Tổng quan nghiên cứu

Thành phố Hồ Chí Minh là trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước, nơi tập trung mật độ doanh nghiệp sôi động nhất với 53.164 doanh nghiệp thành lập mới trong năm 2023, chiếm gần một phần ba tổng số doanh nghiệp gia nhập thị trường của cả nước. Áp lực xử lý khối lượng thủ tục hành chính khổng lồ, vượt mốc 273.000 hồ sơ trong năm 2023, đã đặt ra yêu cầu cấp bách đối với công tác thực hiện pháp luật về đăng ký kinh doanh. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của đề án là phân tích tính thống nhất, đồng bộ và hiệu quả trong việc áp dụng Luật Doanh nghiệp năm 2020 cùng các văn bản hướng dẫn thi hành tại Phòng Đăng ký kinh doanh thuộc Sở Kế hoạch và Đầu tư Thành phố Hồ Chí Minh.

Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu gồm: hệ thống hóa cơ sở lý luận và pháp lý về thực hiện pháp luật đăng ký doanh nghiệp; khảo sát, đánh giá thực trạng giải quyết hồ sơ thành lập mới giai đoạn 2021-2023; nhận diện các điểm nghẽn về thể chế, công nghệ và nhân sự; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật. Phạm vi nghiên cứu về không gian được giới hạn tại Thành phố Hồ Chí Minh, phạm vi thời gian từ năm 2021 đến năm 2023, tập trung vào thủ tục thành lập mới các loại hình doanh nghiệp theo Luật Doanh nghiệp năm 2020 và Nghị định số 01/2021/NĐ-CP.

Ý nghĩa thực tiễn của đề án thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học và số liệu thực chứng giúp cơ quan đăng ký kinh doanh tối ưu hóa quy trình nghiệp vụ, giảm thiểu tỷ lệ hồ sơ trễ hạn, hướng đến mục tiêu duy trì tỷ lệ hài lòng của người dân trên mức 97,2% và phục vụ quản lý hiệu quả cho hơn 500.000 doanh nghiệp đang hoạt động trên địa bàn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Đề án vận dụng lý thuyết thực hiện pháp luật trong khoa học pháp lý hành chính, tiếp cận dưới bốn hình thức cơ bản: tuân thủ pháp luật, thi hành pháp luật, sử dụng pháp luật và áp dụng pháp luật của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Trong đó, hoạt động của Phòng Đăng ký kinh doanh mang tính chất áp dụng pháp luật chuyên ngành nhằm công nhận sự ra đời hợp pháp của thực thể kinh doanh.

Bên cạnh đó, nghiên cứu tích hợp lý thuyết quản trị công hiện đại về cung cấp dịch vụ công trực tuyến và cải cách thủ tục hành chính một cửa liên thông. Nghiên cứu tập trung vào 4 khái niệm pháp lý cốt lõi:

  • Khái niệm doanh nghiệp theo Điều 4 Luật Doanh nghiệp năm 2020;
  • Bản chất pháp lý của đăng ký doanh nghiệp theo khoản 1 Điều 3 Nghị định số 01/2021/NĐ-CP;
  • Quyền tự do kinh doanh được bảo hiến tại Điều 33 Hiến pháp năm 2013;
  • Thẩm quyền quản lý nhà nước của cơ quan đăng ký kinh doanh cấp tỉnh quy định tại Điều 14 và Điều 15 Nghị định số 01/2021/NĐ-CP.

Phương pháp nghiên cứu

Đề án sử dụng dữ liệu thứ cấp toàn diện thu thập từ Cơ sở dữ liệu quốc gia về đăng ký doanh nghiệp, Báo cáo tổng kết công tác hàng năm của Sở Kế hoạch và Đầu tư Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2021-2023 với tổng quy mô mẫu phân tích lên đến 508.970 hồ sơ đăng ký kinh doanh (gồm 235.970 hồ sơ năm 2022 và 273.000 hồ sơ năm 2023). Dữ liệu đánh giá mức độ hài lòng bao gồm mẫu khảo sát 6.504 lượt ý kiến của tổ chức và cá nhân (2.735 lượt năm 2022 và 3.769 lượt năm 2023).

Phương pháp chọn mẫu toàn bộ được áp dụng cho số liệu đăng ký doanh nghiệp chính thức nhằm đảm bảo tính bao quát tuyệt đối, kết hợp phương pháp chọn mẫu phân tầng theo từng loại hình doanh nghiệp (công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên, công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên, công ty cổ phần, doanh nghiệp tư nhân, công ty hợp danh).

Phương pháp phân tích quy phạm pháp luật kết hợp phương pháp thống kê mô tả và so sánh đối chiếu đa chiều được lựa chọn vì tính phù hợp vượt trội trong việc phát hiện những mâu thuẫn giữa quy định pháp luật hiện hành với năng lực xử lý thực tế của 52 chuyên viên Phòng Đăng ký kinh doanh. Timeline nghiên cứu được thực hiện xuyên suốt từ tháng 1 năm 2024 đến tháng 10 năm 2024.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tỷ lệ số hóa thủ tục đăng ký doanh nghiệp đạt mức tăng trưởng vượt bậc. Năm 2022, trong tổng số 235.970 hồ sơ tiếp nhận, số hồ sơ nộp trực tuyến đạt 233.049 hồ sơ (chiếm tỷ lệ 98,76%), hồ sơ trực tiếp chỉ chiếm 1,24% với 2.921 hồ sơ. Đến năm 2023, số lượng hồ sơ tiếp nhận qua dịch vụ công trực tuyến toàn trình đạt 270.000 hồ sơ trên tổng số 273.000 hồ sơ. Tỷ lệ giải quyết hồ sơ đúng hạn theo luật định đạt 99%, mức độ hài lòng của cá nhân và tổ chức đạt 97,6% năm 2022 và 97,2% năm 2023.

Thứ hai, số lượng doanh nghiệp thành lập mới phục hồi mạnh mẽ nhưng quy mô vốn đăng ký có xu hướng giảm. Năm 2021, Thành phố Hồ Chí Minh ghi nhận 32.244 doanh nghiệp mới (giảm 23,1% do ảnh hưởng dịch bệnh). Năm 2022 tăng trưởng nhảy vọt 41,9% với 45.561 doanh nghiệp mới, nhưng tổng vốn đăng ký giảm 53,83% xuống 484.629 tỷ đồng. Năm 2023 tiếp tục tăng 16,67% về số lượng với 53.164 doanh nghiệp, vốn đăng ký đạt 479.898 tỷ đồng (giảm 0,98% so với năm 2022).

Thứ ba, cơ cấu loại hình doanh nghiệp có sự phân hóa sâu sắc. Năm 2023, loại hình công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên chiếm tỷ trọng tuyệt đối với 39.186 doanh nghiệp (chiếm 73,71%), công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên đạt 8.966 doanh nghiệp (16,86%), công ty cổ phần đạt 4.406 doanh nghiệp (8,29%), doanh nghiệp tư nhân đạt 601 doanh nghiệp (1,13%) và công ty hợp danh chỉ có 5 doanh nghiệp.

Thứ tư, công tác hỗ trợ doanh nghiệp đạt kết quả ấn tượng qua các sáng kiến chuyển đổi số. Chương trình "Phục vụ đăng ký doanh nghiệp tại nhà" đã hỗ trợ thành công 163.783 cá nhân và tổ chức soạn thảo hồ sơ chuẩn hóa; Sổ tay hướng dẫn điện tử thu hút 6.489 lượt truy cập tra cứu nghiệp vụ.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  CƠ CẤU DOANH NGHIỆP MỚI TẠI TP.HCM (2023)              |
|                                                                         |
|  Công ty TNHH 1 TV   [███████████████████████████████████] 73.71%       |
|  Công ty TNHH 2 TV+  [████████] 16.86%                                  |
|  Công ty Cổ phần     [████] 8.29%                                       |
|  Doanh nghiệp tư nhân [█] 1.13%                                         |
|  Công ty Hợp danh    [░] 0.01%                                          |
+-------------------------------------------------------------------------+

Thảo luận kết quả

Các số liệu thống kê được mô tả trực quan qua Biểu đồ so sánh tăng trưởng doanh nghiệp thành lập mới giữa Thành phố Hồ Chí Minh và cả nước (Biểu đồ 2.1) cùng các sơ đồ quy trình nghiệp vụ (Hình 2.1 và Hình 2.2). Dữ liệu khẳng định bước tiến vượt bậc của dịch vụ công trực tuyến cấp độ toàn trình, giúp rút ngắn thời gian xử lý thực tế xuống còn 03 ngày làm việc theo đúng quy định tại Điều 26 Luật Doanh nghiệp năm 2020.

Nguyên nhân của những thành tựu đạt được bắt nguồn từ sự chỉ đạo quyết liệt của Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh, việc triển khai đồng bộ cơ chế một cửa liên thông kết nối cơ quan đăng ký kinh doanh với cơ quan thuế theo Thông tư liên tịch số 01/2016/TTLT-BKHĐT-BTC, cùng nỗ lực làm việc ngoài giờ của 52 chuyên viên Phòng Đăng ký kinh doanh.

Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ra 3 rào cản lớn:

  1. Áp lực quá tải hệ thống trong các đợt đột biến dữ liệu (như đợt cập nhật thông tin Căn cước công dân tháng 3-4/2023 vượt ngưỡng 3.000 hồ sơ/ngày);
  2. Xung đột pháp lý giữa Luật Doanh nghiệp năm 2020 và khoản 11 Điều 6 Luật Nhà ở năm 2014 khi xử lý hồ sơ đặt trụ sở tại căn hộ chung cư;
  3. Tình trạng kê khai khống vốn điều lệ và lợi dụng giấy tờ tùy thân để lập doanh nghiệp không nhằm mục đích kinh doanh thực tế. So với các nghiên cứu tại Hà Nội hay Bắc Ninh, áp lực thụ lý hồ sơ tại Thành phố Hồ Chí Minh cao gấp 3 đến 5 lần tính trên đầu biên chế chuyên viên.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Hoàn thiện thể chế và quy định pháp luật: Bộ Kế hoạch và Đầu tư chủ trì phối hợp với Bộ Tư pháp kiến nghị sửa đổi Luật Doanh nghiệp và Nghị định số 01/2021/NĐ-CP trước năm 2025; bổ sung điều khoản định nghĩa rõ ràng về hành vi kê khai khống vốn điều lệ, quy định chế tài thu hồi Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp đối với các trường hợp vi phạm và xác định rõ việc ghi nhận ngành nghề kinh doanh vào Cơ sở dữ liệu quốc gia chỉ phục vụ công tác thống kê.
  2. Nâng cấp hạ tầng công nghệ và tích hợp định danh điện tử: Cục Quản lý đăng ký kinh doanh hoàn thành nâng cấp Cổng thông tin quốc gia trong giai đoạn 2024-2025; tích hợp cơ chế xác thực danh tính đa yếu tố (sinh trắc học, VNeID, OTP) kết nối Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư theo Đề án 06, loại bỏ 100% yêu cầu nộp bản sao giấy tờ pháp lý cá nhân và cắt giảm yêu cầu nộp điều lệ doanh nghiệp dạng bản giấy.
  3. Xây dựng cơ sở dữ liệu định danh địa chỉ trụ sở: Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh chỉ đạo Sở Xây dựng phối hợp Sở Kế hoạch và Đầu tư ban hành Danh mục số hóa các tòa nhà chung cư, cao ốc không có chức năng kinh doanh thương mại trước quý IV năm 2025, giúp giảm 80% thời gian thẩm tra điều kiện trụ sở cho chuyên viên thụ lý.
  4. Kiện toàn tổ chức bộ máy và nâng cao chất lượng nhân sự: Sở Kế hoạch và Đầu tư Thành phố Hồ Chí Minh bổ sung từ 15% đến 20% biên chế cho Phòng Đăng ký kinh doanh; tổ chức định kỳ 2 khóa đào tạo chuyên sâu mỗi năm về kỹ năng thẩm định hồ sơ điện tử và văn hóa công vụ, duy trì tỷ lệ giải quyết đúng hạn đạt trên 99,5%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Cán bộ, công chức cơ quan đăng ký kinh doanh và cơ quan thuế: Nắm bắt giải pháp liên thông dữ liệu, tối ưu hóa quy trình tiếp nhận, xử lý hơn 270.000 hồ sơ trực tuyến và phương pháp rà soát thông tin mã ngành kinh tế cấp IV.
  2. Luật sư, chuyên viên tư vấn pháp lý và doanh nghiệp: Hiểu rõ trình tự 03 ngày làm việc cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, chuẩn hóa hồ sơ cho 5 loại hình công ty và phòng tránh rủi ro pháp lý về kê khai vốn, địa chỉ trụ sở.
  3. Cơ quan hoạch định chính sách (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, UBND các tỉnh, thành phố): Sử dụng các phân tích thực chứng tại địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh làm căn cứ sửa đổi Nghị định số 01/2021/NĐ-CP, Quyết định số 27/2018/QĐ-TTg và Luật Doanh nghiệp.
  4. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Hành chính: Tiếp cận mô hình nghiên cứu thực thi pháp luật hoàn chỉnh, bộ số liệu thực nghiệm giai đoạn 2021-2023 và hệ thống bảng biểu so sánh chuyên sâu.

Câu hỏi thường gặp

Thời gian giải quyết thủ tục đăng ký thành lập mới doanh nghiệp tại Thành phố Hồ Chí Minh theo luật định là bao lâu?
Theo quy định tại Điều 26 Luật Doanh nghiệp năm 2020 và Nghị định số 01/2021/NĐ-CP, thời hạn cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp là 03 ngày làm việc kể từ ngày nhận đủ hồ sơ hợp lệ. Trong năm 2023, tỷ lệ giải quyết đúng hạn tại Thành phố Hồ Chí Minh đạt 99%.

Tại sao doanh nghiệp không được đăng ký địa chỉ trụ sở chính tại căn hộ chung cư?
Căn cứ khoản 11 Điều 6 Luật Nhà ở năm 2014 và Nghị định số 99/2015/NĐ-CP, việc sử dụng căn hộ chung cư vào mục đích không phải để ở là hành vi bị nghiêm cấm. Phòng Đăng ký kinh doanh buộc phải yêu cầu giải trình nếu địa chỉ có dấu hiệu thuộc khối nhà chung cư.

Tỷ lệ nộp hồ sơ đăng ký doanh nghiệp trực tuyến tại Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay đạt mức nào?
Phương thức đăng ký trực tuyến chiếm tỷ trọng áp đảo gần như tuyệt đối, đạt 98,76% trong năm 2022 (233.049 hồ sơ) và duy trì trên 98,9% trong năm 2023 với hơn 270.000 hồ sơ dịch vụ công trực tuyến toàn trình.

Đề án đề xuất giải pháp gì để ngăn chặn tình trạng lập công ty ma bằng thông tin cá nhân bị đánh cắp?
Nghiên cứu đề xuất tích hợp định danh sinh trắc học và chia sẻ dữ liệu trực tiếp với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư (VNeID/Đề án 06) vào Cổng thông tin quốc gia, đồng thời bổ sung chế tài thu hồi giấy phép đối với hành vi kê khai khống.

Doanh nghiệp có thể sử dụng công cụ hỗ trợ nào của Thành phố Hồ Chí Minh để tự soạn thảo hồ sơ thành lập?
Doanh nghiệp có thể sử dụng tiện ích "Phục vụ đăng ký doanh nghiệp tại nhà" của Sở Kế hoạch và Đầu tư, hệ thống này đã hỗ trợ hơn 163.783 lượt tổ chức, cá nhân tự động khởi tạo bộ hồ sơ chuẩn xác, tiết kiệm thời gian và chi phí.

Kết luận

  • Đề án đã hệ thống hóa toàn diện lý luận và thực tiễn thực hiện pháp luật đăng ký thành lập mới doanh nghiệp tại trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước giai đoạn 2021-2023.
  • Số liệu thực chứng khẳng định bước nhảy vọt trong chuyển đổi số với 98,76% hồ sơ trực tuyến và 99% tỷ lệ giải quyết đúng hạn trên tổng số hơn 273.000 hồ sơ năm 2023.
  • Nhận diện đầy đủ các khó khăn nội tại của đội ngũ 52 chuyên viên trước lưu lượng hồ sơ khổng lồ, vướng mắc về mã ngành kinh tế và quy định trụ sở chung cư.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp đột phá, trọng tâm là liên thông Cơ sở dữ liệu dân cư và số hóa danh mục địa chỉ kinh doanh trong lộ trình 2024-2025.
  • Công trình là tài liệu tham khảo giá trị cho các nhà hoạch định chính sách, giới luật sư và cộng đồng học thuật trong việc hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường.