I. Tổng quan chính sách phòng cháy chữa cháy rừng ở Tịnh Biên
Cháy rừng là một thảm họa nghiêm trọng, gây thiệt hại to lớn đến tài nguyên, môi trường và đời sống kinh tế - xã hội. Huyện Tịnh Biên, tỉnh An Giang, với diện tích rừng lên đến 5.639,70 ha, bao gồm 4.934,90 ha rừng phòng hộ và 704,80 ha rừng đặc dụng, đối mặt với nguy cơ cháy rừng cấp cao, đặc biệt trong phòng chống cháy rừng mùa khô. Thảm thực bì tại đây chủ yếu là cây bụi, lá khô, đặc biệt tại núi Phú Cường, lá cây tầm vông và cây le rụng nhiều tạo thành lớp vật liệu cháy dày đặc, tiềm ẩn nguy cơ bùng phát hỏa hoạn. Do đó, việc thực hiện chính sách phòng cháy và chữa cháy rừng không chỉ là nhiệm vụ cấp bách của các cấp chính quyền mà còn là trách nhiệm của toàn xã hội. Chính sách này được xây dựng dựa trên các văn bản pháp lý quan trọng như Luật Lâm nghiệp 2017 và các nghị định liên quan, nhằm thiết lập một khuôn khổ hành động thống nhất, từ trung ương đến địa phương. Mục tiêu chính là bảo vệ an toàn diện tích rừng hiện có, duy trì độ che phủ, bảo tồn đa dạng sinh học và góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội bền vững của huyện. Công tác phòng cháy chữa cháy rừng tại Tịnh Biên đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các lực lượng, sự tham gia tích cực của cộng đồng và việc áp dụng đồng bộ các giải pháp từ tuyên truyền, kỹ thuật đến tổ chức thực thi.
1.1. Vai trò chiến lược của rừng phòng hộ Tịnh Biên An Giang
Hệ thống rừng phòng hộ Tịnh Biên có vai trò cực kỳ quan trọng không chỉ đối với huyện mà còn cả tỉnh An Giang. Rừng đóng vai trò như một lá chắn xanh, giúp điều hòa khí hậu, giữ nước, chống xói mòn và bảo vệ đất đai, đặc biệt là ở những khu vực đồi núi dốc như núi Cấm. Ngoài chức năng phòng hộ, rừng còn là nơi lưu giữ đa dạng sinh học với nhiều loài động thực vật quý hiếm, góp phần duy trì sự cân bằng của hệ sinh thái. Về mặt kinh tế, rừng cung cấp lâm sản phụ, dược liệu và tạo sinh kế cho nhiều hộ dân sống ven rừng thông qua các chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng. Hơn nữa, cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ của các khu rừng, tiêu biểu là Khu du lịch sinh thái rừng tràm Trà Sư, đã trở thành một điểm nhấn thu hút du lịch, thúc đẩy kinh tế địa phương. Vì vậy, việc bảo vệ an toàn cho những cánh rừng này khỏi thảm họa cháy là ưu tiên hàng đầu trong kế hoạch bảo vệ và phát triển rừng của tỉnh.
1.2. Cơ sở pháp lý cho việc thực hiện chính sách PCCC rừng
Việc thực hiện chính sách phòng cháy và chữa cháy rừng tại Tịnh Biên được triển khai dựa trên một hệ thống văn bản pháp lý chặt chẽ. Nền tảng cao nhất là Luật Lâm nghiệp số 16/2017/QH14 và Luật Phòng cháy và chữa cháy số 27/2001/QH10 (sửa đổi, bổ sung năm 2013). Các văn bản này quy định rõ trách nhiệm của các cấp chính quyền, chủ rừng và người dân trong công tác bảo vệ rừng. Để cụ thể hóa, Chính phủ đã ban hành các Nghị định như 156/2018/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành Luật Lâm nghiệp. Ở cấp địa phương, Chi cục Kiểm lâm An Giang và UBND huyện Tịnh Biên đã ban hành nhiều kế hoạch, phương án và công văn chỉ đạo hàng năm, đặc biệt là các phương án PCCC rừng cho mùa khô. Những văn bản này tạo thành hành lang pháp lý vững chắc, là cơ sở để các lực lượng chức năng tổ chức triển khai, kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm Luật Lâm nghiệp một cách hiệu quả, đảm bảo tính đồng bộ và thống nhất trong toàn bộ hệ thống chính trị.
II. Phân tích thách thức trong công tác phòng cháy chữa cháy rừng
Mặc dù có sự quan tâm chỉ đạo sâu sắc, công tác phòng cháy chữa cháy rừng trên địa bàn huyện Tịnh Biên vẫn đối mặt với nhiều khó khăn và thách thức cố hữu. Yếu tố địa hình đồi núi dốc, phức tạp gây trở ngại lớn cho việc di chuyển lực lượng và phương tiện khi có sự cố. Vào mùa khô, nguồn nước tại chỗ trở nên khan hiếm, làm giảm hiệu quả của công tác dập lửa. Bên cạnh đó, các yếu tố kinh tế - xã hội cũng tạo ra áp lực không nhỏ. Đời sống của một bộ phận người dân sống ven rừng còn khó khăn, dẫn đến các hành vi xâm hại tài nguyên rừng như khai thác gỗ trái phép, đốt nương làm rẫy. Tình trạng tự ý chuyển nhượng khoán rừng phức tạp khiến công tác quản lý gặp nhiều bất cập. Đặc biệt, nhận thức của một số người dân và du khách về tầm quan trọng của việc bảo vệ rừng chưa cao, việc sử dụng lửa bất cẩn trong rừng và ven rừng vẫn còn xảy ra, luôn tiềm ẩn nguy cơ gây cháy. Thêm vào đó, nguồn kinh phí đầu tư cho trang thiết bị chữa cháy chuyên dụng, hiện đại còn hạn chế, ảnh hưởng đến năng lực ứng phó của các lực lượng tại chỗ.
2.1. Yếu tố tự nhiên và nguy cơ cháy rừng cấp cao mùa khô
Điều kiện tự nhiên là một trong những thách thức lớn nhất. Tịnh Biên có khí hậu nhiệt đới gió mùa, với mùa khô kéo dài từ tháng 12 đến tháng 4 năm sau. Trong giai đoạn này, nhiệt độ tăng cao, độ ẩm không khí xuống thấp, và hầu như không có mưa, khiến lớp thực bì khô kiệt và trở thành vật liệu bắt lửa cực nhạy. Địa hình đồi núi dốc không chỉ gây khó khăn cho việc tiếp cận đám cháy mà còn làm tăng tốc độ lan truyền của lửa. Các khu vực như núi Phú Cường, cụm núi Đất được xác định là vùng trọng điểm có nguy cơ cháy rừng cấp cao (cấp IV, cấp V). Nguồn nước tự nhiên như suối, hồ khan hiếm vào mùa khô, khiến việc huy động nước chữa cháy trở nên vô cùng khó khăn. Rừng tràm Trà Sư mặc dù là hệ sinh thái đất ngập nước nhưng vào mùa khô, mực nước rút xuống, lớp lá tràm và cỏ khô dày đặc cũng tiềm ẩn nguy cơ cháy lớn, đe dọa trực tiếp đến hệ sinh thái đặc trưng của khu vực.
2.2. Áp lực từ hoạt động dân sinh và tập quán canh tác
Trên địa bàn huyện, tỉ lệ đồng bào dân tộc Khmer khá cao. Một số tập quán canh tác truyền thống như đốt nương làm rẫy, đốt dọn thực bì vườn tược nếu không được quản lý chặt chẽ có thể trở thành nguyên nhân gây cháy lan vào rừng. Đời sống kinh tế của các hộ nhận khoán bảo vệ rừng còn nhiều khó khăn, mức hỗ trợ khoán còn thấp (400.000 đ/ha/năm theo Nghị định 75/2015/NĐ-CP) chưa đủ để đảm bảo cuộc sống, dẫn đến tình trạng một số hộ chưa toàn tâm toàn ý với công tác bảo vệ rừng. Bên cạnh đó, các hoạt động du lịch, tâm linh tại các khu vực như núi Cấm, các chùa chiền nằm xen kẽ trong rừng cũng là một thách thức. Việc du khách và người dân đốt nhang, vàng mã không đúng nơi quy định có thể là nguồn gây ra các vụ cháy rừng nghiêm trọng, đòi hỏi công tác giám sát và tuyên truyền bảo vệ rừng phải được thực hiện liên tục và sâu rộng.
III. Phương pháp xây dựng phương án PCCC rừng toàn diện nhất
Để đối phó với những thách thức, huyện Tịnh Biên đã triển khai một cách tiếp cận toàn diện và chủ động trong việc xây dựng phương án PCCC rừng. Trọng tâm của phương pháp này là công tác phòng ngừa, lấy phòng là chính. Hàng năm, trước mùa khô, Ban chỉ đạo PCCC rừng huyện Tịnh Biên phối hợp với các đơn vị liên quan tiến hành rà soát, đánh giá lại toàn bộ các khu vực trọng điểm và cập nhật kế hoạch chi tiết. Một quy chế phối hợp liên ngành chặt chẽ được thiết lập giữa lực lượng kiểm lâm, công an, quân sự và chính quyền địa phương, phân định rõ trách nhiệm của từng đơn vị trong công tác chỉ huy, huy động lực lượng và hậu cần. Kế hoạch không chỉ dừng lại ở việc dập lửa mà còn bao gồm các biện pháp kỹ thuật lâm sinh như xử lý thực bì, xây dựng đường băng cản lửa, và bảo trì các công trình phòng cháy. Công tác dự báo, cảnh báo cháy rừng được thực hiện thường xuyên thông qua hệ thống thông tin của Cục Kiểm lâm, giúp các đơn vị chủ động trong mọi tình huống. Yếu tố con người được xem là then chốt, do đó, các chương trình tập huấn, bồi dưỡng nghiệp vụ và tổ chức diễn tập chữa cháy rừng được tổ chức định kỳ để nâng cao năng lực cho lực lượng tại chỗ.
3.1. Vai trò của Ban chỉ đạo PCCC rừng huyện Tịnh Biên
Ban chỉ đạo Chương trình mục tiêu phát triển Lâm nghiệp bền vững huyện (gọi tắt là Ban chỉ đạo PCCC rừng huyện Tịnh Biên) là cơ quan đầu mối, giữ vai trò chỉ huy và điều phối toàn bộ hoạt động phòng chống cháy rừng trên địa bàn. Ban chỉ đạo có trách nhiệm xây dựng và trình UBND huyện phê duyệt phương án PCCC rừng hàng năm. Đồng thời, cơ quan này chủ trì việc kiểm tra, đôn đốc các chủ rừng, các xã, thị trấn trong việc thực hiện các biện pháp phòng cháy. Khi có cháy rừng xảy ra, Ban chỉ đạo là trung tâm chỉ huy, ra quyết định huy động lực lượng, phương tiện từ các ngành và địa phương để tham gia chữa cháy một cách nhanh chóng và hiệu quả nhất. Sự hoạt động hiệu quả của Ban chỉ đạo đảm bảo tính thống nhất, kịp thời và đồng bộ, tránh được sự chồng chéo hoặc bị động khi đối mặt với các tình huống khẩn cấp.
3.2. Quy chế phối hợp liên ngành Kiểm lâm Công an Quân đội
Thành công của công tác PCCC rừng phụ thuộc rất lớn vào sự phối hợp hiệp đồng tác chiến giữa các lực lượng. Tại Tịnh Biên, một quy chế phối hợp chặt chẽ đã được xây dựng và duy trì hiệu quả. Lực lượng kiểm lâm đóng vai trò nòng cốt, chuyên trách về mặt kỹ thuật, tham mưu, tuần tra và tổ chức lực lượng tại cơ sở. Lực lượng Công an (đặc biệt là Cảnh sát PCCC) hỗ trợ về nghiệp vụ chữa cháy chuyên nghiệp, điều tra nguyên nhân vụ cháy và đảm bảo an ninh trật tự. Lực lượng Quân sự và Bộ đội Biên phòng là lực lượng ứng cứu quan trọng, sẵn sàng huy động quân số và phương tiện tham gia dập lửa khi có các đám cháy lớn, phức tạp. Quy chế này phân công rõ ràng nhiệm vụ, cơ chế thông tin liên lạc và chỉ huy thống nhất, giúp tối ưu hóa sức mạnh tổng hợp của các ngành, đảm bảo thực hiện tốt phương châm 4 tại chỗ.
IV. Hướng dẫn thực hiện hiệu quả phương châm 4 tại chỗ PCCC
Phương châm “bốn tại chỗ” (chỉ huy tại chỗ, lực lượng tại chỗ, phương tiện tại chỗ, hậu cần tại chỗ) là kim chỉ nam cho mọi hoạt động PCCC rừng tại Tịnh Biên. Việc thực hiện hiệu quả phương châm này giúp dập tắt đám cháy ngay từ khi mới phát sinh, hạn chế tối đa thiệt hại. Để hiện thực hóa, huyện đã tập trung xây dựng lực lượng PCCC ngay tại cơ sở, bao gồm các tổ hợp tác bảo vệ rừng, lực lượng dân quân và người dân địa phương. Các lực lượng này được tổ chức huấn luyện, trang bị kiến thức cơ bản và kỹ năng sử dụng các trang thiết bị chữa cháy thô sơ. Các chòi canh lửa được xây dựng ở những vị trí chiến lược để phát hiện sớm các điểm cháy. Hệ thống đường băng cản lửa được tu sửa, phát dọn hàng năm. Các bồn chứa nước được bố trí tại các khu vực trọng yếu để đảm bảo nguồn nước chữa cháy ban đầu. Đặc biệt, công tác tuyên truyền bảo vệ rừng được đẩy mạnh để mỗi người dân trở thành một “người lính gác” cho rừng, sẵn sàng báo cháy và tham gia chữa cháy khi cần thiết, biến mỗi cộng đồng dân cư thành một pháo đài vững chắc trong công tác PCCC.
4.1. Kỹ thuật tạo đường băng cản lửa và làm giảm vật liệu cháy
Một trong những biện pháp kỹ thuật phòng cháy hiệu quả nhất là chủ động làm giảm vật liệu cháy. Hàng năm, các đơn vị chủ rừng và lực lượng kiểm lâm tổ chức phát dọn thực bì, thu gom cành khô, lá rụng tại các khu vực có nguy cơ cháy cao. Trung bình mỗi năm, huyện tiến hành phát dọn 12.600 mét đường băng cản lửa với chiều rộng từ 10-30 mét tại các khu vực trọng điểm như núi Phú Cường và đường Latina. Các đường băng này có tác dụng ngăn chặn lửa cháy lan, tạo ra ranh giới an toàn để lực lượng chữa cháy triển khai đội hình dập lửa. Ngoài ra, kỹ thuật “đốt chủ động có kiểm soát” cũng được áp dụng một cách thận trọng ven các tuyến đường để loại bỏ bớt lớp thực bì khô, giảm thiểu nguy cơ cháy lan từ các hoạt động của con người. Các biện pháp này đòi hỏi kỹ thuật cao và sự giám sát chặt chẽ để đảm bảo an toàn tuyệt đối.
4.2. Tăng cường tuyên truyền vận động cộng đồng dân cư tham gia PCCC
Nhận thức của người dân là yếu tố quyết định sự thành bại của công tác phòng cháy. Do đó, hoạt động tuyên truyền bảo vệ rừng được triển khai đa dạng và thường xuyên. Đài phát thanh huyện và các xã có rừng phát sóng các bản tin PCCC 2 lần/ngày trong mùa khô. Lực lượng kiểm lâm phối hợp với chính quyền địa phương tổ chức các buổi họp dân, lồng ghép nội dung về PCCC, phổ biến các quy định của pháp luật. Hàng trăm bảng cấm lửa, pano, áp phích và băng rôn được treo tại các tuyến đường ven rừng, các khu du lịch và khu dân cư. Một cách làm hiệu quả là tiếp cận, vận động các sư sãi tại các chùa Khmer, những người có uy tín trong cộng đồng dân cư tham gia PCCC, để họ cùng tuyên truyền cho bà con phật tử. Nhờ đó, ý thức của người dân được nâng lên rõ rệt, nhiều vụ việc có nguy cơ gây cháy đã được người dân phát hiện và báo cáo kịp thời.
V. Đánh giá kết quả thực tiễn chính sách PCCC rừng tại Tịnh Biên
Qua nhiều năm kiên trì thực hiện chính sách phòng cháy và chữa cháy rừng, huyện Tịnh Biên đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận. Số vụ cháy rừng và diện tích thiệt hại đã giảm đáng kể so với các giai đoạn trước, góp phần duy trì ổn định độ che phủ rừng và bảo vệ hệ sinh thái. Năng lực chỉ huy, phối hợp và tác chiến của các lực lượng được nâng cao rõ rệt thông qua các buổi diễn tập chữa cháy rừng quy mô cấp xã và cấp huyện. Hệ thống cơ sở hạ tầng phục vụ PCCC như đường băng cản lửa, chòi canh lửa, bồn chứa nước được đầu tư, củng cố. Công tác quản lý bảo vệ rừng ngày càng đi vào nề nếp, các hành vi vi phạm được phát hiện và xử lý kịp thời. Đặc biệt, sự thành công lớn nhất là đã xây dựng được thế trận toàn dân trong bảo vệ rừng. Ý thức và trách nhiệm của cộng đồng dân cư tham gia PCCC đã trở thành nhân tố then chốt, giúp phát hiện và xử lý sớm nhiều nguy cơ, không để xảy ra các vụ cháy lớn. Đây là minh chứng rõ nét cho hiệu quả của một chính sách đúng đắn khi được triển khai một cách đồng bộ và quyết liệt.
5.1. Hiệu quả từ các cuộc diễn tập chữa cháy rừng quy mô lớn
Công tác diễn tập chữa cháy rừng được xem là một hoạt động không thể thiếu để kiểm tra, đánh giá năng lực và hoàn thiện phương án tác chiến. Huyện Tịnh Biên đã tổ chức thành công nhiều cuộc diễn tập thực binh tại các khu vực trọng điểm như xã An Hảo và khu vực núi Phú Cường. Các cuộc diễn tập này có sự tham gia của đầy đủ các lực lượng: kiểm lâm, quân đội, công an, dân quân tự vệ và người dân. Thông qua diễn tập, các lực lượng đã rèn luyện kỹ năng sử dụng phương tiện, phối hợp chỉ huy, thông tin liên lạc và triển khai đội hình chữa cháy theo các tình huống giả định. Đây cũng là dịp để rút kinh nghiệm, phát hiện những điểm yếu trong phương án PCCC rừng để kịp thời điều chỉnh, bổ sung, đảm bảo khả năng sẵn sàng chiến đấu cao nhất khi có tình huống cháy thật xảy ra.
5.2. Thực trạng quản lý bảo vệ rừng tại Núi Cấm và Trà Sư
Tại các khu vực đặc thù như núi Cấm và rừng tràm Trà Sư, công tác quản lý bảo vệ rừng được triển khai với các biện pháp chuyên biệt. Tại Trà Sư, do là khu du lịch sinh thái, Ban quản lý đã kết hợp chặt chẽ giữa bảo tồn và khai thác du lịch bền vững. Các hoạt động tuyên truyền cho du khách được đẩy mạnh, các quy định về PCCC được phổ biến ngay từ cổng vào. Lực lượng bảo vệ rừng thường xuyên tuần tra, kiểm soát các hoạt động có nguy cơ gây cháy như săn bắt ong, đánh cá bằng xung điện. Tại khu vực rừng phòng hộ Tịnh Biên quanh Núi Cấm, nơi có nhiều chùa chiền và hoạt động tâm linh, lực lượng kiểm lâm phối hợp với ban quản lý các chùa để hướng dẫn người dân và du khách thực hiện các biện pháp an toàn khi sử dụng lửa, đảm bảo hài hòa giữa phát triển kinh tế-xã hội và bảo vệ tài nguyên rừng.
