Thực hiện chính sách hỗ trợ học sinh THPT khó khăn tại Cao Bằng

Dưới đây là meta tags cho bài viết: { "ai_description": "Thực hiện chính sách hỗ trợ đối với học sinh trường trung học phổ thông ở xã đặc biệt khó khăn trên

• Đề tài: Thực hiện chính sách hỗ trợ đối với học sinh trung học phổ thông ở xã đặc biệt khó khăn trên địa bàn tỉnh Cao Bằng
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chính sách công
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về chính sách hỗ trợ học sinh THPT xã đặc biệt khó khăn tỉnh Cao Bằng

Chính sách hỗ trợ học sinh trung học phổ thông (THPT) ở xã đặc biệt khó khăn tỉnh Cao Bằng nhằm giảm bớt gánh nặng kinh tế cho gia đình và đảm bảo quyền học tập. Chính sách này được xây dựng trên cơ sở Nghị quyết 29-NQ/TW của Đảng về giáo dục và đào tạo. Mục tiêu chính là nâng cao tỷ lệ hoàn thành THPT, giảm tỷ lệ bỏ học và tạo điều kiện cho học sinh tiếp cận giáo dục chất lượng. Các biện pháp hỗ trợ bao gồm miễn giảm học phí, hỗ trợ chi phí học tập, phát gạo và hỗ trợ bán trú. Đặc biệt, chính sách này được áp dụng cho học sinh thuộc các xã có chỉ số khó khăn cao, như xã Đà Bắc, xã Mường Khương. Thực hiện chính sách này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp quản lý từ trung ương đến địa phương.

1.1. Cơ sở lý luận của chính sách hỗ trợ học sinh THPT

Cơ sở lý luận của chính sách này dựa trên nguyên tắc giáo dục là quốc sách hàng đầu. Theo Nghị quyết 29-NQ/TW, giáo dục được xem là đầu tư phát triển, ưu tiên trong kế hoạch kinh tế-xã hội. Chính sách hỗ trợ học sinh THPT ở vùng đặc biệt khó khăn được xây dựng trên cơ sở lý luận về công bằng xã hội và quyền học tập của tất cả công dân. Các nghiên cứu cho thấy, việc hỗ trợ học sinh ở vùng khó khăn không chỉ giúp giảm thiểu khoảng cách giáo dục mà còn góp phần phát triển bền vững. Chính sách này cũng tuân thủ nguyên tắc phân cấp quản lý, trong đó Chính phủ, Bộ Giáo dục và Đào tạo, UBND tỉnh và địa phương có vai trò khác nhau.

1.2. Đặc điểm xã đặc biệt khó khăn tỉnh Cao Bằng

Xã đặc biệt khó khăn tỉnh Cao Bằng thường gặp khó khăn về kinh tế, cơ sở hạ tầng và điều kiện tự nhiên. Địa hình núi cao, khí hậu khắc nghiệt làm giảm năng suất nông nghiệp, thu nhập hộ gia đình thấp. Theo thống kê, tỷ lệ hộ nghèo ở các xã này đạt trên 30%. Hệ thống giáo dục cũng gặp khó khăn do thiếu giáo viên, cơ sở vật chất kém và tỷ lệ học sinh bỏ học cao. Chính sách hỗ trợ học sinh THPT tại đây phải đáp ứng yêu cầu cụ thể như hỗ trợ chi phí đi lại, hỗ trợ học liệu và hỗ trợ cho học sinh có hoàn cảnh đặc biệt. Các xã như Đà Bắc, Mường Khương thường là đối tượng ưu tiên trong việc triển khai chính sách.

II. Phân tích vấn đề thực hiện chính sách hỗ trợ học sinh THPT tỉnh Cao Bằng

Thực hiện chính sách hỗ trợ học sinh THPT ở tỉnh Cao Bằng gặp nhiều thách thức. Một vấn đề lớn là sự phân công nhiệm vụ không rõ ràng giữa các cấp quản lý. Bộ Giáo dục và Đào tạo, UBND tỉnh, và địa phương thường gặp khó khăn trong việc phối hợp, dẫn đến chậm trễ trong triển khai. Ngoài ra, nguồn ngân sách hạn hẹp và thiếu cơ chế giám sát hiệu quả cũng làm giảm hiệu quả chính sách. Theo thống kê, tỷ lệ học sinh THPT hoàn thành học tập ở các xã đặc biệt khó khăn vẫn thấp, phần lớn do thiếu nguồn lực và động viên. Các nghiên cứu cho thấy, việc thiếu tuyên truyền cũng khiến nhiều gia đình không nhận thức đầy đủ về quyền lợi của chính sách. Kết quả là, nhiều học sinh bỏ học hoặc chuyển sang học nghề sớm.

2.1. Khó khăn trong phân công và phối hợp thực hiện chính sách

Phân công nhiệm vụ giữa các cấp quản lý là một vấn đề thường gặp. Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng chính sách nhưng việc triển khai trên địa phương thường gặp khó khăn do thiếu sự đồng bộ. UBND tỉnh và địa phương thiếu cơ chế phối hợp chặt chẽ, dẫn đến tình trạng nhiệm vụ chồng chéo hoặc không được thực hiện kịp thời. Theo khảo sát, 60% các hiệu trưởng và giáo viên chủ nhiệm cho biết họ gặp khó khăn trong việc tiếp nhận và thực hiện chính sách do thiếu hướng dẫn cụ thể từ cấp trên. Điều này làm giảm hiệu quả của chính sách và tạo ra sự bất công trong việc hỗ trợ học sinh.

2.2. Thiếu nguồn lực và cơ chế giám sát trong thực hiện

Nguồn ngân sách hỗ trợ học sinh THPT ở tỉnh Cao Bằng thường bị hạn chế do thu nhập địa phương thấp. Theo báo cáo, chỉ có 40% ngân sách được phân bổ đầy đủ cho các xã đặc biệt khó khăn. Ngoài ra, cơ chế giám sát và kiểm tra cũng chưa hiệu quả. Theo thống kê, chỉ 55% các trường THPT thực hiện kiểm tra định kỳ về việc sử dụng nguồn hỗ trợ. Điều này dẫn đến tình trạng tiêu cực như sử dụng sai mục đích hoặc không đảm bảo đầy đủ quyền lợi cho học sinh. Thiếu cơ chế giám sát cũng khiến việc đánh giá hiệu quả chính sách trở nên khó khăn.

III. Giải pháp và phương pháp bảo đảm thực hiện chính sách hiệu quả

Để bảo đảm thực hiện chính sách hỗ trợ học sinh THPT ở tỉnh Cao Bằng hiệu quả, cần triển khai một số giải pháp cụ thể. Thứ nhất, cần cải thiện cơ chế phân công và phối hợp giữa các cấp quản lý. Bộ Giáo dục và Đào tạo phải xây dựng hướng dẫn chi tiết và thường xuyên kiểm tra tiến độ thực hiện. Thứ hai, tăng cường nguồn ngân sách và nguồn lực cho các xã đặc biệt khó khăn. Thứ ba, áp dụng các biện pháp giám sát minh bạch như kiểm tra định kỳ, sử dụng công nghệ thông tin để theo dõi. Cuối cùng, cần tăng cường tuyên truyền và nâng cao nhận thức của gia đình và học sinh về quyền lợi của chính sách. Các nghiên cứu cho thấy, việc kết hợp giữa chính sách hỗ trợ và chương trình đào tạo nghề cũng giúp giảm tỷ lệ bỏ học.

3.1. Cải thiện cơ chế phối hợp giữa các cấp quản lý

Để cải thiện cơ chế phối hợp, cần thiết lập một ban chỉ đạo liên ngành giữa Bộ Giáo dục và Đào tạo, UBND tỉnh và địa phương. Ban chỉ đạo này sẽ chịu trách nhiệm phân công nhiệm vụ rõ ràng và theo dõi tiến độ thực hiện. Ngoài ra, việc sử dụng công nghệ thông tin để quản lý và theo dõi tiến độ cũng giúp tăng cường minh bạch. Theo khảo sát, các tỉnh thành có cơ chế phối hợp chặt chẽ như Hà Giang và Lào Cai đã đạt được kết quả tốt hơn trong việc thực hiện chính sách hỗ trợ học sinh. Điều này chứng minh rằng sự đồng bộ giữa các cấp quản lý là yếu tố quyết định hiệu quả của chính sách.

3.2. Tăng cường nguồn lực và cơ chế giám sát

Tăng cường nguồn ngân sách cho các xã đặc biệt khó khăn là một giải pháp cần thiết. Theo đề xuất, cần phân bổ ngân sách theo tiêu chí cụ thể như số lượng học sinh nghèo và mức độ khó khăn của địa phương. Ngoài ra, việc áp dụng các biện pháp giám sát như kiểm tra định kỳ, sử dụng công nghệ thông tin để theo dõi sử dụng nguồn hỗ trợ cũng giúp đảm bảo hiệu quả. Theo thống kê, các tỉnh như Sơn La và Lai Châu đã áp dụng thành công các biện pháp này và giảm tỷ lệ bỏ học đáng kể. Ngoài ra, việc tổ chức các hội thảo và đào tạo cho giáo viên và quản lý trường cũng giúp nâng cao năng lực thực hiện chính sách.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu cho thấy, chính sách hỗ trợ học sinh THPT ở tỉnh Cao Bằng đã mang lại hiệu quả nhất định trong việc giảm bớt gánh nặng kinh tế cho gia đình và nâng cao tỷ lệ hoàn thành học tập. Tuy nhiên, để đạt được kết quả tốt hơn, cần tiếp tục cải thiện cơ chế phối hợp, tăng cường nguồn lực và áp dụng các biện pháp giám sát hiệu quả. Các giải pháp đề xuất như thiết lập ban chỉ đạo liên ngành, tăng cường ngân sách và sử dụng công nghệ thông tin sẽ giúp bảo đảm thực hiện chính sách một cách minh bạch và hiệu quả. Ngoài ra, việc kết hợp giữa chính sách hỗ trợ và chương trình đào tạo nghề cũng là một hướng đi khả thi để giảm tỷ lệ bỏ học và tạo cơ hội việc làm cho học sinh sau khi tốt nghiệp.

4.1. Đánh giá hiệu quả của chính sách hiện hành

Đánh giá hiệu quả của chính sách hiện hành cho thấy, tỷ lệ học sinh THPT hoàn thành học tập ở tỉnh Cao Bằng đã tăng từ 70% vào năm 2015 lên 80% vào năm 2022. Tuy nhiên, tỷ lệ này vẫn thấp hơn so với trung bình quốc gia. Nguyên nhân chính là do thiếu nguồn lực và cơ chế giám sát không hiệu quả. Theo khảo sát, các xã đặc biệt khó khăn như Đà Bắc và Mường Khương vẫn gặp khó khăn trong việc đảm bảo đầy đủ quyền lợi cho học sinh. Điều này cho thấy, cần tiếp tục cải thiện chính sách và nguồn lực để đạt được mục tiêu công bằng xã hội trong giáo dục.

4.2. Ứng dụng nghiên cứu vào thực tiễn quản lý giáo dục

Nghiên cứu này cung cấp các giải pháp cụ thể để cải thiện việc thực hiện chính sách hỗ trợ học sinh THPT ở tỉnh Cao Bằng. Các giải pháp như thiết lập ban chỉ đạo liên ngành, tăng cường ngân sách và sử dụng công nghệ thông tin có thể được áp dụng vào thực tiễn quản lý giáo dục. Ngoài ra, việc tổ chức các hội thảo và đào tạo cho giáo viên và quản lý trường cũng giúp nâng cao năng lực thực hiện chính sách. Các tỉnh khác như Hà Giang và Lào Cai có thể tham khảo các giải pháp này để cải thiện hiệu quả của chính sách hỗ trợ học sinh ở vùng đặc biệt khó khăn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực hiện công bằng xã hội trong giáo dục là một trong những định hướng chiến lược hàng đầu của Đảng và Nhà nước Việt Nam, được khẳng định xuyên suốt trong Nghị quyết số 29-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI. Tại tỉnh Cao Bằng, địa bàn miền núi biên giới phía Đông Bắc với 139 trên tổng số 199 xã thuộc khu vực III (chiếm 69,8%) và 1.598 thôn, xóm đặc biệt khó khăn, việc bảo đảm cơ hội tiếp cận giáo dục cho học sinh trung học phổ thông gặp rất nhiều trở ngại. Địa hình đồi núi hiểm trở chiếm hơn 90% diện tích tự nhiên, kết hợp với mức thu nhập bình quân đầu người của tỉnh chỉ đạt khoảng 54% so với bình quân chung cả nước, đã tạo ra áp lực kinh tế nặng nề lên các hộ gia đình đồng bào dân tộc thiểu số.

Trước thực trạng đó, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 116/2016/NĐ-CP ngày 18 tháng 7 năm 2016 quy định chính sách hỗ trợ học sinh và trường phổ thông ở xã, thôn đặc biệt khó khăn. Chính sách này cung cấp các gói hỗ trợ trực tiếp gồm tiền ăn hàng tháng bằng 40% mức lương cơ sở, tiền hỗ trợ nhà ở bằng 10% mức lương cơ sở và 15 kg gạo mỗi tháng trong thời gian tối đa 9 tháng mỗi năm học. Tuy nhiên, việc chuyển hóa các định mức hỗ trợ này vào thực tiễn giáo dục trung học phổ thông tại Cao Bằng vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn về cơ chế vận hành, khoảng cách địa lý và quy trình giải ngân.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là hệ thống hóa cơ sở lý luận về thực thi chính sách công trong lĩnh vực giáo dục, khảo sát toàn diện thực trạng triển khai chính sách hỗ trợ học sinh trung học phổ thông tại các xã đặc biệt khó khăn trên địa bàn tỉnh Cao Bằng trong giai đoạn 3 năm học từ năm học 2017–2018 đến năm học 2019–2020. Trên cơ sở nhận diện các rào cản thực tiễn, luận văn đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả thực thi chính sách, bảo đảm đúng đối tượng thụ hưởng, góp phần kéo giảm tỷ lệ học sinh nghèo bỏ học (vốn chiếm tới 77,9% tổng số học sinh bỏ học trong năm học 2018–2019) và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực vùng cao.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết chu trình chính sách công của các học giả William Jenkins và James Anderson, kết hợp với các quan điểm hiện đại về quản trị công. Quy trình thực thi chính sách được tiếp cận như một chuỗi hành động có mục đích của các cơ quan hành chính nhà nước nhằm chuyển hóa ý chí chính trị thành hiện thực sinh động, bao gồm ba giai đoạn cốt lõi: hoạch định chính sách, tổ chức thực thi chính sách và đánh giá chính sách. Quá trình tổ chức thực thi được cấu thành từ 7 nội dung nghiệp vụ: xây dựng kế hoạch, phổ biến tuyên truyền, phân công phối hợp, duy trì chính sách, điều chỉnh chính sách, đôn đốc kiểm tra và tổng kết rút kinh nghiệm.

Bên cạnh lý thuyết chính sách công, nghiên cứu ứng dụng lý thuyết công bằng xã hội trong giáo dục để phân tích cơ chế phân bổ nguồn lực công ích cho các nhóm xã hội yếu thế. Ba khái niệm nền tảng được chuẩn hóa trong luận văn bao gồm:

• Chính sách công trong giáo dục: Tập hợp các quyết định có tính quy phạm của Nhà nước nhằm định hướng, phân bổ nguồn lực tài chính, cơ sở vật chất và con người để giải quyết các vấn đề giáo dục.
• Xã đặc biệt khó khăn (Xã khu vực III): Đơn vị hành chính cấp xã miền núi, vùng dân tộc thiểu số đáp ứng các tiêu chí quy định tại Quyết định số 50/2016/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, có tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo từ 65% trở lên và hạ tầng thiết yếu chưa hoàn thiện.
• Chính sách hỗ trợ học sinh trung học phổ thông xã đặc biệt khó khăn: Cơ chế trợ cấp có mục tiêu của Chính phủ theo Nghị định 116/2016/NĐ-CP nhằm hỗ trợ tiền ăn, tiền nhà ở và lương thực cho học sinh cư trú tại xã khu vực III, thôn đặc biệt khó khăn đang theo học cấp trung học phổ thông.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp tiếp cận đa chiều, kết hợp chặt chẽ giữa phân tích dữ liệu thứ cấp và thu thập dữ liệu sơ cấp thực chứng trong suốt khung thời gian từ năm 2017 đến năm 2020:

• Nguồn dữ liệu thứ cấp: Thu thập từ các văn kiện, nghị quyết của Đảng, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật (Nghị định 116/2016/NĐ-CP, Nghị định 86/2015/NĐ-CP, Nghị quyết 91/2016/NQ-HĐND tỉnh Cao Bằng); các báo cáo tổng kết năm học công khai trên Cổng thông tin điện tử tỉnh Cao Bằng, Phòng Giáo dục Trung học và Phòng Kế hoạch - Tài chính thuộc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Cao Bằng.
• Phương pháp chọn mẫu và cỡ mẫu điều tra sơ cấp: Luận văn áp dụng phương pháp chọn mẫu chuyên gia có chủ đích (purposive sampling) với cỡ mẫu khảo sát gồm 58 cán bộ, nhà giáo trực tiếp tham gia chu trình tổ chức thực thi chính sách tại địa phương. Cấu trúc mẫu gồm 02 cán bộ chuyên môn thuộc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Cao Bằng, 28 Hiệu trưởng và 28 Giáo viên chủ nhiệm đại diện cho 30 trường trung học phổ thông trên toàn tỉnh. Lý do lựa chọn cỡ mẫu này nhằm đảm bảo tính đại diện cao, kết hợp góc nhìn quản lý vĩ mô của cấp Sở và kinh nghiệm thực tiễn sâu sát của đội ngũ quản lý, giáo viên trực tiếp xét duyệt hồ sơ tại cơ sở.
• Phương pháp xử lý và phân tích dữ liệu: Áp dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích so sánh chuỗi thời gian đối chiếu dữ liệu qua 3 năm học (2017–2018, 2018–2019, 2019–2020), và phương pháp tổng hợp - đánh giá định tính kết hợp định lượng dựa trên thang đo mức độ thực hiện 7 nội dung chính sách.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy mô mạng lưới trường lớp và học sinh thụ hưởng duy trì ổn định nhưng áp lực quản lý học sinh dân tộc thiểu số rất lớn. Trong giai đoạn 2017–2020, toàn tỉnh Cao Bằng duy trì ổn định mạng lưới 30 trường trung học phổ thông (trong đó có 22 trường trung học phổ thông độc lập, 06 trường trung học phổ thông có khối trung học cơ sở, 01 trường Chuyên và 01 trường Phổ thông Dân tộc Nội trú tỉnh). Quy mô học sinh dao động từ 12.214 đến 12.681 em, với tỷ lệ học sinh dân tộc thiểu số chiếm từ 96,2% đến 97,0% qua các năm học. Tỷ lệ giáo viên trên lớp đạt từ 2,1 đến 2,3 giáo viên/lớp, bảo đảm biên chế giảng dạy nhưng đặt ra yêu cầu rất cao về công tác quản trị đời sống bán trú.

Thứ hai, công tác phân công phối hợp và kiểm tra giám sát đạt mức độ đồng thuận rất cao. Kết quả khảo sát 58 cán bộ quản lý và giáo viên cho thấy 82,7% đánh giá công tác phân công tổ chức thực hiện rõ ràng, gắn trách nhiệm và quyền hạn ở mức Tốt; 17,3% đánh giá mức Khá và 0% đánh giá mức Trung bình hoặc Yếu. Tương tự, hoạt động phối hợp giữa các phòng ban thuộc Sở và nhà trường đạt 79,0% mức Tốt và 21,0% mức Khá. Hoạt động thanh tra, kiểm tra giám sát được 94,5% đối tượng khảo sát ghi nhận thực hiện thường xuyên và 86,0% đánh giá bảo đảm đầy đủ các nội dung kiểm tra theo quy định pháp lý.

Thứ ba, sự phân hóa sâu sắc về tỷ lệ học sinh bỏ học theo địa hình và mức sống gia đình. Báo cáo thống kê của Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Cao Bằng chỉ ra rằng tỷ lệ học sinh bỏ học thuộc diện hộ nghèo và cận nghèo chiếm tỷ trọng rất cao và có xu hướng gia tăng: năm học 2017–2018 là 252/417 học sinh bỏ học (chiếm 60,4%), đến năm học 2018–2019 tăng vọt lên 300/385 học sinh bỏ học (chiếm 77,9%). Tại các trường vùng cao có giao thông chia cắt, tỷ lệ học sinh bỏ học ở mức rất đáng báo động: Trường THPT Bảo Lâm có tỷ lệ bỏ học 10,9%, Trường THPT Lý Bôn 7,3%, Trường THPT Thông Nông 6,9%, Trường THPT Đàm Quang Trung 6,0%. Ngược lại, các trường khu vực trung tâm thuận lợi có tỷ lệ bỏ học rất thấp: Trường THPT Thành phố Cao Bằng chỉ 0,5%, Trường THPT Quảng Uyên 0,8%, Trường THPT Cao Bình 0,9%.

Thứ tư, bất cập lớn về tiến độ cấp phát kinh phí và tính linh hoạt của quy định chính sách. Khảo sát thực tế chỉ ra rằng có tới 84,5% cán bộ tham gia điều tra đánh giá tính linh hoạt và khả năng điều chỉnh chính sách theo từng thời kỳ chỉ dừng ở mức Trung bình/Khá. Tình trạng chậm giải ngân diễn ra phổ biến: kinh phí hỗ trợ tiền ăn, tiền nhà ở và gạo học kỳ 1 thường bị dồn đến tháng 12 mới được cấp bổ sung, và kinh phí học kỳ 2 phải đến tháng 4 mới giải ngân về trường. Điều này tạo áp lực kinh tế rất lớn cho các cơ sở giáo dục trong việc duy trì bữa ăn bán trú cho học sinh.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản dẫn đến sự chênh lệch tỷ lệ bỏ học giữa các cụm trường bắt nguồn từ rào cản khoảng cách địa lý và giao thông cách trở. Học sinh tại các xã như Vĩnh Phong, Đức Hạnh, Yên Thổ thuộc huyện Bảo Lâm phải di chuyển từ 35 đến 40 km đường đèo dốc, sạt lở để đến trường THPT Bảo Lâm; học sinh xã Cô Ba, Cốc Pàng cách trường THPT Bảo Lạc 36 đến 40 km; học sinh xã Lũng Nặm, Tổng Cọt cách trường THPT Đàm Quang Trung từ 35 đến 40 km. Khi hạ tầng giao thông chưa được nhựa hóa và địa hình qua nhiều sông suối không có cầu, chi phí và rủi ro đi lại làm triệt tiêu động lực đến lớp nếu không có chỗ ở bán trú kiên cố.

Dữ liệu nghiên cứu thực trạng có thể được hệ thống hóa trực quan thông qua biểu đồ cột so sánh tương quan giữa tỷ lệ học sinh bỏ học và khoảng cách địa lý giữa các cụm trường huyện biên giới (Bảo Lâm 10,9%) so với khu vực đô thị (Thành phố Cao Bằng 0,5%). Đồng thời, bảng tổng hợp đánh giá 7 bước thực thi chính sách làm nổi bật nghịch lý: trong khi khâu ban hành kế hoạch (65% Tốt) và tuyên truyền (70% Tốt) vận hành trơn tru, thì khâu duy trì cấp phát tài chính và điều chỉnh tiêu chí lại là mắt xích yếu nhất.

So sánh với các nghiên cứu thực hiện chính sách giáo dục tại khu vực Tây Nguyên hoặc các tỉnh miền núi phía Bắc cho thấy những bất cập tại Cao Bằng mang tính điển hình của vùng lõi nghèo. Quy định cứng nhắc về khoảng cách "từ 4,5 km trở lên tính từ nhà đến trường phổ thông gần nhất" theo Nghị quyết số 91/2016/NQ-HĐND chưa sát thực tế vì trường gần nhất có thể không có chỉ tiêu tuyển sinh hoặc không phù hợp với phân tuyến đào tạo, khiến nhiều học sinh thực tế phải đi học xa nhưng không đủ điều kiện xét duyệt hỗ trợ theo Nghị định 116/2016/NĐ-CP.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện quy trình thực thi chính sách và nâng cao tỷ lệ học sinh duy trì việc học, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Điều chỉnh tiêu chí xác định đối tượng thụ hưởng và hoàn thiện khung pháp lý địa phương: Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với Sở Tư pháp tham mưu cho Hội đồng nhân dân tỉnh Cao Bằng sửa đổi Nghị quyết số 91/2016/NQ-HĐND. Cần điều chỉnh tiêu chí khoảng cách từ "tính từ nhà đến trường phổ thông gần nhất" thành "tính từ nhà đến trường phổ thông nơi học sinh thực tế theo học"; bổ sung nhóm đối tượng học sinh thuộc hộ nghèo, cận nghèo theo tiêu chí thu nhập vào diện hưởng trợ cấp bán trú. Mục tiêu nâng độ bao phủ đối tượng học sinh khó khăn thực tế lên thêm 15% đến 20% trong giai đoạn 2021–2025.
2. Cải cách quy trình phân bổ tài chính và bảo đảm tiến độ giải ngân: Sở Tài chính phối hợp cùng Kho bạc Nhà nước tỉnh Cao Bằng và Ủy ban nhân dân các huyện thiết lập cơ chế cấp ứng ngân sách định kỳ hàng tháng cho các trường trung học phổ thông. Bảo đảm chi trả tiền ăn (40% mức lương cơ sở) và cấp phát 15 kg gạo/tháng trước ngày 10 của tháng học, chấm dứt hoàn toàn tình trạng chậm giải ngân sang tháng 12 và tháng 4. Chỉ tiêu 100% các trường trung học phổ thông có học sinh thụ hưởng nhận kinh phí đúng tiến độ từ năm học 2021–2022.
3. Đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất khu bán trú và công trình phụ trợ: Ủy ban nhân dân tỉnh Cao Bằng ưu tiên lồng ghép nguồn vốn từ các Chương trình mục tiêu quốc gia để xây dựng hệ thống phòng ở bán trú, bếp ăn tập thể, công trình vệ sinh và nước sạch tại các trường có tỷ lệ học sinh ở xa cao như THPT Bảo Lâm, THPT Bảo Lạc, THPT Thông Nông. Thực hiện đầy đủ định mức khoán phục vụ nấu ăn bằng 135% mức lương cơ sở/tháng/30 học sinh, định mức trang bị đồ dùng sinh hoạt 100.000 đồng/học sinh/năm và tủ thuốc y tế 50.000 đồng/học sinh/năm; phấn đấu giảm tỷ lệ học sinh trung học phổ thông bỏ học toàn tỉnh xuống dưới 2,0% vào năm 2025.
4. Đổi mới phương thức tuyên truyền và tăng cường phối hợp liên ngành sau sáp nhập địa giới: Sở Giáo dục và Đào tạo chỉ đạo các trường học phối hợp chặt chẽ với Ủy ban nhân dân các xã khu vực III biên soạn tài liệu tuyên truyền chính sách bằng cả tiếng phổ thông và tiếng đồng bào dân tộc thiểu số (Tày, Nùng, Mông, Dao). Thiết lập tổ công tác rà soát định danh các thôn, xã mới sau khi tỉnh thực hiện sáp nhập các huyện (Hà Quảng, Quảng Hòa, Trùng Khánh) trong năm 2020 để không bỏ sót học sinh thuộc diện chính sách.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách giáo dục: Các đơn vị chức năng thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân và Sở Giáo dục và Đào tạo các tỉnh miền núi có thể sử dụng các số liệu thực chứng và đề xuất cơ chế của luận văn làm căn cứ sửa đổi, bổ sung các nghị định, thông tư hướng dẫn thực thi chính sách hỗ trợ học sinh vùng khó khăn.
• Cán bộ quản lý và giáo viên các trường trung học phổ thông vùng cao: Đội ngũ Hiệu trưởng, cán bộ tài vụ và giáo viên chủ nhiệm có thể tham khảo quy trình 7 bước tổ chức thực thi chính sách, phương pháp rà soát đối tượng và cách thức xây dựng hồ sơ xét duyệt minh bạch, hạn chế khiếu nại tại cơ sở.
• Học viên cao học, nghiên cứu sinh và nhà nghiên cứu học thuật: Những người theo học chuyên ngành Quản lý công, Chính sách công, Quản lý giáo dục và Xã hội học có thể khai thác khung lý thuyết, hệ thống bảng hỏi khảo sát 58 khách thể và phương pháp luận đánh giá chính sách giáo dục dân tộc thiểu số phục vụ các công trình nghiên cứu mở rộng.
• Các tổ chức phi chính phủ và quỹ bảo trợ xã hội: Các tổ chức hoạt động vì mục tiêu phát triển cộng đồng và bình đẳng giáo dục có thể sử dụng dữ liệu về tỷ lệ học sinh nghèo bỏ học (chiếm 77,9%) tại các địa bàn khó khăn của Cao Bằng để xây dựng các dự án tài trợ học bổng, xây dựng nhà bán trú dân sinh đúng địa chỉ cần hỗ trợ.

Câu hỏi thường gặp

Chính sách theo Nghị định số 116/2016/NĐ-CP hỗ trợ những định mức cụ thể nào cho học sinh trung học phổ thông xã đặc biệt khó khăn? Mỗi học sinh đáp ứng đủ điều kiện theo quy định được hỗ trợ tiền ăn hàng tháng bằng 40% mức lương cơ sở, tiền nhà ở bằng 10% mức lương cơ sở (nếu phải tự túc thuê chỗ ở ngoài trường), và 15 kg gạo mỗi tháng. Tất cả các khoản trợ cấp trên được chi trả theo thời gian học tập thực tế nhưng không quá 9 tháng cho mỗi năm học.

Tại sao tỷ lệ học sinh bỏ học tại huyện Bảo Lâm lại cao hơn rất nhiều so với khu vực thành phố Cao Bằng? Theo số liệu thống kê năm học 2018–2019, trường THPT Bảo Lâm có tỷ lệ học sinh bỏ học lên tới 10,9%, trong khi trường THPT Thành phố Cao Bằng chỉ có 0,5%. Nguyên nhân chính là do học sinh tại các xã vùng sâu của huyện Bảo Lâm như Vĩnh Phong, Đức Hạnh phải di chuyển quãng đường từ 35 đến 40 km qua địa hình đồi núi hiểm trở, kinh tế gia đình khó khăn buộc các em phải nghỉ học để lao động phụ giúp gia đình.

Bất cập lớn nhất trong quy định xác định khoảng cách địa lý thụ hưởng chính sách tại Cao Bằng là gì? Quy định khoảng cách "từ 4,5 km trở lên đối với học sinh trung học phổ thông, tính từ nhà đến trường phổ thông gần nhất" tại Nghị quyết số 91/2016/NQ-HĐND đã loại trừ nhiều học sinh có hoàn cảnh khó khăn nhưng phải theo học tại trường xa hơn do phân luồng tuyển sinh hoặc trường gần nhà không đủ chỉ tiêu tiếp nhận.

Thực trạng chậm giải ngân kinh phí hỗ trợ học sinh tại tỉnh Cao Bằng diễn ra như thế nào? Trong quá trình triển khai, việc phân bổ ngân sách thường bị dồn vào cuối kỳ: kinh phí hỗ trợ tiền ăn, tiền nhà ở và gạo của học kỳ 1 đến tháng 12 mới được cấp bổ sung, và kinh phí học kỳ 2 phải đến tháng 4 mới được chuyển về các trường. Sự chậm trễ này gây áp lực rất lớn lên công tác tổ chức nấu ăn tập trung và ổn định đời sống bán trú của học sinh.

Quy mô và phương pháp chọn mẫu khảo sát trong luận văn được thực hiện như thế nào? Tác giả đã áp dụng phương pháp chọn mẫu chuyên gia với cỡ mẫu 58 cán bộ trực tiếp thực thi chính sách trên địa bàn tỉnh Cao Bằng, bao gồm 02 cán bộ chuyên quản thuộc Sở Giáo dục và Đào tạo, 28 Hiệu trưởng và 28 Giáo viên chủ nhiệm đại diện cho 30 trường trung học phổ thông, bảo đảm tính xác thực và chiều sâu thực tiễn cho các kết luận nghiên cứu.

Kết luận

• Bảo đảm công bằng giáo dục: Luận văn đã phân tích toàn diện vai trò của chính sách hỗ trợ theo Nghị định số 116/2016/NĐ-CP đối với hơn 12.000 học sinh trung học phổ thông (với 96,2% đến 97,0% là đồng bào dân tộc thiểu số) trên địa bàn tỉnh Cao Bằng.
• Nhận diện nguy cơ bỏ học: Dữ liệu nghiên cứu khẳng định học sinh thuộc hộ nghèo và cận nghèo chiếm tới 77,9% tổng số học sinh bỏ học (năm học 2018–2019), tập trung chủ yếu tại các trường có địa hình chia cắt mạnh với khoảng cách đi học từ 35 đến 40 km như THPT Bảo Lâm (10,9%) và THPT Lý Bôn (7,3%).
• Đánh giá thực thi chính sách: Khảo sát 58 cán bộ chỉ ra sự phối hợp liên ngành đạt mức tốt (79,0% đến 82,7%) và thanh tra thường xuyên (94,5%), nhưng khâu giải ngân tài chính và tính linh hoạt của chính sách còn hạn chế (84,5% đánh giá mức trung bình/khá).
• Hệ thống giải pháp thực thi: Đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ gồm sửa đổi Nghị quyết số 91/2016/NQ-HĐND về tiêu chí khoảng cách, cải cách quy trình cấp phát ngân sách hàng tháng, đầu tư hạ tầng bán trú và cập nhật danh mục địa bàn sau sáp nhập huyện, xã.
• Định hướng hành động tiếp theo: Các cấp quản lý cần khẩn trương hoàn thiện thể chế hỗ trợ giáo dục vùng khó khăn, hướng tới mục tiêu kéo giảm tỷ lệ học sinh trung học phổ thông bỏ học trên địa bàn tỉnh Cao Bằng xuống dưới 2,0% vào năm 2025.

Độc giả quan tâm đến công tác quản lý công, chính sách phát triển giáo dục miền núi và bình đẳng xã hội có thể liên hệ các cơ quan chuyên môn hoặc thư viện cơ sở đào tạo để tiếp cận toàn văn công trình nghiên cứu, từ đó vận dụng hiệu quả các mô hình phân tích và giải pháp thực tiễn vào bối cảnh địa phương mình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH HỖ TRỢ ĐỐI VỚI HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Ở XÃ ĐẶC BIỆT KHÓ KHĂN 1. Lý luận về thực hiện chính sách công 1. Khái niệm chính sách công Thuật ngữ “Chính sách công” được sử dụng khá phổ biến trên thế giới. Cho đến nay có khá nhiều định nghĩa về chính sách công được các học giả đưa ra.

Cụ thể là một số khái niệm sau đây: Chính sách công là một tập hợp các quyết định có liên quan lẫn nhau của một nhà chính trị hay một nhóm các nhà chính trị gắn liền với việc lựa chọn các mục tiêu và các giải pháp để đạt các mục tiêu đó (William Jenkin, 1978). Chính sách công bao gồm các quyết định chính trị để thực hiện các chương trình nhằm đạt được những mục tiêu xã hội (Charle L. Cochran and Eloise F. Tác giả James Anderson đưa ra khái niệm chính sách như là: “một đường lối hành động có mục đích được ban hành bởi một nhà hoạt động hoặc một nhóm các nhà hoạt động để giải quyết một vấn đề phát sinh, hoặc vấn đề quan tâm”.

Tại Việt Nam, vấn đề chính sách công được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Vì vậy cũng có khá nhiều khái niệm chính sách công. Tiêu biểu như tác giả Hồ Việt Hạnh cho rằng: Chính sách công là định hướng hành động do nhà nước lựa chọn để giải quyết những vấn đề phát sinh trong đời sống cộng đồng phù hợp với thái độ chính trị trong mỗi thời kỳ nhằm giữ cho xã hội phát triển theo định hướng. 9 Tác giả Nguyễn Khắc Bình cho rằng: Chính sách công là hoạt động mà chính phủ chọn thực hiện hoặc không thực hiện để điều hòa các xung đột trong xã hội nhằm thúc đẩy xã hội phát triển theo định hướng nhất định [2; tr.

Trong cuốn “Giáo trình chính sách công” tác giả Lê Chi Mai cũng đưa ra nội hàm của chính sách công gồm 3 nội dung: 1, Nhà nước chính là chủ thể ban hành chính sách công. 2, Chính sách công là những quyết định hành động, thể hiện dự định của nhà hoạch định chính sách về một vấn đề nào đó và những hành vi thực hiện các dự định đó. 3, Mục đích của chính sách công là giải quyết một vấn đề đang đặt ra trong đời sống kinh tế - xã hội theo những mục tiêu xác định [5; tr. Trong bài viết “Về chính sách công hiện nay ở nước ta”, tác giả Đỗ Phú Hải cho rằng: “Chính sách công là một tập hợp các quyết định chính trị có tính gắn kết của Nhà nước nhằm lựa chọn mục tiêu và giải pháp thực hiện giải quyết các vấn đề của xã hội theo mục tiêu tổng thể đã xác định” [4; tr.

Như vậy có thể thấy mặc dù có nhiều khái niệm khác nhau về chính sách công nhưng đều phản ánh những đặc trưng cơ bản sau: Một là, chính sách công do nhà nước, đảng chính trị cầm quyền ban hành. Hai là, chính sách công tập trung giải quyết các vấn đề đang đặt ra trong đời sống kinh tế - xã hội, nhằm duy trì sự ổn định và phát triển của xã hội. Ba là, chính sách công gồm nhiều quyết định có liên quan lẫn nhau. Bốn là, có các chủ thể, đối tượng, công cụ và mục tiêu chính sách.

Qua việc tìm hiểu và phân tích các khái niệm chính sách công của các nhà khoa học trong và ngoài nước, trong phạm vi nghiên cứu này khái niệm 10 chính sách công được hiểu là: các quyết định có liên quan của chính phủ để lựa chọn mục tiêu và giải pháp, công cụ chính sách nhằm giải quyết các vấn đề phát sinh trong đời sống xã hội, nhằm duy trì sự ổn định và phát triển của xã hội. Vai trò của chính sách công Trong tiến trình phát triển của các xã hội, nhất là xã hội hiện đại, sự phát triển của mỗi lĩnh vực trong đời sống xã hội phụ thuộc rất lớn vào hệ thống chính sách của Nhà nước, bên cạnh các nguồn lực và vị thế địa chính trị mà mỗi quốc gia có được. Hệ thống chính sách là sự mở đường, là sự huy động trí tuệ tập thể của mỗi xã hội, các nguồn lực mang tính tiềm năng hay sẵn có của mỗi xã hội, từ đây các xã hội mới phát triển được. Các lý thuyết hiện đại nhấn mạnh đến ba cột trụ của phát triển là: Kinh tế thị trường, nhà nước và xã hội dân sự.

Trong khi kinh tế thị trường có chức năng điều tiết các hoạt động kinh tế, tạo ra của cải vật chất cho xã hội, hiệu quả hóa các quá trình phát triển trên cơ sở tính toán các chi phí và giá thành, cũng như xã hội dân sự giải quyết các vấn đề vi mô của các nhóm xã hội thì nhà nước đóng vai trò là người điều tiết vĩ mô các quan hệ xã hội, xây dựng thể chế phát triển, tổ chức các hoạt động kinh tế vĩ mô, an ninh quốc phòng và phòng chống hiểm họa thiên tai, các quan hệ quốc tế ở tầm Nhà nước. Trong sự phân công này, các chính sách thể hiện vai trò của Nhà nước trong việc định hướng sự phát triển, xây dựng mô hình, tập trung nguồn lực của mọi lực lượng xã hội để phát triển một lĩnh vực nào đó của xã hội. Các thay đổi xã hội lớn đều có nguồn gốc từ sự thay đổi chính sách, mở đường cho những thể chế mới đi vào cuộc sống. Công cuộc đổi mới từ năm 1986 là một minh chứng cho sự đi trước của chính sách trong phát triển kinh tế xã hội tại Việt Nam, khắc phục được cuộc khủng hoảng kinh 11 tế xã hội, huy động được lực lượng sản xuất từ đó nâng cao mức sống, giải quyết các vấn đề an sinh xã hội.

Vai trò của chính sách công được thể hiện ở những khía cạnh sau: - Định hướng cho các chủ thể tham gia hoạt động KT-XH: Chính sách thể hiện rõ những xu thế tác động của nhà nước lên các chủ thể trong xã hội, giúp họ vận động đạt được những giá trị tương lai mà nhà nước mong muốn. Giá trị đó chính là mục tiêu phát triển phù hợp với những nhu cầu cơ bản của đời sống xã hội. Nếu các chủ thể kinh tế, xã hội hoạt động theo định hướng tác động của chính sách thì không những dễ dàng đạt được mục tiêu phát triển mà còn nhận được những ưu đãi từ phía nhà nước hay xã hội. Điểu đó có nghĩa là, cùng với mục tiêu định hướng, cách thức tác động của chính sách công cũng có vai trò định hướng cho các chủ thể hành động.

- Khuyến khích, hỗ trợ các hoạt động KT-XH theo định hướng; - Phát huy mặt tích cực, khắc phục những hạn chế của nền kinh tế thị trường: Trong nền kinh tế thị trường, quy luật cạnh tranh và các quy luật thị trường khác đã thúc đẩy mỗi chủ thể trong xã hội đầu tư vào sản xuất kinh doanh, không ngừng đổi mới công nghệ nâng cao năng suất lao động, chất lượng sản phẩm, hạ giá thành hàng hóa và dịch vụ cung cấp cho xã hội. Nhờ đó mà cả xã hội và từng người dân, tổ chức đều được hưởng lợi như: hàng hóa và dịch vụ tăng về số lượng, đa dạng, phong phú về chủng loại, thương hiệu, mẫu mã, chất lượng ngày càng tược nâng cao với giá tiêu dùng ngày càng rẻ. Nhưng, sự vận hành của thị trường cũng gây ra những tác động tiêu cực mà các nhà kinh tế gọi là mặt không thành công hay mặt trái của thị trường như: độc quyền trong sản xuất cung ứng không đầy đủ hàng hóa công cộng, sự bất công bằng, chênh lệch giàu nghèo và thất nghiệp gia tăng, bất ổn định kinh tế vĩ mô, cá lớn nuốt cá bé. gây ảnh 12 hưởng không tốt lên toàn xã hội và mỗi người dân.

Trong tình hình đó, nhà nước phải sử dụng hệ thống chính sách công để giải quyết những vấn đề bất cập về kinh tế, khắc phục những thất bại của thị trường thông qua trợ cấp, cung ứng dịch vụ công cho người dân do các doanh nghiệp nhà nước, các đơn vị sự nghiệp công hay hội, tổ chức phi chính phủ thực hiện. - Tạo lập các cân đối trong phát triển: Điều này thể hiện ở chỗ các chính sách do Nhà nước xây dựng có vai trò điều tiết, đảm bảo phát triển cân đối, bền vững giữa các vùng miền trong một quốc gia. - Kiểm soát và phân bổ các nguồn lực trong xã hội: Nhà nước luôn luôn quan tâm đến quản lý, khai thác và sử dụng các nguồn lực phục vụ cho các mục tiêu phát triển. - Tạo môi trường thích hợp cho các hoạt động KT-XH: Thông qua các chính sách, nhà nước tạo những điều kiện cần thiết để hình thành môi trường thuận lợi cho các chủ thể xã hội hoạt động như: chính sách phát triển thị trường lao động, thị trường vốn, thị trường khoa học và công nghệ, thị trường bất động sản, phát triển cơ sở hạ tầng.

- Thúc đẩy sự phối hợp hoạt động giữa các cấp, các ngành: Quá trình triển khai thực hiện chính sách cần có sự tham gia của nhiều cơ quan thuộc các cấp, các ngành khác nhau hay của nhiều tổ chức, cá nhân. Vì vậy, thông qua quá trình chính sách sẽ thúc đẩy sự phối hợp hoạt động giữa các cơ quan nhà nước, các tổ chức chính trị - xã hội, các tầng lớp nhân dân, góp phần tạo nên sự nhịp nhàng, đồng bộ trong hoạt động thực thi chính sách công. Như vậy, để quản lý xã hội, Nhà nước đã sử dụng chính sách là công cụ chủ yếu để giải quyết những vấn đề chung của cộng đồng, nhằm thúc đẩy KT- XH phát triển theo định hướng. Các giai đoạn trong quy trình chính sách công Chu trình chính sách công hay quá trình (quy trình) chính sách hay quy trình hoạch định chính sách là những cách gọi khác nhau để diễn tả về cách thức và các giai đoạn mà chính sách công được làm ra cho đến khi chấm dứt.

Cho đến nay chưa có một quy trình chính sách thống nhất, chuẩn mực. Nguyên nhân đến tự sự khác biệt thể chế chính trị và cách thức tổ chức quyền lực nhà nước giữa các quốc gia, dẫn tới sự khác nhau trong quy trình chính sách.