doanh nghiệp tạo kẽ hở để các nhóm lợi ích thâu tóm đất vàng thông qua hình thức liên doanh, liên kết rồi thoái vốn ngầm.

Dữ liệu nghiên cứu phản ánh trực quan qua biểu đồ tiến độ cổ phần hóa từng thời kỳ: giai đoạn 2004–2007 đạt đỉnh với 800–900 doanh nghiệp/năm, sau đó suy giảm mạnh trong giai đoạn 2011–2012 khi chỉ đạt 12–13 doanh nghiệp/năm do tác động của bất ổn kinh tế vĩ mô và quy mô doanh nghiệp cổ phần hóa phức tạp hơn. Biểu đồ cơ cấu vốn điều lệ sau IPO với tỷ lệ 81,1% vốn nhà nước minh chứng cho việc đổi mới phương thức quản trị chưa đạt kỳ vọng do nhà nước vẫn chi phối tuyệt đối.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, kết quả luận văn chỉ ra rằng việc quy định nhà đầu tư chiến lược bị hạn chế chuyển nhượng cổ phần trong 5 năm cùng sự thiếu vắng chế tài xử lý sai phạm định giá là nguyên nhân chính làm giảm sức hút của các đợt chào bán cổ phần.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện phương pháp định giá quyền sử dụng đất và tài sản vô hình: Bắt buộc tính toán đầy đủ giá trị lợi thế vị trí địa lý của toàn bộ diện tích đất thuê trả tiền hàng năm tại các đô thị loại đặc biệt và loại 1 vào giá khởi điểm khi bán đấu giá cổ phần. Rà soát 100% quỹ đất công trước thời điểm xác định giá trị doanh nghiệp, kiên quyết thu hồi các diện tích đất sử dụng sai mục đích. Bộ Tài chính phối hợp với Bộ Tài nguyên và Môi trường ban hành quy chế định giá đất cụ thể hoàn thành trong giai đoạn 2018–2019.

2. Tái cấu trúc tỷ lệ nắm giữ vốn nhà nước và tối ưu hóa chính sách nhà đầu tư chiến lược: Giảm tỷ lệ sở hữu nhà nước tại các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực cạnh tranh xuống dưới 50% hoặc thoái toàn bộ vốn để thu hút nhà đầu tư có năng lực quản trị. Rút ngắn thời gian hạn chế chuyển nhượng cổ phần của nhà đầu tư chiến lược từ 5 năm xuống còn 3 năm nhằm gia tăng tính thanh khoản. Cơ quan đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước chịu trách nhiệm phê duyệt phương án thoái vốn chi tiết trong lộ trình 2018–2020.

3. Công khai minh bạch và bắt buộc niêm yết trên thị trường chứng khoán: Yêu cầu 100% doanh nghiệp sau cổ phần hóa phải thực hiện đăng ký giao dịch hoặc niêm yết trên các sàn HOSE, HNX, UPCoM trong thời hạn tối đa 1 năm kể từ ngày hoàn tất IPO. Toàn bộ thông tin về phương án sử dụng đất, kết quả thẩm định giá phải được công bố công khai trên cổng thông tin điện tử của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và Bộ Tài chính ít nhất 15 ngày trước khi phê duyệt.

4. Thiết lập cơ chế quy trách nhiệm cá nhân và kiểm toán độc lập: Quy định cụ thể chế tài bồi thường vật chất và xử lý kỷ luật nghiêm khắc đối với người đứng đầu cơ quan chủ quản, lãnh đạo doanh nghiệp và tổ chức tư vấn nếu để xảy ra sai lệch giá trị định giá trên 5%. Kiểm toán Nhà nước và Thanh tra Chính phủ thực hiện thanh tra, kiểm toán bắt buộc 100% hồ sơ tài chính trước khi ban hành quyết định phê duyệt quyết toán bàn giao sang công ty cổ phần.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Luận văn cung cấp căn cứ thực tiễn sâu sắc phục vụ việc sửa đổi, hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật như Luật Doanh nghiệp, Luật Quản lý, sử dụng vốn nhà nước và Luật Đất đai, giúp hoàn thiện thể chế quản lý vốn công.
• Ban chỉ đạo cổ phần hóa và lãnh đạo các tập đoàn, tổng công ty nhà nước: Tài liệu cung cấp hướng dẫn chuyên sâu về quy trình xử lý tài chính, định giá tài sản vô hình, giải quyết chính sách lao động dôi dư và xây dựng phương án IPO đạt chuẩn thị trường.
• Các quỹ đầu tư, nhà đầu tư chiến lược và tổ chức tư vấn thẩm định giá: Nắm bắt toàn diện các rủi ro pháp lý, phương pháp xác định giá trị quyền sử dụng đất và đánh giá tiềm năng tăng trưởng của các thương vụ cổ phần hóa quy mô lớn.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học chuyên ngành Luật Kinh tế, Tài chính doanh nghiệp: Tài liệu tham khảo học thuật giá trị cao với hệ thống dữ liệu kinh tế lượng phong phú, phương pháp tiếp cận đa ngành kết hợp chặt chẽ giữa luật học và kinh tế học.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên nhân cốt lõi khiến tiến độ cổ phần hóa giai đoạn 2011–2015 không đạt mục tiêu là gì? Tiến độ chỉ đạt 64% kế hoạch do các doanh nghiệp cổ phần hóa giai đoạn này có quy mô tài sản rất lớn, sở hữu nhiều công ty con và mạng lưới đất đai phức tạp. Bên cạnh đó, thị trường chứng khoán chưa phục hồi mạnh mẽ và tâm lý e ngại mất quyền kiểm soát của một bộ phận lãnh đạo doanh nghiệp đã làm kéo dài thời gian thẩm định.

Vì sao đất thuê trả tiền hàng năm lại trở thành kẽ hở gây thất thoát vốn nhà nước lớn nhất? Do quy định pháp luật trước đây không tính giá trị quyền sử dụng đất thuê trả tiền hàng năm vào giá trị doanh nghiệp, nhiều doanh nghiệp sở hữu hàng chục nghìn mét vuông đất đắc địa đã liên doanh với đối tác bên ngoài bằng lợi thế đất đai rồi thoái vốn, biến tài sản công thành tài sản tư nhân với chi phí gần như bằng không.

Tỷ lệ nắm giữ vốn nhà nước sau cổ phần hóa bình quân đạt 81,1% gây ra hệ lụy gì? Tỷ lệ chi phối tuyệt đối trên 80% khiến bản chất quản trị doanh nghiệp không thay đổi so với thời kỳ 100% vốn nhà nước. Các nhà đầu tư chiến lược và cổ đông thiểu số không có quyền biểu quyết thực chất đối với chiến lược kinh doanh, làm suy giảm động lực cải tiến công nghệ và đổi mới cơ chế quản trị hiện đại.

Nghị định 126/2017/NĐ-CP đã có những đột phá gì để tháo gỡ các vướng mắc trước đó? Nghị định quy định không cấp thêm vốn nhà nước để cổ phần hóa, mở rộng phương pháp định giá đất đai sát giá thị trường, siết chặt quản lý đất công trước khi phê duyệt phương án và điều chỉnh các tiêu chí lựa chọn nhà đầu tư chiến lược nhằm bảo toàn vốn nhà nước tối đa.

Doanh nghiệp thay đổi như thế nào về mặt hiệu quả kinh doanh sau một năm cổ phần hóa? Khảo sát trên 2.400 doanh nghiệp cho thấy hiệu quả hoạt động cải thiện vượt bậc với vốn điều lệ bình quân tăng 68%, lợi nhuận sau thuế tăng 100%, tỷ suất lợi nhuận trên vốn đạt 10–15% và số nộp ngân sách nhà nước tăng trưởng 47%, chứng minh tính đúng đắn của chủ trương cổ phần hóa.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn thi hành pháp luật về cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước sau 25 năm thực hiện tại Việt Nam.
• Đánh giá xác thực bộ dữ liệu 508 doanh nghiệp với tổng giá trị 760.774 tỷ đồng, chỉ rõ các điểm nghẽn nghiêm trọng về định giá tài sản vô hình và đất đai.
• Đề xuất mô hình định giá tích hợp giá trị lợi thế vị trí địa lý đất thuê đô thị vào giá khởi điểm IPO, ngăn chặn triệt để thất thoát tài sản công.
• Xác lập lộ trình tái cấu trúc sở hữu và minh bạch hóa thông tin niêm yết trên thị trường chứng khoán giai đoạn 2018–2020.
• Khẳng định cổ phần hóa là đòn bẩy tất yếu để nâng cao hiệu quả nền kinh tế, gia tăng nguồn thu ngân sách và bảo vệ tối đa nguồn vốn nhà nước.

Nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn to lớn cho tiến trình tái cơ cấu kinh tế. Các nhà quản lý, doanh nghiệp và nhà nghiên cứu quan tâm có thể tiếp tục kết nối, trao đổi học thuật để cùng đóng góp xây dựng hành lang pháp lý vững chắc cho thị trường vốn Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Lý luận chung về Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước Chương 2: Thực tiễn áp dụng pháp luật về cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước và một số giải pháp hoàn thiện pháp luật về cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước. -9- CHƢƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ CỔ PHẦN HÓA DOANH NGHIỆP NHÀ NƢỚC 1. Khái niệm và bản chất của cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nƣớc 1. Khái niệm cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước Có thể nhận thấy một quan điểm khá phổ biến hiện nay cho rằng vai trò của DNNN ngày càng giảm khi kinh tế thị trường phát triển (Nguyễn Mạnh Quân, 2013).

Để hiểu rõ hơn về khái niệm CPH DNNN, trước tiên tác giả xét về khái niệm DNNN. Theo Ngân hàng thế giới (1999) thì DNNN là một chủ thể kinh tế mà quyền sở hữu hay quyền kiểm soát thuộc về chính phủ, và phần lớn thu nhập của chúng được tạo ra từ việc bán hàng hoá và dịch vụ. Theo Tổ chức phát triển công nghiệp Liên hợp quốc: “DNNN là các tổ chức kinh tế thuộc sở hữu Nhà nước hoặc do Nhà nước kiểm soát có thu nhập chủ yếu từ việc tiêu thụ hàng hóa và cung cấp dịch vụ”. Doanh nghiệp nhà nước là một tổ chức kinh tế tự quyết thuộc quyền sở hữu nhà nước, do nhà nước kiểm soát và thường được các chính phủ sử dụng như một công cụ chính sách để thực hiện các mục đích phát triển kinh tế-xã hội và điều tiết nền kinh tế thông qua việc tham gia trực tiếp vào các hoạt động sản xuất và kinh doanh (Nguyễn Mạnh Quân, 2013).

Kế đến, tác giả xét khái niệm về CPH vì điều này sẽ giúp tác giả tiếp cận khái niệm về CPH DNNN một cách đầy đủ và chính xác. Theo Dương Đức Chính (2008), Cổ phần hóa là cách gọi tắt của việc chuyển đổi các doanh nghiệp nhà nước thành công ty cổ phần ở Việt Nam. Xét về mặt hình thức, CPH là việc Nhà nước bán một phần hay toàn bộ giá trị của mình trong DNNN cho cán bộ quản lý và công nhân của DN hoặc các đối tượng tổ chức hoặc cá nhân trong và ngoài nước bằng đấu giá công khai (hay thông qua thị trường chứng khoán) để hình thành các CTCP (Dương Đức Chính, 2008). - 10 - Xét về mặt bản chất, CPH chính là phương thức thực hiện xã hội hoá sở hữu, chuyển hình thái kinh doanh một chủ sở hữu Nhà nước trong DN thành CTCP với nhiều chủ sở hữu để tạo ra một mô hình DN phù hợp với nền kinh tế thị trường và đáp ứng được yêu cầu của kinh doanh hiện đại và tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế (Dương Đức Chính, 2008).

Xét về mặt pháp lý, CPH là việc chuyển đổi DNNN sang hoạt động theo mô hình công ty cổ phần (Đỗ Thị Kim Tiên, 2014). Sau khi làm rõ khái niệm về DNNN, CPH, tác giả phân tích khái niệm về CPH DNNN. Kế thừa các khái niệm trên về DNNN và CPH, theo quan điểm tác giả thì “CPH DNNN là quá trình chuyển đổi sở hữu từ doanh nghiệp mà Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ sang doanh nghiệp đa sở hữu, trong đó có sở hữu của người lao động trong doanh nghiệp và sở hữu của các tổ chức, cá nhân khác, hoạt động dưới hình thức công ty cổ phần”. Hay nói cách khác CPH DNNN là quá trình chuyển đổi từ hình thức DNNN sang hình thức CTCP bằng việc bán một phần hay toàn bộ giá trị của mình trong DNNN cho cán bộ quản lý và công nhân của DN hoặc các đối tượng tổ chức hoặc cá nhân trong và ngoài nước bằng đấu giá công khai.

Bản chất của cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước Theo cách hiểu thông thường, CPH DNNN có nghĩa là chia phần vốn của DNNN ra thành các phần, cá nhân, tổ chức có thể mua phần vốn đó và sẽ trở thành chủ sở hữu của công ty. Về thực chất, CPH DNNN là quá trình tư nhân hóa. Có thể xem xét bản chất của CPH DNNN dựa trên hai khía cạnh đó là bản chất pháp lý và khía cạnh chính trị (Nguyễn Hồng Hạnh, 2003). Về bản chất pháp lý, quá trình CPH DNNNlà thay đổi về chủ sở hữu.

Doanh nghiệp vốn từ một chủ sở hữu là nhà nước, sau khi được CPH sẽ chuyển sang doanh nghiệp có đa chủ sở hữu. Các cá nhân, tổ chức có năng lực tài chính có thể mua cổ phần đóng góp vốn vào doanh nghiệp theo quy định của pháp luật và cùng với nhà nước là đồng chủ sở hữu của doanh nghiệp. Các chủ sở hữu có quyền lợi và nghĩa vụ của mình tương đương với phần vốn góp đó, được hưởng lợi nhuận, chức vụ và - 11 - địa vị trong doanh nghiệp tương đương với tài sản của mình bỏ ra để đóng góp vào doanh nghiệp. Về khía cạnh chính trị, CPH DNNN không nhằm mục tiêu tư nhân hóa nền kinh tế, mà cổ phần hóa được coi là quá trình tư nhân hóa một phần.

Nhà nước vẫn giữ phần vốn góp nhất định, thậm chí là chi phối trong doanh nghiệp được cổ phần. Nếu như nhà nước vẫn nắm giữ chi phối đa phần vốn góp (trên 50%), thì bản chất doanh nghiệp đó vẫn được coi là DNNN, và nhà nước có quyền quyết định cao nhất nước nắm giữ một phần vốn góp (dưới 50%) thì nhà nước chỉ có quyền biểu quyết dựa trên số phần trăm vốn góp của mình. Có thể nói, CPH DNNN không nhằm xóa bỏ hoàn toàn sở hữu nhà nước trong các cơ sở kinh tế công mà chỉ giảm mức độ sở hữu. Quá trình CPH đưa tư nhân vào cùng làm chủ sở hữu, trong đó có cả người lao động từng làm trong doanh nghiệp, có thể có cá nhân, tổ chức là người nước ngoài… Đây chính là đồng chủ sở hữu cùng có tiếng nói quyết định đến sự phát triển của doanh nghiệp, đưa nền kinh tế của đất nước dần dần phát triển và hội nhập quốc tế theo đúng định hướng tiến lên xã hội chủ nghĩa.

Từ sự phân tích trên có thể thấy CPH DNNN là một chủ trương hết sức đúng đắn của Đảng và Nhà nước. Có thực hiện tốt quá trình CPH thì mới nhanh chóng thúc đẩy việc cải cách, đổi mới và phát triển DNNN. Đặc điểm của cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nƣớc Từ khái niệm trên đây, ta có thể rút ra được đặc điểm của CPH là Thứ nhất, cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước là biện pháp chuyển doanh nghiệp từ sở hữu nhà nước sang sở hữu nhiều thành phần, hay còn gọi là đa sở hữu. Doanh nghiệp được CPH sẽ không chỉ có một chủ sở hữu độc quyền quyết định mọi vấn đề về đầu tư, kinh doanh mà sẽ có các chủ sở hữu - Được gọi là các cổ đông cùng đóng góp vốn và đều có quyền tham gia vào quá trình hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp.

Quyền và lợi ích của doanh nghiệp không chỉ là của một chủ sở hữu mà là của nhiều chủ sở hữu tham gia góp vốn đầu tư vào doanh nghiệp. - 12 - Thứ hai, cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước là quá trình chuyển đổi hình thức hoạt động từ doanh nghiệp 100% vốn nhà nước sang công ty cổ phần. Đây là hình thức chuyển đổi loại hình doanh nghiệp, liên quan đến nguồn luật điều chỉnh doanh nghiệp. Sau khi chuyển đổi, doanh nghiệp sẽ chịu sự điều chỉnh của Luật Doanh nghiệp năm 2005 theo hình thức công ty cổ phần chứ không nằm trong sự điều chỉnh của Luật Doanh nghiệp nhà nước năm 2003.

Thứ ba, quá trình cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước được tiến hành thông qua hình thức nhà nước bán một phần hay toàn bộ vốn nhà nước hiện có tại doanh nghiệp. Thực tế, các DNNN được CPH lại dưới sự điều khiển và chỉ đạo của chính chủ sở hữu doanh nghiệp. Nếu như nhà nước muốn nắm giữ tỉ lệ phần trăm vốn góp lớn, thì các doanh nghiệp tư nhân chỉ còn lại phần mà Nhà nước cho phép tư nhân được đóng góp vốn. Mục tiêu và yêu cầu của cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nƣớc Kể từ khi Nghị quyết hội nghị lần thứ 3 khóa IX ra đời, quá trình cổ phần hoá đã diễn ra ngày một sôi động và nhanh chóng trên quy mô cả nước.

Căn cứ tình hình và kết quả của công tác cổ phần hoá, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 59/2011/NĐ-CP, Nghị định số 189/2013/NĐ-CP và Nghị định số 116/2015/NĐ-CP của Chính phủ về chuyển DN 100% VNN thành CTCP. Các Nghị định này đã cụ thể, khái quát hoá mục tiêu của việc chuyển DNNN thành CTCP như sau: Thứ nhất, thực hiện thoái vốn nhà nước, dần chuyển đổi những DN mà Nhà nước không cần giữ 100% vốn sang loại hình DN có nhiều chủ sở hữu, huy động vốn của các nhà đầu tư trong và ngoài nước để nâng cao năng lực tài chính, đổi mới công nghệ, đổi mới phương thức quản lý nhằm nâng cao hiệu quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế. Thứ hai, đảm bảo hài hòa lợi ích Nhà nước, DN, nhà đầu tư và người lao động trong DN. - 13 - Thứ ba, thực hiện công khai, minh bạch theo nguyên tắc thị trường; khắc phục tình trạng CPH khép kín trong nội bộ DN; gắn với phát triển thị trường vốn, thị trường chứng khoán.

Thứ tư, Đảm bảo quản trị công ty trở nên hoạt động hiệu quả hơn Đó là những mục tiêu thiết thực cần được các DN chuyển đổi hết sức chú trọng để đạt được mục tiêu mà Đảng và Chính phủ đề ra có hiệu quả cao nhất. Việc thực hiện những mục tiêu này rất quan trọng trong việc phòng chống thất thoát tài sản nhà nước và việc thực hiện điều này mang tính cấp thiết. Sự cấp thiết được thể hiện trên các khía cạnh sau: Thứ nhất: CPH DNNN phù hợp với quy luật phát triển, xu hướng trên thế giới Như vậy, CTCP không phải ngẫu nhiên mà có mà là cả một quá trình phát triển chọn lọc, tìm tòi, thích ứng của các hình thái kinh tế. Nó ra đời cùng với sự ra đời của nền kinh tế hàng hoá, khi mà nhu cầu về vốn ngày càng lớn5.

Bên cạnh đó cạnh tranh trên thương trường ngày càng khốc liệt, đe dọa bị phá sản của các nhà đầu tư. CTCP đã đáp ứng được yêu cầu của nền kinh tế thị trường với những ưu điểm: có khả năng huy động vốn với quy mô lớn, dễ dàng di chuyển vốn từ ngành này sang ngành khác và giảm thiểu rủi ro cho các nhà đầu tư khi họ có thể phân tán tư bản của mình vào nhiều lĩnh vực khác nhau. Với những ưu điểm như vậy, CTCP dần được phát triển rộng khắp.