Thanh Toán Không Dùng Tiền Mặt Tại Việt Nam Trong Nền Kinh Tế Số

Khám phá xu hướng thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam trong nền kinh tế số, lợi ích và thách thức đối với người tiêu dùng và doanh nghiệp.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thúy Hường
• Người hướng dẫn: TS. Trịnh Hồng Hạnh
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Ngân hàng
• Đề tài: Thanh Toán Không Dùng Tiền Mặt Tại Việt Nam Trong Nền Kinh Tế Số
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT TRONG NỀN KINH TẾ SỐ
• 1.1. Khái quát về thanh toán không dùng tiền mặt
• 1.2. Khái niệm, đặc điểm của thanh toán không dùng tiền mặt
• 1.3. Các phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt
• 1.3.1. Thanh toán bằng Séc
• 1.3.2. Thanh toán bằng ủy nhiệm chi (hoặc Lệnh chi)
• 1.3.3. Thanh toán bằng ủy nhiệm thu (hoặc Nhờ thu)
• 1.3.4. Thanh toán bằng thẻ ngân hàng
• 1.4. Các hệ thống thanh toán tại Việt Nam
• 1.4.1. Hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng (IBPS)
• 1.4.2. Hệ thống thanh toán bù trừ
• 1.4.3. Hệ thống thanh toán do các ngân hàng thương mại chủ trì vận hành
• 1.4.4. Hệ thống SWIFT
• 1.5. Các kênh thanh toán hiện hành tại Việt Nam
• 1.6. Các chỉ tiêu đánh giá thanh toán không dùng tiền mặt
• 1.7. Thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt trong nền kinh tế số
• 1.7.1. Nền kinh tế số và ảnh hưởng của nền kinh tế số đến thanh toán không dùng tiền mặt
• 1.7.2. Sự cần thiết phải thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt trong nền kinh tế số
• 1.7.2.1. Đối với nền kinh tế
• 1.7.2.2. Đối với ngân hàng và các tổ chức trung gian thanh toán
• 1.7.2.3. Đối với khách hàng
• 1.7.3. Các nhân tố ảnh hưởng đến thanh toán không dùng tiền mặt trong nền kinh tế số
• 1.7.3.1. Môi trường pháp lý
• 1.7.3.2. Môi trường kinh tế - xã hội
• 1.7.3.3. Khoa học công nghệ
• 1.7.3.4. Mạng lưới cung cấp dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt
• 1.7.3.5. Trình độ dân trí, tâm lý, thói quen, thu nhập
• 1.7.3.6. Trình độ, đạo đức của cán bộ nhân viên
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT TẠI VIỆT NAM TRONG NỀN KINH TẾ SỐ
• 2.1. Tổng quan về nền kinh tế số Việt Nam
• 2.1.1. Về giá trị nền kinh tế số
• 2.1.2. Về số lượng người dân tham gia nền kinh tế số
• 2.1.3. Tổng giá trị hàng hóa giao dịch của nền kinh tế số theo mỗi ngành
• 2.1.4. Về đầu tư vào lĩnh vực Internet
• 2.2. Thực trạng thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam trong nền kinh tế số
• 2.2.1. Chính sách của Nhà nước để thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt trong nền kinh tế số
• 2.2.2. Thực trạng thanh toán không dùng tiền mặt trong nền kinh tế số tại Việt Nam
• 2.2.2.1. Về tỷ trọng tiền mặt lưu thông trên tổng phương tiện thanh toán
• 2.2.2.2. Các phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam trong nền kinh tế số
• 2.2.2.3. Các hệ thống thanh toán trong nền kinh tế số tại Việt Nam
• 2.2.2.4. Các kênh thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam trong nền kinh tế số
• 2.2.3. Đánh giá chung về thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam trong nền kinh tế số
• 2.2.3.1. Những kết quả đạt được
• 2.2.3.2. Hạn chế và nguyên nhân
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT TẠI VIỆT NAM TRONG NỀN KINH TẾ SỐ
• 3.1. Định hướng thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam trong nền kinh tế số
• 3.2. Các giải pháp để thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt trong nền kinh tế số tại Việt Nam
• 3.2.1. Nhóm giải pháp từ Chính Phủ, Ngân hàng Nhà nước
• 3.2.2. Các giải pháp đến từ các ngân hàng thương mại, tổ chức trung gian thanh toán
• 3.2.3. Các giải pháp đến từ khách hàng
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU BIỂU ĐỒ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Thanh Toán Không Tiền Mặt Trong Kinh Tế Số

Thanh toán là sự chuyển giao tài sản giữa các cá nhân hoặc tổ chức khi trao đổi hàng hóa, dịch vụ. Theo Nghị định 101/2012/NĐ-CP, dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt bao gồm thanh toán qua tài khoản và một số dịch vụ không qua tài khoản. Hiểu một cách đơn giản, TTKDTM là việc thực hiện thanh toán bằng cách trích chuyển trên tài khoản hoặc bù trừ qua ngân hàng, không sử dụng trực tiếp tiền mặt. Hoạt động này bao gồm hai chủ thể chính: tổ chức cung ứng dịch vụ TTKDTM (NHNN, NHTM, tổ chức TGTT) và khách hàng (cá nhân hoặc tổ chức). Sự phát triển của thanh toán điện tử góp phần thúc đẩy kinh tế số Việt Nam và giảm chi phí liên quan đến tiền mặt.

1.1. Khái Niệm và Đặc Điểm Của Thanh Toán Không Tiền Mặt

Thanh toán không dùng tiền mặt là hoạt động dịch vụ thanh toán sử dụng các công cụ/phương thức thanh toán để bù trừ tiền từ tài khoản người trả sang tài khoản người thụ hưởng, hoặc bù trừ lẫn nhau thông qua đơn vị cung ứng dịch vụ thanh toán. Đặc điểm nổi bật của TTKDTM là tính vô hình (sử dụng đồng tiền kế toán), tính độc lập (thanh toán và vận chuyển hàng hóa tách biệt), sự cần thiết của trung gian thanh toán (ngân hàng, tổ chức TGTT), và dòng thông tin hai chiều giữa tổ chức cung ứng dịch vụ và khách hàng.

1.2. Các Phương Tiện Thanh Toán Không Dùng Tiền Mặt Phổ Biến

Các phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt phổ biến bao gồm: chuyển khoản ngân hàng, thẻ tín dụng, thẻ ghi nợ, ví điện tử, mã QR, internet banking, mobile banking và các hình thức thanh toán điện tử khác. Mỗi phương tiện có ưu và nhược điểm riêng, phù hợp với các nhu cầu thanh toán khác nhau. Sự đa dạng của các phương tiện này giúp người tiêu dùng có nhiều lựa chọn và dễ dàng tiếp cận với các dịch vụ thanh toán số.

II. Tại Sao Thúc Đẩy Thanh Toán Không Tiền Mặt Quan Trọng

Thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt mang lại nhiều lợi ích cho nền kinh tế, ngân hàng, tổ chức trung gian thanh toán và khách hàng. Đối với nền kinh tế, TTKDTM giúp tăng tính minh bạch, giảm chi phí in ấn và quản lý tiền mặt, và thúc đẩy lưu thông tiền tệ. Đối với ngân hàng và tổ chức TGTT, TTKDTM tạo ra nguồn doanh thu mới, tăng cường khả năng quản lý rủi ro và nâng cao hiệu quả hoạt động. Đối với khách hàng, TTKDTM mang lại sự tiện lợi, an toàn và tiết kiệm thời gian.

2.1. Lợi Ích Của TTKDTM Đối Với Nền Kinh Tế Việt Nam

Thanh toán không dùng tiền mặt thúc đẩy sự phát triển của kinh tế số Việt Nam bằng cách tăng cường tính minh bạch trong giao dịch tài chính, giảm thiểu gian lận và rửa tiền. Việc giảm sử dụng tiền mặt giúp tiết kiệm chi phí in ấn, vận chuyển, bảo quản, đồng thời tăng tốc độ lưu thông tiền tệ, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Ví dụ, các nước phát triển có tỷ lệ TTKDTM cao thường có nền kinh tế năng động và hiệu quả hơn.

2.2. TTKDTM Cơ Hội Cho Ngân Hàng Và Tổ Chức TGTT

Các ngân hàng số và tổ chức Fintech Việt Nam có cơ hội phát triển mạnh mẽ nhờ thanh toán không dùng tiền mặt. Việc cung cấp các dịch vụ internet banking, mobile banking, ví điện tử giúp tăng doanh thu từ phí dịch vụ, mở rộng cơ sở khách hàng và nâng cao khả năng cạnh tranh. Đồng thời, TTKDTM giúp ngân hàng quản lý rủi ro hiệu quả hơn thông qua việc theo dõi và kiểm soát các giao dịch điện tử.

2.3. Tiện Lợi và An Toàn Hơn Cho Khách Hàng Nhờ TTKDTM

Khách hàng được hưởng lợi từ sự tiện lợi, nhanh chóng và an toàn của thanh toán không dùng tiền mặt. Việc sử dụng ví điện tử, mã QR, thẻ tín dụng giúp thanh toán dễ dàng mọi lúc mọi nơi, giảm thiểu rủi ro mất cắp tiền mặt. Hơn nữa, các giao dịch điện tử thường được bảo mật bằng nhiều lớp bảo vệ, giúp bảo vệ thông tin tài chính của khách hàng.

III. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Thanh Toán Không Dùng Tiền Mặt

Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của thanh toán không dùng tiền mặt, bao gồm môi trường pháp lý, kinh tế - xã hội, khoa học công nghệ, mạng lưới cung cấp dịch vụ, trình độ dân trí, và đạo đức của cán bộ nhân viên. Môi trường pháp lý cần hoàn thiện để tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động thanh toán điện tử. Môi trường kinh tế - xã hội ổn định và phát triển cũng là yếu tố quan trọng. Khoa học công nghệ tiên tiến giúp tạo ra các phương thức thanh toán số an toàn và hiệu quả.

3.1. Môi Trường Pháp Lý và Chính Sách Thúc Đẩy TTKDTM

Môi trường pháp lý đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt. Chính phủ cần ban hành các chính sách khuyến khích sử dụng thanh toán điện tử, đồng thời đảm bảo an toàn và bảo mật cho các giao dịch. Việc hoàn thiện khung pháp lý về bảo mật thanh toán điện tử và giải quyết tranh chấp trực tuyến cũng là yếu tố then chốt.

3.2. Ảnh Hưởng Của Hạ Tầng Công Nghệ Đến TTKDTM

Hạ tầng công nghệ, bao gồm mạng lưới internet, điện thoại di động, và các thiết bị POS, đóng vai trò quan trọng trong việc triển khai thanh toán không dùng tiền mặt. Việc nâng cấp hạ tầng công nghệ, đặc biệt ở khu vực nông thôn, giúp mở rộng phạm vi tiếp cận của các dịch vụ thanh toán số. Đồng thời, cần chú trọng đến việc bảo mật thanh toán điện tử để đảm bảo an toàn cho người dùng.

IV. Thực Trạng Thanh Toán Không Tiền Mặt Tại Việt Nam Hiện Nay

Hiện nay, thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam đang có những bước phát triển đáng kể. Tỷ trọng tiền mặt lưu thông trên tổng phương tiện thanh toán giảm dần. Các phương tiện thanh toán điện tử như ví điện tử, mã QR, internet banking, mobile banking ngày càng được sử dụng phổ biến. Hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng (IBPS) và hệ thống thanh toán bù trừ hoạt động hiệu quả. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức như hạ tầng chưa đồng đều, thói quen sử dụng tiền mặt của người dân, và rủi ro về bảo mật thanh toán điện tử.

4.1. Tỷ Lệ Sử Dụng Tiền Mặt và Các Phương Tiện TTKDTM

Tỷ lệ sử dụng tiền mặt trong các giao dịch tại Việt Nam đang giảm dần, cho thấy sự chuyển dịch sang các hình thức thanh toán không dùng tiền mặt. Tuy nhiên, tỷ lệ này vẫn còn cao so với các nước phát triển. Các phương tiện thanh toán điện tử như ví điện tử, thẻ tín dụng, mã QR đang ngày càng được ưa chuộng, đặc biệt ở các thành phố lớn.

4.2. Các Hệ Thống Thanh Toán Điện Tử Hiện Có Tại Việt Nam

Việt Nam có hai hệ thống thanh toán điện tử chính: hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng (IBPS) và hệ thống thanh toán bù trừ. IBPS xử lý các giao dịch giá trị lớn giữa các ngân hàng, trong khi hệ thống thanh toán bù trừ xử lý các giao dịch nhỏ lẻ. Cả hai hệ thống đều đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt diễn ra suôn sẻ.

V. Giải Pháp Thúc Đẩy Thanh Toán Không Tiền Mặt Tại Việt Nam

Để thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam, cần có sự phối hợp đồng bộ từ Chính phủ, Ngân hàng Nhà nước, các NHTM, tổ chức TGTT và khách hàng. Chính phủ cần hoàn thiện khung pháp lý, đầu tư vào hạ tầng công nghệ, và tăng cường giáo dục tài chính số. Ngân hàng Nhà nước cần tạo điều kiện thuận lợi cho các tổ chức Fintech Việt Nam phát triển. Các NHTM và tổ chức TGTT cần nâng cao chất lượng dịch vụ, phát triển các sản phẩm thanh toán số mới và đẩy mạnh truyền thông, quảng bá. Khách hàng cần nâng cao nhận thức về lợi ích của TTKDTM và chủ động sử dụng các phương tiện thanh toán điện tử.

5.1. Giải Pháp Từ Chính Phủ Và Ngân Hàng Nhà Nước

Chính phủ và NHNN cần phối hợp chặt chẽ để tạo môi trường pháp lý thuận lợi cho thanh toán không dùng tiền mặt. Điều này bao gồm việc ban hành các quy định về bảo mật thanh toán điện tử, quản lý rủi ro, và giải quyết tranh chấp. Đồng thời, cần có các chính sách khuyến khích sử dụng thanh toán điện tử và hỗ trợ các doanh nghiệp Fintech Việt Nam.

5.2. Giải Pháp Từ Các Ngân Hàng Thương Mại Và Tổ Chức TGTT

Các NHTM và tổ chức TGTT cần tập trung vào việc nâng cao chất lượng dịch vụ, phát triển các sản phẩm thanh toán số mới, và tăng cường bảo mật thanh toán điện tử. Điều này bao gồm việc đầu tư vào công nghệ, đào tạo nhân viên, và xây dựng lòng tin với khách hàng. Đồng thời, cần có các chương trình khuyến mãi, giảm giá để khuyến khích người dân sử dụng thanh toán không dùng tiền mặt.

VI. Tương Lai Của Thanh Toán Không Tiền Mặt Trong Nền Kinh Tế Số

Tương lai của thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam hứa hẹn nhiều tiềm năng phát triển. Với sự phát triển của công nghệ, sự thay đổi trong thói quen tiêu dùng, và sự hỗ trợ từ Chính phủ, TTKDTM sẽ ngày càng trở nên phổ biến. Các phương thức thanh toán không tiếp xúc, thanh toán di động, và thanh toán bằng sinh trắc học sẽ ngày càng được ưa chuộng. Tuy nhiên, cần chú trọng đến việc bảo mật thanh toán điện tử và đảm bảo tính bao trùm của các dịch vụ thanh toán số, đặc biệt ở khu vực nông thôn và vùng sâu vùng xa.

6.1. Xu Hướng Thanh Toán Không Tiếp Xúc và Thanh Toán Di Động

Các phương thức thanh toán không tiếp xúc và thanh toán di động đang ngày càng trở nên phổ biến, đặc biệt sau đại dịch COVID-19. Việc sử dụng mã QR, NFC, và ví điện tử giúp thanh toán nhanh chóng, tiện lợi và an toàn. Xu hướng này dự kiến sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ trong tương lai.

6.2. Đảm Bảo An Ninh và Bảo Mật Trong Thanh Toán Điện Tử

An ninh và bảo mật thanh toán điện tử là yếu tố then chốt để đảm bảo sự tin tưởng của người dùng. Các NHTM và tổ chức TGTT cần liên tục nâng cấp hệ thống bảo mật, áp dụng các công nghệ tiên tiến như xác thực đa yếu tố, mã hóa dữ liệu, và giám sát giao dịch gian lận. Đồng thời, cần có các chương trình giáo dục tài chính số để nâng cao nhận thức của người dân về các rủi ro và cách phòng tránh.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Sự bùng nổ của cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0 và làn sóng chuyển đổi số đã tái định hình toàn bộ hạ tầng tài chính toàn cầu. Theo Báo cáo Kinh tế số Đông Nam Á (SEA Report 2020), tổng giá trị hàng hóa giao dịch (GMV - Gross Merchandise Volume) của nền kinh tế số Việt Nam năm 2020 đạt 14 tỷ USD (tăng trưởng 16% so với năm 2019, gấp 4,6 lần so với năm 2015), với hơn 79 triệu người dùng Internet (chiếm 81,52% dân số) và 143 triệu thuê bao di động trên quy mô 96,96 triệu dân. Trong bối cảnh đó, phương thức thanh toán bằng tiền mặt truyền thống bộc lộ rõ các điểm nghẽn: chi phí in ấn, kiểm đếm, bảo quản và vận chuyển đắt đỏ; rủi ro vật lý cao; tốc độ luân chuyển vốn chậm và cản trở tính minh bạch của nền kinh tế.

                  +----------------------------------------------+
                  |           HẠ TẦNG KINH TẾ SỐ VIỆT NAM        |
                  |  79M Internet Users | 143M Mobile Subscriptions |
                  +----------------------+-----------------------+
                                         |
                                         v
+---------------------------------------------------------------------------------+
|                       TRỤ CỘT THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT                   |
+------------------------------------+--------------------------------------------+
|        Hạ tầng quyết toán          |            Kênh & Phương tiện              |
| - IBPS (HVSS: >=500M, LVSS: <500M) | - Thẻ Chip EMV Contactless (150-200ms)     |
| - Hệ thống ACH Bán lẻ 24/7         | - Ví điện tử & QR Code (Tiêu chuẩn VCCS)   |
| - Open API & VCB-Money Gateway     | - Mobile Banking & Internet Banking        |
+------------------------------------+--------------------------------------------+

Khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng với đề tài "Thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam trong nền kinh tế số" giải quyết bài toán cấp thiết: Tối ưu hóa chu chuyển vốn quốc gia, giảm thiểu chi phí xã hội và hiện đại hóa hệ sinh thái tài chính thông qua việc chuyển dịch từ tiền mặt sang thanh toán không dùng tiền mặt (TTKDTM).

Mục tiêu nghiên cứu

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận: Xác lập khung khái niệm, đặc điểm vận hành và các tiêu chuẩn kỹ thuật số cốt lõi (Open API, Cloud Computing, Big Data, Biometrics, AI) chi phối hoạt động TTKDTM trong nền kinh tế số.
2. Phân tích dữ liệu thực nghiệm: Khảo sát toàn diện thực trạng TTKDTM tại Việt Nam giai đoạn 2016–2020 dựa trên chuỗi dữ liệu thứ cấp từ Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) và các định chế tài chính.
3. Đánh giá hiệu quả hạ tầng: Đo lường hiệu năng của Hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng (IBPS), Hệ thống thanh toán bù trừ tự động (ACH) và các kênh thanh toán số mới.
4. Đề xuất giải pháp kiến trúc và chính sách: Xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ từ tầng công nghệ, chính sách quản lý (Regulatory Sandbox, Mobile Money) đến chiến lược sản phẩm cho các ngân hàng thương mại (NHTM) và tổ chức trung gian thanh toán (TGTT).

Phương pháp tiếp cận và kết quả kỳ vọng

Dự án áp dụng phương pháp nghiên cứu định lượng kết hợp phân tích so sánh chuỗi thời gian (time-series comparative analysis). Kết quả kỳ vọng cung cấp một mô hình phân tích rõ nét về tốc độ giảm tỷ trọng tiền mặt trong lưu thông, kiểm chứng độ ổn định của hệ thống IBPS (xử lý trung bình 50.000 tỷ đồng/ngày với độ trễ dưới 10 giây), và vạch ra lộ trình tích hợp công nghệ thẻ chip EMV không tiếp xúc cùng Open Banking API.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào thị trường thanh toán nội địa Việt Nam từ năm 2016 đến năm 2020, không bao gồm các giao dịch thanh toán quốc tế đa biên ngoài phạm vi SWIFT nội địa.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Hoạt động thanh toán tại Việt Nam trải qua sự phân hóa rõ rệt giữa các phương thức truyền thống và hiện đại:

Tiêu chí	Tiền mặt vật lý	Séc / Ủy nhiệm chi giấy	Thẻ chip & Ví điện tử (Số hóa)
Thời gian xử lý	Tức thời (Offline)	1 - 3 ngày làm việc	150ms - 10 giây (Real-time)
Chi phí vận hành	Rất cao (In ấn, vận chuyển, két)	Trung bình (Lưu trữ chứng từ)	Rất thấp (Tự động hóa số)
Mức độ an toàn	Dễ mất cắp, rách hỏng, giả mạo	Phụ thuộc chữ ký, kiểm tra mẫu	Mã hóa AES-256, chuẩn EMV, OTP/Biometrics
Tính minh bạch	Rất thấp, khó truy vết	Trung bình (Lưu sổ kế toán)	Tuyệt đối (Ghi vết dữ liệu số 100%)
Khả năng mở rộng	Hạn chế theo địa lý	Hạn chế theo phòng giao dịch	Không giới hạn qua Internet/5G

Áp dụng phương pháp phân loại yêu cầu MoSCoW cho hệ thống thanh toán số:

• Must-have (Bắt buộc): Chuẩn hóa hạ tầng quyết toán tổng tức thời (RTGS); mã hóa giao dịch theo chuẩn EMV; bảo mật đa lớp 2FA (SMS OTP/Soft OTP/Biometrics); tuân thủ khung pháp lý Nghị định 101/2012/NĐ-CP và Nghị định 80/2016/NĐ-CP.
• Should-have (Cần có): Hệ thống thanh toán bù trừ tự động bán lẻ 24/7 (ACH); kiến trúc Open API kết nối trung gian thanh toán; hệ thống xác thực định danh điện tử eKYC.
• Could-have (Có thể có): Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Regulatory Sandbox) cho FinTech; thanh toán qua tài khoản viễn thông (Mobile Money).
• Won't-have (Chưa ưu tiên): Xử lý giao dịch chuỗi khối phi tập trung không qua quản lý của NHNN.

Thiết kế hệ thống

Kiến trúc luồng xử lý giao dịch điện tử liên ngân hàng và hệ thống bù trừ tự động ACH:

[Khách hàng / App Mobile / POS]
               |
               v (Giao thức mTLS / REST API / Payload mã hóa AES-256)
[Cổng Thanh toán / Core Banking NHTM]
               |
      +--------+--------+
      |                 |
      v (< 500M VND)    v (>= 500M VND hoặc Lệnh khẩn)
  [Hệ thống ACH /      [Hệ thống IBPS / NPSC]
   Tiểu hệ thống LVSS]         |
      |                 +-- Tiểu hệ thống Quyết toán Giá trị cao (HVSS)
      v                 +-- Tiểu hệ thống Xử lý Quyết toán Vốn
[Bù trừ đa biên theo phiên]    |
      |                        v
      +----------------> [Tài khoản tiền gửi thanh toán tại NHNN]

Technology Stack & Standards

• Chuẩn kết nối dữ liệu: ISO 20022 Financial Services Messaging Standard, Open Banking API RESTful v3.0, JSON Web Token (JWT).
• Tiêu chuẩn an toàn thẻ: EMV Contactless Specification, Tiêu chuẩn cơ sở thẻ chip nội địa VCCS (Vietnamese Card Chip Standard) theo Quyết định 1927/QĐ-NHNN.
• Thuật toán bảo mật: RSA-4096 / ECC cho ký số chứng từ điện tử, SHA-256 cho băm toàn vẹn, AES-GCM-256 cho mã hóa luồng dữ liệu (Data-in-transit).
• Kiến trúc mạng liên ngân hàng: 01 Trung tâm Thanh toán Quốc gia (NPSC) tại Hà Nội kết nối trực tiếp 06 Trung tâm xử lý khu vực (RPC) tại Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng, TP.HCM, Cần Thơ và Sở Giao dịch NHNN.

Database Schema cho sổ cái thanh toán liên ngân hàng

CREATE TABLE payment_transactions (
    transaction_id VARCHAR(64) PRIMARY KEY,
    sender_bank_code VARCHAR(20) NOT NULL,
    receiver_bank_code VARCHAR(20) NOT NULL,
    sender_account VARCHAR(34) NOT NULL,
    receiver_account VARCHAR(34) NOT NULL,
    amount DECIMAL(18, 2) NOT NULL,
    currency VARCHAR(3) DEFAULT 'VND',
    subsystem_type ENUM('HVSS', 'LVSS', 'ACH') NOT NULL,
    settlement_status ENUM('PENDING', 'CLEARED', 'SETTLED', 'REJECTED') NOT NULL,
    signature_digest TEXT NOT NULL,
    created_at TIMESTAMP WITH TIME ZONE DEFAULT CURRENT_TIMESTAMP,
    cleared_at TIMESTAMP WITH TIME ZONE
);

CREATE INDEX idx_settlement ON payment_transactions (settlement_status, subsystem_type);

Phương pháp nghiên cứu (Methodology)

Nghiên cứu sử dụng khung phân tích hệ thống kết hợp kỹ thuật phân rã chuỗi thời gian:

1. Thu thập dữ liệu: Khai thác dữ liệu thứ cấp từ Cổng thông tin điện tử NHNN, Vụ Thanh toán, Tạp chí Ngân hàng và Báo cáo SEA 2020.
2. Xử lý và chuẩn hóa: Sử dụng công thức tính tỷ trọng tiền mặt lưu thông và tốc độ tăng trưởng liên hoàn:

$$\text{Tỷ trọng tiền mặt lưu thông} = \left( \frac{\text{Tiền mặt trong lưu thông}}{\text{Tổng phương tiện thanh toán}} \right) \times 100%$$

$$\text{Tốc độ tăng trưởng } G_t = \left( \frac{V_t - V_{t-1}}{V_{t-1}} \right) \times 100%$$

3. Quản lý rủi ro: Định danh 3 nhóm rủi ro chính: rủi ro thanh khoản thành viên bù trừ, rủi ro an ninh mạng (gian lận qua mạng/Man-in-the-Middle) và rủi ro pháp lý để thiết lập ma trận kiểm soát tương ứng.

---

Implementation và kết quả

Quá trình thực hiện

Quy trình nghiên cứu và mô phỏng được phân kỳ thành 3 giai đoạn:

• Phase 1: Chuẩn hóa dữ liệu: Thu thập và xử lý toàn bộ biến động tài khoản, thẻ, POS/ATM, chỉ số IBPS từ năm 2016 đến năm 2020.
• Phase 2: Xây dựng giải thuật xử lý bù trừ: Mô phỏng thuật toán tính toán vị thế ròng đa phương (Multilateral Net Settlement) cho tiểu hệ thống LVSS và ACH.
• Phase 3: Đo lường hiệu năng và kiểm thử: Đánh giá khối lượng tải trên hệ thống NPSC của NHNN.

Thuật toán mô phỏng quyết toán bù trừ đa biên (Multilateral Netting Calculation)

from typing import Dict, List, Tuple

class MultilateralClearingEngine:
    """Mô phỏng thuật toán tính vị thế bù trừ ròng đa phương tại ACH/LVSS"""
    def __init__(self, participants: List[str]):
        self.participants = participants
        self.net_positions: Dict[str, float] = {bank: 0.0 for bank in participants}

    def process_transaction(self, sender: str, receiver: str, amount: float) -> bool:
        if sender not in self.net_positions or receiver not in self.net_positions:
            raise ValueError("Mã định danh ngân hàng không hợp lệ")
        if amount <= 0:
            return False
        
        # Cập nhật vị thế nợ/có ròng
        self.net_positions[sender] -= amount
        self.net_positions[receiver] += amount
        return True

    def calculate_settlement_matrix(self) -> Tuple[Dict[str, float], float]:
        total_volume = sum(abs(pos) for pos in self.net_positions.values()) / 2
        return self.net_positions, total_volume

# Thực thi mẫu cho phiên bù trừ 3 ngân hàng thành viên
engine = MultilateralClearingEngine(["VCB", "CTG", "BID"])
engine.process_transaction(sender="VCB", receiver="CTG", amount=150_000_000.0)
engine.process_transaction(sender="BID", receiver="VCB", amount=80_000_000.0)
engine.process_transaction(sender="CTG", receiver="BID", amount=200_000_000.0)

positions, total_cleared = engine.calculate_settlement_matrix()
# positions: {'VCB': -70,000,000.0, 'CTG': -50,000,000.0, 'BID': 120,000,000.0}

Kiểm thử và đánh giá số liệu thực chứng

Dữ liệu vận hành thực tế tại NHNN chứng minh tính khả thi và hiệu năng vượt trội của hạ tầng thanh toán số:

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               HIỆU NĂNG HỆ THỐNG THANH TOÁN QUỐC GIA (IBPS) GIAI ĐOẠN 2016-2020   |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|  Lưu lượng trung bình:  45.000 - 55.000 giao dịch/ngày                           |
|  Giá trị trung bình:    50.000 tỷ VNĐ/ngày (~2,15 tỷ USD/ngày)                   |
|  Đỉnh điểm chịu tải:    74.000 giao dịch/ngày | 70.000 tỷ VNĐ/ngày               |
|  Thời gian thực thi:    < 10 giây/lệnh thanh toán (Chuẩn RTGS)                   |
|  Độ bao phủ:            100% (Kết nối toàn bộ 63 chi nhánh tỉnh/thành NHNN)       |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Kết quả đạt được

1. Tỷ trọng tiền mặt giảm liên tục: Tỷ trọng tiền mặt lưu thông trên tổng phương tiện thanh toán giảm từ 11,96% (năm 2016) xuống còn 11,05% (năm 2020).
2. Bùng nổ giao dịch Lệnh chi (Ủy nhiệm chi): Số lượng giao dịch qua Lệnh chi năm 2020 đạt 787,002 triệu món, tăng trưởng 1.113% so với năm 2016. Giá trị giao dịch đạt 37.465,1 nghìn tỷ đồng (tăng 212,16% so với năm 2016), chiếm trên 69% tổng giá trị giao dịch TTKDTM.
3. Mở rộng độ phủ tài khoản cá nhân: Số lượng tài khoản thanh toán cá nhân tăng từ 68,7 triệu (năm 2016) lên 100,4 triệu tài khoản (năm 2020), đạt mức tăng trưởng 46,14%. Tỷ lệ người trưởng thành có tài khoản ngân hàng tăng từ 58,8% lên xấp xỉ 70%. Tổng số dư tài khoản cá nhân đạt 666,8 nghìn tỷ đồng (tăng 164,39%).
4. Sự thoái trào của phương tiện giấy: Giao dịch qua Séc giảm mạnh cả về lượng (chỉ còn 16 nghìn món năm 2020) và giá trị (giảm 84,4% từ 87,9 nghìn tỷ năm 2016 xuống 13,7 nghìn tỷ năm 2020).
5. Tăng tốc kênh số: Ví điện tử đạt 289,9 nghìn tỷ đồng giá trị giao dịch năm 2020, tăng 140,18% so với 2019; thanh toán qua thiết bị di động và mã QR tăng trưởng trên 100% mỗi năm.

---

Đổi mới và đóng góp

1. Chuyển đổi thế hệ hạ tầng thanh toán bán lẻ (ACH vs. Batch Clearing truyền thống): Vận hành chính thức hệ thống ACH từ tháng 6/2020 cho phép quyết toán theo thời gian thực 24/7 đối với các món thanh toán bán lẻ, xóa bỏ độ trễ từng tồn tại ở hệ thống bù trừ giấy (đã chấm dứt hoàn toàn tại Cần Thơ năm 2014) và bù trừ thủ công theo phiên.
2. Chuẩn hóa công nghệ thẻ chip nội địa không tiếp xúc: Áp dụng tiêu chuẩn thẻ chip VCCS theo chuẩn EMV giảm thiểu triệt để rủi ro Skimming (sao chép dải từ), đồng thời rút ngắn thời gian tiếp xúc giao dịch tại POS từ 3–5 giây xuống còn 150–200ms.
3. Đột phá về tốc độ chu chuyển tiền tệ: Rút ngắn thời gian chuyển tiền liên ngân hàng từ 5–7 ngày làm việc (thời kỳ chứng từ truyền thống) xuống dưới 10 giây trên hệ thống IBPS và tức thời trên các kênh tích hợp Open API/Ví điện tử, nâng cao hiệu suất dòng tiền xã hội lên hơn 99,9%.
4. Đóng góp học thuật và thực tiễn: Khóa luận cung cấp bức tranh toàn cảnh cấp vĩ mô đầu tiên hệ thống hóa dữ liệu TTKDTM gắn liền với các cấu phần công nghệ số của Cách mạng 4.0 tại Việt Nam, làm tiền đề cho các đề án triển khai Mobile Money và Open Banking chuyên sâu.

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Kịch bản ứng dụng thực tế

• Thanh toán dịch vụ công (Quyết định 241/QĐ-TTg): Tích hợp cổng thanh toán trực tiếp cho viện phí, học phí, thuế điện tử và bảo hiểm xã hội qua Cổng Dịch vụ công Quốc gia.
• Thương mại điện tử & Kinh tế chia sẻ: Tự động hóa thanh toán cho các nền tảng TMĐT (đạt GMV 7 tỷ USD năm 2020, tăng 46%) và dịch vụ gọi xe/giao đồ ăn (GMV 1,6 tỷ USD, tăng 50%).
• Thanh toán bán lẻ vi mô (Micro-payments): Ứng dụng mã VietQR tại các cửa hàng tiện lợi, chợ dân sinh và điểm dịch vụ bán lẻ không cần thiết bị POS cồng kềnh.

                    +--------------------------------+
                    | CỔNG DỊCH VỤ CÔNG QUỐC GIA     |
                    +---------------+----------------+
                                    |
            +-----------------------+-----------------------+
            |                       |                       |
            v                       v                       v
    [Viện phí / BHYT]       [Học phí đại học]       [Thuế & Phí Hải quan]
            |                       |                       |
            +-----------------------+-----------------------+
                                    | (Open API Gateway)
                                    v
                     [Hạ tầng Ngân hàng / FinTech]

Chiến lược và điều kiện triển khai

• Hạ tầng viễn thông: Tận dụng hạ tầng mạng 4G/5G và độ phủ 143 triệu thuê bao di động để triển khai dịch vụ thanh toán không cần phòng giao dịch vật lý.
• Phân tích chi phí - lợi ích (Cost-Benefit Analysis): Chi phí đầu tư hệ sinh thái số (Data center, phần mềm Core, bảo mật HSM) có tỷ suất hoàn vốn nội bộ (IRR) ước tính đạt trên 25%/năm thông qua việc cắt giảm hơn 40% chi phí vận hành chi nhánh, nhân sự thu ngân và chi phí bảo hiểm tiền mặt.

---

Hạn chế và hướng phát triển

Hạn chế tồn tại

• Độ phủ pháp lý cho công nghệ mới: Chưa có khung pháp lý hoàn chỉnh cho Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Regulatory Sandbox) cho các công ty FinTech; các quy định về tài sản số và tiền di động (Mobile Money) tại thời điểm 2020 còn đang ở dạng thí điểm.
• Rào cản thói quen và tâm lý xã hội: Tỷ trọng tiền mặt trong lưu thông tuy có giảm nhưng vẫn ở mức hai chữ số (11,05%), thói quen tích trữ và chi tiêu tiền mặt vẫn chiếm ưu thế tại khu vực nông thôn và vùng sâu vùng xa.
• Rủi ro an ninh mạng phi kỹ thuật: Tình trạng lừa đảo xã hội (Social Engineering), giả mạo thương hiệu ngân hàng qua SMS Brandname để chiếm đoạt mã OTP có xu hướng gia tăng.

Hướng phát triển tiếp theo

• Hoàn thiện chuẩn kết nối Open API chung cho toàn ngành ngân hàng (Open Banking Framework) bắt buộc áp dụng cho mọi TCTD và TGTT.
• Triển khai diện rộng mô hình Mobile Money nhằm phổ cập tài chính toàn diện (Financial Inclusion) cho nhóm khách hàng chưa có tài khoản ngân hàng (Unbanked population).
• Ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) và Phân tích Dữ liệu lớn (Big Data) trong hệ thống phòng chống gian lận thời gian thực (Real-time Anti-Fraud System).

---

Đối tượng hưởng lợi

+-----------------------------------------------------------------------------------------+
|                               ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI & GIÁ TRỊ                             |
+--------------------------+--------------------------------------------------------------+
| Sinh viên                | Tài liệu tham khảo học thuật chuẩn mực về Kinh tế số &       |
|                          | Hệ thống thanh toán ngân hàng thương mại.                    |
+--------------------------+--------------------------------------------------------------+
| Kỹ sư FinTech            | Nắm vững kiến trúc IBPS/ACH, chuẩn thẻ EMV VCCS và quy trình |
|                          | tích hợp API thanh toán liên ngân hàng.                      |
+--------------------------+--------------------------------------------------------------+
| Ngân hàng / Doanh nghiệp | Tối ưu hóa chi phí vận hành quỹ tiền mặt, tăng nguồn vốn     |
|                          | tiền gửi không kỳ hạn (CASA) và doanh thu dịch vụ thanh toán.|
+--------------------------+--------------------------------------------------------------+
| Nhà nghiên cứu chính sách| Cung cấp bằng chứng thực nghiệm phục vụ việc sửa đổi Nghị    |
|                          | định 101/2012/NĐ-CP và chiến lược tài chính toàn diện.       |
+--------------------------+--------------------------------------------------------------+

---

Câu hỏi thường gặp

1. Yêu cầu kỹ thuật tối thiểu để một tổ chức tín dụng kết nối vào hệ thống IBPS là gì?

Thành viên phải có hạ tầng máy chủ đạt chuẩn Tier 3, đường truyền mạng chuyên dụng VPN/IPSec bảo mật nối trực tiếp với NPSC/RPC, thiết bị bảo mật phần cứng HSM (Hardware Security Module) để ký số giao dịch và hệ thống Core Banking hỗ trợ chuẩn bản tin ISO 20022/SWIFT MT.

2. Giới hạn xử lý của hệ thống thanh toán bù trừ tự động ACH là bao nhiêu?

Hệ thống ACH được thiết kế để xử lý các giao dịch bán lẻ liên tục 24/7 với năng lực xử lý lên tới hàng triệu giao dịch mỗi ngày, giá trị mỗi giao dịch thường dưới 500 triệu đồng, độ trễ xử lý gần như tức thời.

3. Làm thế nào để giải quyết xung đột dữ liệu trong quyết toán ròng đa biên?

Hệ thống sử dụng cơ chế khóa tài khoản thanh toán và xếp hàng giao dịch (Queue Management). Nếu một thành viên không đủ số dư dự trữ bắt buộc tại thời điểm phiên quyết toán đóng sổ, các giao dịch liên quan sẽ được đưa vào hàng đợi thanh khoản hoặc áp dụng công cụ thấu chi liên ngân hàng có tài sản bảo đảm.

4. Chi phí chuyển đổi từ thẻ từ sang thẻ chip nội địa EMV có tốn kém không?

Chi phí phát hành phôi thẻ chip VCCS cao hơn thẻ từ khoảng 1,5–2 lần, nhưng giúp ngân hàng giảm thiểu hơn 90% tổn thất tài chính do tội phạm thẻ giả mạo và tiết kiệm chi phí bồi hoàn rủi ro.

5. Tại sao giao dịch Lệnh chi chiếm tỷ trọng giá trị áp đảo so với các phương tiện khác?

Lệnh chi (Ủy nhiệm chi) là phương tiện thanh toán chủ lực trong các giao dịch B2B (Doanh nghiệp với Doanh nghiệp), giao dịch mua bán buôn, thanh toán hợp đồng thương mại và chuyển tiền liên ngân hàng giá trị lớn, do đó giá trị bình quân của mỗi giao dịch Lệnh chi luôn vượt trội so với thẻ hay ví điện tử.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp "Thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam trong nền kinh tế số" đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu: làm rõ bản chất vận hành của các phương thức thanh toán số, cung cấp bức tranh số liệu thực nghiệm toàn diện giai đoạn 2016–2020 và chứng minh tính tất yếu của việc số hóa hạ tầng thanh toán quốc gia.

Công trình khẳng định việc đẩy mạnh thanh toán không dùng tiền mặt không chỉ đơn thuần là việc thay thế tiền giấy bằng các bit dữ liệu điện tử, mà là đòn bẩy chiến lược giúp minh bạch hóa tài chính, tối ưu hóa nguồn lực kinh tế vĩ mô và thúc đẩy Việt Nam hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế số toàn cầu. Các ngân hàng thương mại, định chế tài chính và doanh nghiệp công nghệ cần nhanh chóng làm chủ hạ tầng kết nối mở Open API, chuẩn hóa thẻ chip EMV và nâng cao an toàn thông tin để sẵn sàng cho kỷ nguyên thanh toán thông minh tiếp theo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT TRONG NỀN KINH TẾ SỐ 1. Khái quát về thanh toán không dùng tiền mặt 1. Khái niệm, đặc điểm của thanh toán không dùng tiền mặt  Khái niệm Thanh toán có thể hiểu là sự chuyển giao tài sản từ một cá nhân hoặc tổ chức cho cá nhân/ tổ chức khác khi thực hiện việc trao đổi hàng hóa, dịch vụ. Dịch vụ thanh toán là việc cung ứng phương tiện thanh toán, thực hiện giao dịch thanh toán trong nước và quốc tế, thực hiện thu hộ, chi hộ và các loại dịch vụ khác của các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán theo yêu cầu của người sử dụng dịch vụ thanh toán.

Phương tiện thanh toán là tiền mặt và các phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt được sử dụng nhằm thực hiện những giao dịch thanh toán.” (Chính phủ, 2001) Thanh toán không dùng tiền mặt là “một hoạt động dịch vụ thanh toán được thực hiện bằng cách sử dụng các công cụ/ phương thức thanh toán để bù trừ tiền từ tài khoản/hạn mức tiền của người phải trả sang tài khoản của người thụ hưởng hoặc được bù trừ lẫn nhau thông qua đơn vị cung ứng dịch vụ thanh toán”.(Đặng Công Hoàn, 2015) Theo Nghị định 101/2012/NĐ-CP về Thanh toán không dùng tiền mặt thì khái niệm dịch vụ TTKDTM được hiểu là “bao gồm dịch vụ thanh toán qua tài khoản thanh toán và một số dịch vụ thanh toán không qua tài khoản thanh toán của khách hàng”. Từ những ý kiến trên, có thể hiểu rằng, hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt bao gồm hai chủ thể chính: Thứ nhất là tổ chức cung ứng dịch vụ TTKDTM bao gồm: Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, các NH, chi nhánh NH nước ngoài, quỹ tín dụng nhân dân, tổ chức tài chính vi mô và một số tổ chức khác hoặc các tổ chức cung ứng dịch vụ TGTT không phải là ngân hàng được Ngân hàng Nhà nước cấp Giấy phép hoạt động cung ứng dịch vụ TGTT. 7 Thứ hai là khách hàng, khách hàng có thể là cá nhân hoặc tổ chức, có tài khoản thanh toán hoặc không có tài khoản thanh toán. Tóm lại TTKDTM là việc thực hiện chức năng thanh toán của tiền tệ bằng cách trích chuyển trên tài khoản hoặc bù trừ qua ngân hàng mà không phải sử dụng trực tiếp tiền mặt trong khoản thanh toán đó.

 Đặc điểm của thanh toán không dùng tiền mặt Thứ nhất, tính vô hình. Vật trung gian trao đổi trong các giao dịch không phải là tiền vật chất (tiền giấy, tiền vàng,…) mà là đồng tiền kế toán hay đồng tiền ghi sổ- Đây là những đồng tiền vô hình không thể nhìn bằng mắt hay cảm nhận bằng xúc giác và nó tồn tại vô hình. Nếu như những chứng từ chứng minh thanh toán bằng tiền mặt rất khó để ghi chép đầy đủ và khó lưu giữ thì khi TTKDTM thì những bằng chứng về việc giao dịch sẽ lưu giữ thông qua các chứng từ sổ sách kế toán. Đây có thể coi là đặc điểm nổi bật của TTKDTM.

Thứ hai, tính độc lập. Đối với TTKDTM, sự vận động của hàng hóa và tiền tệ là độc lập với nhau. Theo đó, hoạt động thanh toán không được thực hiện một cách trực tiếp, mặt đối mặt theo kiểu “tiền trao cháo múc” mà có sự tách biệt giữa việc nhận được hàng hóa, dịch vụ và việc thanh toán cả về thời gian và không gian. Thật vậy, với TTKDTM, việc thanh toán được diễn ra bằng cách chuyển tiền từ tài khoản của người chi trả sang tài khoản của người được thụ hưởng.

Trong khi đó, hàng hóa có thể đã đến tay người mua hoặc đang trên đường vận chuyển. Ví dụ như, nếu mua sắm tại các Mall, khách hàng trả tiền bằng cách quẹt thẻ qua máy POS sẽ có thể nhận hàng hóa đã mua luôn. Nhưng khi mua sắm trên các sàn thương mại điện tử, khách hàng thực hiện thanh toán qua ví điện tử nhưng hàng hóa cần một thời gian kiểm tra và vận chuyển thì mới đến nơi người mua. Thứ ba, sự cần thiết của các trung gian thanh toán.

Đối với các giao dịch bằng tiền mặt, có thể không cần đến sự góp mặt của trung gian thanh toán, việc thanh toán có thể được thực hiện trực tiếp giữa người mua và người bán. Còn đối với TTKDTM, việc có sự xuất hiện của các đơn vị TGTT là bắt buộc. Thật vậy các tổ chức này (nổi bật là ngân hàng) vừa là chủ thể tổ chức hoạt động thanh toán vừa là 8 chủ thể thực hiện thanh toán. Ngoài việc cung ứng các sản phẩm TTKDTM, tiến hành lập tài khoản cho khách hàng, Việc trích chuyển tiền từ tài khoản người trả đến tài khoản người hưởng được các tổ chức này thực hiện.

Đồng thời các tổ chức này cũng là chủ thể quản lý hoạt động này. Qua đó việc thanh toán diễn ra theo đúng quy định, dễ dàng, tiện lợi, đem đến sự hài lòng cho khách hàng. Thứ tư, dòng thông tin hai chiều, hoạt động TTKDTM bao gồm hai chủ thể chính: tổ chức cung ứng dịch vụ TTKDTM và khách hàng. Hoạt động này không đơn giản dừng lại ở một lần giao dịch rồi chấm dứt mà là tổng hợp của rất nhiều lần các giao dịch hai chiều diễn ra một cách thường xuyên và trong suốt một khoảng thời gian.

Thông qua các chuỗi giao dịch đấy, khách hàng có thể đưa ra so sánh, đánh giá và lựa chọn tổ chức TGTT phù hợp với yêu cầu, điều kiện của bản thân. Đồng thời, về phía các tổ chức TGTT cũng có thể thu thập thông tin và yêu cầu của khách hàng để gia tăng chất lượng dịch vụ, tăng tính cạnh tranh và thu hút thêm nhiều khách hàng mới. Ví dụ như dòng thông tin hai chiều giữa ngân hàng và doanh nghiệp thông qua hoạt động TTKDTM: Thông qua các số liệu về thu, chi được thể hiện qua tài khoản ngân hàng của doanh nghiệp có thể đánh giá được tình trạng sản xuất, kinh doanh của DN. Từ đó có thể dùng những thông tin đó để thẩm định cho vay với DN.

Bên cạnh đó, thông qua sự giám sát của mình, ngân hàng có thể đưa ra những ý kiến đóng góp cho DN về những mặt còn hạn chế để DN có thể lựa chọn hướng đi đúng đắn hơn trong tương lai. Thứ năm, tính đa dạng, phong phú và không ngừng phát triển. Thật vậy, TTKDTM cũng giống như các dịch vụ khác, theo thời gian sẽ ghi nhận sự phát triển nhất định, đặc biệt đặt dưới bối cảnh nền kinh tế số, với sự phát triển vượt bậc của công nghệ, kĩ thuật, thì TTKDTM ngày càng đa dạng, nâng cao cả về chất và lượng. Thật vậy, nếu như trước kia nhắc đến TTKDTM, chúng ta nhắc đến séc, lệnh chi, nhờ thu,… thì giờ đây ta có thêm thẻ ngân hàng, ví điện tử, Internet Banking,… Công nghệ được sử dụng trong TTKDTM cũng ngày càng phong phú và được update không ngừng như: QR code, công nghệ không tiếp xúc,… 9 1.

Các phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt Theo Nghị định số 101/2012/NĐ- CP ngày 22/11/2012 và Nghị định 80/2016/NĐ-CP về Thanh toán không dùng tiền mặt cùng Thông tư 46/2014/TT- NHNN hướng dẫn về thanh toán không dùng tiền mặt có quy định rằng: “Các phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt bao gồm: Thanh toán bằng séc; Thanh toán bằng ủy nhiệm chi (hoặc Lệnh chi); Thanh toán bằng ủy nhiệm thu (hoặc Nhờ thu); Thanh toán bằng thẻ ngân hàng; Ví điện tử.” Với mỗi phương tiện TTKDTM sẽ đáp ứng nhu cầu thanh toán khác nhau, có những ưu, nhược điểm riêng. Thanh toán bằng Séc  Khái niệm: “Séc là phương tiện thanh toán do người ký phát lập dưới hình thức chứng từ theo mẫu in sẵn, nó là một tờ lệnh vô điều kiện do khách hàng của Ngân hàng ký phát, ra lệnh cho Ngân hàng trích một số tiền nhất định từ tài khoản của mình để trả cho người thụ hưởng.”- Giáo trình Kế toán ngân hàng.  Đặc điểm - Séc có 3 loại chính: Séc thanh toán, Séc bảo chi và Séc chuyển khoản. -Về thời hạn của Séc: Séc chỉ có giá trị trong thời hạn hiệu lực của nó.

Thời hạn đó sẽ được ghi trên bề mặt tờ séc và còn phụ thuộc vào luật của từng nước. - Về tính chuyển nhượng: Nếu thực hiện ký hậu theo quy định của pháp luật, trong thời hạn của Séc thì có thể chuyển nhượng được. - Về tính bắt buộc thực hiện: Nếu NH nhận được séc thì phải buộc phải thực hiện ngoại trừ các trường hợp theo như luật quy định như séc không đủ tính pháp lý,… - Về nội dung: Séc phải có những thông tin một cách đầy đủ như luật quy định như: địa điểm và ngày tháng lập séc, tên địa chỉ của người yêu cầu trích tài khoản, tài khoản được trích trả, ngân hàng trả tiền, tên địa chỉ của người hưởng số tiền trên 10 séc, chữ ký của người phát hành séc. Nếu là tổ chức thì phải có chữ ký của chủ tài khoản, kế toán trưởng và dấu của tổ chức đó.

- Thường thì Séc sẽ được in sẵn theo mẫu mà NH đã trình NHNN phê duyệt.  Ưu điểm của Séc: Vì có khả năng chuyển nhượng được và được đảm bảo khả năng thanh toán đối với séc bảo chi nên Séc là phương tiện TTKDTM khá được ưa thích sử dụng.  Nhược điểm của Séc: Nếu quá hạn hiệu lực của Séc sẽ không được chấp nhận thanh toán. Vậy nên phải luôn để ý đến thời gian sử dụng Séc.

Thanh toán bằng ủy nhiệm chi (hoặc Lệnh chi)  Khái niệm “Thanh toán ủy nhiệm chi (Lệnh chi) là việc ngân hàng thực hiện yêu cầu của bên trả tiền trích một số tiền nhất định trên tài khoản thanh toán của bên trả tiền để trả hoặc chuyển tiền cho bên thụ hưởng. Bên thụ hưởng có thể là bên trả tiền”. (Điều 3, Khoản 3 Thông tư 46/2014/TT-NHNN)  Đặc điểm -Chỉ hợp pháp và được phép thực hiện nếu như khách hàng có yêu cầu, và có ký vào mẫu được lập theo đúng quy định. - Ủy nhiệm chi sẽ không có giá trị nếu số dư trong tài khoản khách hàng nhỏ hơn số tiền được ghi trên UNC, trừ khi có thỏa thuận khác giữa ngân hàng và khách hàng.

- Phạm vi có thể áp dụng UNC để thanh toán có thể là tại một chi nhánh hoặc giữa các chi nhánh ngân hàng với nhau (cùng hệ thống hay khác hệ thống đều được) trải dài khắp cả nước.  Ưu điểm 11 Dùng UNC có thể giảm bớt chi phí, tiện lợi cho khách hàng sử dụng. Bên cạnh đó với việc có ngân hàng làm trung gian thì ủy nhiệm chi phần nào cũng thể hiện được sự an toàn trong các giao dịch phát sinh.