phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung luận văn gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Những vấn đề lý luận về thực hiện pháp luật lƣu trữ Chƣơng 2: Thực trạng thực hiện pháp luật về lƣu trữ tại Bộ Tài chính Chƣơng 3: Quan điểm và giải pháp đảm bảo thực hiện pháp luật về lƣu trữ tại Bộ Tài chính 7 Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ LƢU TRỮ 1. Khái niệm, đặc điểm thực hiện pháp luật về lƣu trữ 1. Khái niệm thực hiện pháp luật về lưu trữ Lưu trữ hiểu theo nghĩa chung nhất là giữ lại các loại văn bản, hồ sơ của cơ quan, của cá nhân để làm bằng chứng và tra cứu khi cần thiết. Công tác lƣu trữ là một lĩnh vực hoạt động của nhà nƣớc bao gồm các mặt chính trị, khoa học, thực tiễn về bảo quản và tổ chức sử dụng tài liệu lƣu trữ.
Lƣu trữ và công tác lƣu trữ là sự nghiệp chính trị thể hiện ở nhiệm vụ bảo quản và tổ chức sử dụng các tài liệu có ý nghĩa chính trị, phục vụ trƣớc hết cho lợi ích của Nhà nƣớc, của Đảng. Công tác lƣu trữ là công tác có tính chất chuyên môn nghiệp vụ chuyên sâu. Để bảo quản an toàn và sử dụng có hiệu quả tài liệu lƣu trữ đòi hỏi các khâu nghiệp vụ lƣu trữ nhƣ: Thu thập, lập hồ sơ, chỉnh lý, xác định giá trị, tổ chức bảo quản tài liệu, xây dựng công cụ tra tìm, tổ chức khai thác sử dụng tài liệu đều phải dựa trên nguyên tắc, phƣơng pháp khoa học và có hệ thống lý luận riêng. Đặc biệt, công tác lƣu trữ là một lĩnh vực hoạt động của bộ máy nhà nƣớc, ra đời cùng với sự ra đời của nhà nƣớc.
Vì vậy, hoạt động lƣu trữ phải trên cơ sở pháp luật của nhà nƣớc. Pháp luật hiểu theo nghĩa rộng nhất là hệ thống những quy tắc xử sự mang tính bắt buộc chung do nhà nƣớc đƣợc ban hành hoặc thừa nhận và đảm bảo thực hiện, thể hiện ý chí của giai cấp thống trị và là nhân tố điều chỉnh các quan hệ xã hội phát triển phù hợp với lợi ích của giai cấp mình. Ở Việt Nam hiện nay, pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự chung mang tính bắt buộc chung do nhà nƣớc ban hành hoặc thừa nhận nhằm điều chỉnh các quan 8 hệ xã hội, phục vụ và bảo vệ quyền lợi của các tầng lớp dân cƣ trong xã hội. Từ khái niệm về pháp luật nói chung thì pháp luật lƣu trữ đƣợc hiểu là hệ thống văn bản gồm Luật Lƣu trữ và các văn bản dƣới luật, trong đó có các văn bản hƣớng dẫn do bộ quản lý ngành, lĩnh vực ban hành là cơ sở pháp lý để các cơ quan, tổ chức thực hiện thống nhất các nội dung của hoạt động lƣu trữ.
Nhƣ vậy, Pháp luật về lưu trữ là hệ thống các quy tắc xử sự do Nhà nước ban hành nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình tổ chức lưu trữ và thực hiện các hoạt động lưu trữ. Các quy tắc xử sự này được đảm bảo thực hiện bởi sức mạnh cưỡng chế của Nhà nước. Thực hiện pháp luật là bƣớc tiếp theo sau khi văn bản pháp luật đƣợc ban hành để đƣa các quy phạm pháp luật vào thực tiễn đời sống, làm cho các yêu cầu, quy định của văn bản pháp luật trở thành hiện thực. Về pháp lý thì thực hiện pháp luật là hành vi hợp pháp, hành vi đó không trái, không vƣợt ra ngoài các quy định của pháp luật và có thể là hành vi của cá nhân hay cơ quan nhà nƣớc, tổ chức xã hội.
Nghiên cứu các tài liệu hiện hành cho thấy hiện nay có một số quan niệm về thực hiện pháp luật sau: (1) Theo giáo trình Lý luận chung về nhà nước và pháp luật của Viện Nhà nƣớc và Pháp luật - Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh thì “Thực hiện pháp luật là quá trình hoạt động có mục đích làm cho những quy định của pháp luật trở thành hiện thực trong cuộc sống, tạo ra cơ sở pháp lý cho hoạt động thực tế của các chủ thể pháp luật” [36, tr. 270]; (2) Giáo trình của Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng “Thực hiện pháp luật là một quá trình hoạt động có mục đích làm cho những quy định của pháp luật đi vào cuộc sống trở thành hành vi thực tế hợp pháp của các chủ thể pháp luật” [32, tr.494]; (3) Giáo trình của Trƣờng Đại học Luật Hà Nội “Thực hiện pháp luật là một quá trình hoạt động có mục đích làm cho quy định của pháp luật đi vào cuộc sống, trở thành những hành vi 9 thực tế, hợp pháp của các chủ thể pháp luật” [33, tr. Từ những quan niệm nêu trên, ta thấy thực hiện pháp luật là một quá trình của chủ thể pháp luật nhằm mục đích làm cho những quy định của pháp luật đi vào cuộc sống, trở thành những hành vi thực tế, hợp pháp của các chủ thể pháp luật. Nhƣ vậy, từ nhận thức thực hiện pháp luật nói chung và pháp luật về lƣu trữ, có thể hiểu: Thực hiện pháp luật về lưu trữ là một quá trình hoạt động có mục đích làm cho những quy định của pháp luật về lưu trữ trở thành những hành vi thực tế, hợp pháp của các chủ thể pháp luật.
Thực hiện pháp luật về lƣu trữ có thể đƣợc phân tích từ các góc độ khác nhau. Dƣới góc độ lý luận chung về pháp luật, thực hiện pháp luật về lƣu trữ gồm các hoạt động: Tuân thủ pháp luật các quy định pháp luật về lƣu trữ, thi hành các quy định pháp luật về lƣu trữ, sử dụng các quy định pháp luật về lƣu trữ, áp dụng các quy định pháp luật về lƣu trữ. Từ góc độ nội dung công việc của công tác lƣu trữ, thực hiện pháp luật lƣu trữ gồm các hoạt động sau: Lập hồ sơ và quản lý hồ sơ, tài liệu tại Lƣu trữ cơ quan; bảo quản, thống kê tài liệu lƣu trữ và tiêu hủy tài liệu hết giá trị; sử dụng tài liệu lƣu trữ. Nhƣ vậy, thực hiện pháp luật về lƣu trữ có các góc nhìn khác nhau.
Trong phạm vi đề tài này, luận văn phân tích theo góc độ nội dung công việc của công tác lƣu trữ. Đặc điểm thực hiện pháp luật về lưu trữ Thực hiện pháp luật về lƣu trữ có những đặc điểm sau đây: Thứ nhất, thực hiện pháp luật về lƣu trữ là hành vi hợp pháp của các chủ thể pháp luật (các tổ chức, cá nhân) trong lĩnh vực lƣu trữ. Việc hợp pháp ở đây đƣợc hiểu là pháp luật cấm điều gì làm ảnh hƣởng tới tài liệu lƣu trữ và quyền, lợi ích hợp pháp của Nhà nƣớc, các cơ quan, tổ chức, cá nhân thì chủ thể không đƣợc làm; chủ thể thực hiện những hành vi đƣợc pháp luật cho phép; pháp luật có những quy định nào nhằm tạo điều kiện để tổ chức thực hiện tốt công tác lƣu trữ thì chủ thể tích cực thực hiện. 10 Thứ hai, thực hiện pháp luật về lƣu trữ là một quá trình có mục đích, và bao gồm nhiều hoạt động kế tiếp nhau.
Hoạt động nghiệp vụ lƣu trữ cần thiết phải thông qua hàng loạt các hoạt động cụ thể của con ngƣời mà các hoạt động đó luôn có mục đích, mục tiêu cụ thể. Tính mục đích, mục tiêu trong hoạt động lƣu trữ rất cao. Thứ ba, thực hiện pháp luật về lƣu trữ mang tính thực hiện quyền lực nhà nƣớc, các chủ thể tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của Nhà nƣớc trong hoạt động lƣu trữ. Thứ tư, thực hiện pháp luật về lƣu trữ mang tính xã hội rộng rãi, hoạt động này đƣợc thực hiện bởi các cơ quan, tổ chức, cá nhân khác nhau.
Vai trò, chủ thể của thực hiện pháp luật về lƣu trữ 1. Vai trò của thực hiện pháp luật về lưu trữ Yêu cầu quan trọng đặt ra đối với việc xây dựng pháp luật của nhà nƣớc là pháp luật phải là cơ sở của việc tổ chức và hoạt động của nhà nƣớc; pháp luật phải là công cụ giữ gìn trật tự, kỷ cƣơng xã hội, pháp luật là phƣơng tiện xử sự của mọi công dân. Đƣờng lối, quan điểm của Đảng, chủ trƣơng chính sách của nhà nƣớc, nhu cầu khách quan của xã hội phải đƣợc phản ánh thông qua hệ thống pháp luật. Một hệ thống pháp luật đầy đủ và hoàn chỉnh vẫn chƣa đủ vì pháp luật ở trạng thái đó vẫn là trạng thái tĩnh nó có thể tác động đến trật tự pháp luật, thúc đẩy quá trình phát triển của các quan hệ xã hội nhƣng mức độ rất hạn chế và chủ yếu mới chỉ là thông qua ý thức pháp luật của công dân ở một bộ phận không đáng kể.
Pháp luật chỉ có thể phát huy hết tác dụng khi nó đƣợc tổ chức thực hiện tốt trong đời sống xã hội, khi các quy định của pháp luật trở thành những hành vi, cách xử sự thực tế của các cá nhân, tập thể trong cuộc sống hằng ngày. 11 Việc thực hiện pháp luật có ý nghĩa to lớn trong đời sống. Vai trò của thực hiện pháp luật nói chung, vai trò thực hiện pháp luật về lƣu trữ thể hiện ở những khía cạnh sau đây: Thứ nhất, bằng việc thực hiện pháp luật, các quy định của pháp luật đã đi vào đời sống, trở thành hành vi thực tế của các chủ thể. Nhờ đó, pháp luật phát huy vai trò của nó trên thực tế, làm cho đời sống xã hội ổn định, trật tự và có điều kiện phát triển mạnh mẽ, các quyền, lợi ích hợp pháp của các cá nhân, tổ chức đƣợc bảo đảm, bảo vệ, đời sống xã hội đƣợc an toàn.
Thông qua việc thực hiện pháp luật, những hạn chế, khiếm khuyết (nếu có) của pháp luật sẽ đƣợc bộc lộ, nhờ đó pháp luật có thể đƣợc hoàn thiện một cách kịp thời. Thứ hai, thực hiện pháp luật về lƣu trữ làm cho ý thức pháp luật của các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân đƣợc nâng cao; vai trò, trách nhiệm của nhà nƣớc và công dân trong bảo vệ các nguồn tài liệu đƣợc xác định rõ ràng. Muốn thực hiện pháp luật về lƣu trữ tốt, trƣớc hết cần giáo dục, phổ biến, tuyên truyền pháp luật, các cơ quan, tổ chức và cá nhân công chức, viên chức, ngƣời lao động trong cơ quan, tổ chức phải hiểu và nắm chắc các quy định của pháp luật về lƣu trữ để cụ thể hóa trong triển khai, tổ chức thực hiện. Từ đó ý thức pháp luật nói chung của các chủ thể đƣợc nâng lên.