Thanh Toán Không Dùng Tiền Mặt Tại Việt Nam Trong Nền Kinh Tế Số

Khám phá xu hướng thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam trong nền kinh tế số, lợi ích và thách thức đối với người tiêu dùng và doanh nghiệp.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thúy Hường
• Người hướng dẫn: TS. Trịnh Hồng Hạnh
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Ngân hàng
• Đề tài: Thanh Toán Không Dùng Tiền Mặt Tại Việt Nam Trong Nền Kinh Tế Số
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT TRONG NỀN KINH TẾ SỐ
• 1.1. Khái quát về thanh toán không dùng tiền mặt
• 1.2. Khái niệm, đặc điểm của thanh toán không dùng tiền mặt
• 1.3. Các phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt
• 1.3.1. Thanh toán bằng Séc
• 1.3.2. Thanh toán bằng ủy nhiệm chi (hoặc Lệnh chi)
• 1.3.3. Thanh toán bằng ủy nhiệm thu (hoặc Nhờ thu)
• 1.3.4. Thanh toán bằng thẻ ngân hàng
• 1.4. Các hệ thống thanh toán tại Việt Nam
• 1.4.1. Hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng (IBPS)
• 1.4.2. Hệ thống thanh toán bù trừ
• 1.4.3. Hệ thống thanh toán do các ngân hàng thương mại chủ trì vận hành
• 1.4.4. Hệ thống SWIFT
• 1.5. Các kênh thanh toán hiện hành tại Việt Nam
• 1.6. Các chỉ tiêu đánh giá thanh toán không dùng tiền mặt
• 1.7. Thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt trong nền kinh tế số
• 1.7.1. Nền kinh tế số và ảnh hưởng của nền kinh tế số đến thanh toán không dùng tiền mặt
• 1.7.2. Sự cần thiết phải thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt trong nền kinh tế số
• 1.7.2.1. Đối với nền kinh tế
• 1.7.2.2. Đối với ngân hàng và các tổ chức trung gian thanh toán
• 1.7.2.3. Đối với khách hàng
• 1.7.3. Các nhân tố ảnh hưởng đến thanh toán không dùng tiền mặt trong nền kinh tế số
• 1.7.3.1. Môi trường pháp lý
• 1.7.3.2. Môi trường kinh tế - xã hội
• 1.7.3.3. Khoa học công nghệ
• 1.7.3.4. Mạng lưới cung cấp dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt
• 1.7.3.5. Trình độ dân trí, tâm lý, thói quen, thu nhập
• 1.7.3.6. Trình độ, đạo đức của cán bộ nhân viên
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT TẠI VIỆT NAM TRONG NỀN KINH TẾ SỐ
• 2.1. Tổng quan về nền kinh tế số Việt Nam
• 2.1.1. Về giá trị nền kinh tế số
• 2.1.2. Về số lượng người dân tham gia nền kinh tế số
• 2.1.3. Tổng giá trị hàng hóa giao dịch của nền kinh tế số theo mỗi ngành
• 2.1.4. Về đầu tư vào lĩnh vực Internet
• 2.2. Thực trạng thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam trong nền kinh tế số
• 2.2.1. Chính sách của Nhà nước để thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt trong nền kinh tế số
• 2.2.2. Thực trạng thanh toán không dùng tiền mặt trong nền kinh tế số tại Việt Nam
• 2.2.2.1. Về tỷ trọng tiền mặt lưu thông trên tổng phương tiện thanh toán
• 2.2.2.2. Các phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam trong nền kinh tế số
• 2.2.2.3. Các hệ thống thanh toán trong nền kinh tế số tại Việt Nam
• 2.2.2.4. Các kênh thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam trong nền kinh tế số
• 2.2.3. Đánh giá chung về thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam trong nền kinh tế số
• 2.2.3.1. Những kết quả đạt được
• 2.2.3.2. Hạn chế và nguyên nhân
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT TẠI VIỆT NAM TRONG NỀN KINH TẾ SỐ
• 3.1. Định hướng thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam trong nền kinh tế số
• 3.2. Các giải pháp để thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt trong nền kinh tế số tại Việt Nam
• 3.2.1. Nhóm giải pháp từ Chính Phủ, Ngân hàng Nhà nước
• 3.2.2. Các giải pháp đến từ các ngân hàng thương mại, tổ chức trung gian thanh toán
• 3.2.3. Các giải pháp đến từ khách hàng
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU BIỂU ĐỒ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Thanh Toán Không Tiền Mặt Trong Kinh Tế Số

Thanh toán là sự chuyển giao tài sản giữa các cá nhân hoặc tổ chức khi trao đổi hàng hóa, dịch vụ. Theo Nghị định 101/2012/NĐ-CP, dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt bao gồm thanh toán qua tài khoản và một số dịch vụ không qua tài khoản. Hiểu một cách đơn giản, TTKDTM là việc thực hiện thanh toán bằng cách trích chuyển trên tài khoản hoặc bù trừ qua ngân hàng, không sử dụng trực tiếp tiền mặt. Hoạt động này bao gồm hai chủ thể chính: tổ chức cung ứng dịch vụ TTKDTM (NHNN, NHTM, tổ chức TGTT) và khách hàng (cá nhân hoặc tổ chức). Sự phát triển của thanh toán điện tử góp phần thúc đẩy kinh tế số Việt Nam và giảm chi phí liên quan đến tiền mặt.

1.1. Khái Niệm và Đặc Điểm Của Thanh Toán Không Tiền Mặt

Thanh toán không dùng tiền mặt là hoạt động dịch vụ thanh toán sử dụng các công cụ/phương thức thanh toán để bù trừ tiền từ tài khoản người trả sang tài khoản người thụ hưởng, hoặc bù trừ lẫn nhau thông qua đơn vị cung ứng dịch vụ thanh toán. Đặc điểm nổi bật của TTKDTM là tính vô hình (sử dụng đồng tiền kế toán), tính độc lập (thanh toán và vận chuyển hàng hóa tách biệt), sự cần thiết của trung gian thanh toán (ngân hàng, tổ chức TGTT), và dòng thông tin hai chiều giữa tổ chức cung ứng dịch vụ và khách hàng.

1.2. Các Phương Tiện Thanh Toán Không Dùng Tiền Mặt Phổ Biến

Các phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt phổ biến bao gồm: chuyển khoản ngân hàng, thẻ tín dụng, thẻ ghi nợ, ví điện tử, mã QR, internet banking, mobile banking và các hình thức thanh toán điện tử khác. Mỗi phương tiện có ưu và nhược điểm riêng, phù hợp với các nhu cầu thanh toán khác nhau. Sự đa dạng của các phương tiện này giúp người tiêu dùng có nhiều lựa chọn và dễ dàng tiếp cận với các dịch vụ thanh toán số.

II. Tại Sao Thúc Đẩy Thanh Toán Không Tiền Mặt Quan Trọng

Thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt mang lại nhiều lợi ích cho nền kinh tế, ngân hàng, tổ chức trung gian thanh toán và khách hàng. Đối với nền kinh tế, TTKDTM giúp tăng tính minh bạch, giảm chi phí in ấn và quản lý tiền mặt, và thúc đẩy lưu thông tiền tệ. Đối với ngân hàng và tổ chức TGTT, TTKDTM tạo ra nguồn doanh thu mới, tăng cường khả năng quản lý rủi ro và nâng cao hiệu quả hoạt động. Đối với khách hàng, TTKDTM mang lại sự tiện lợi, an toàn và tiết kiệm thời gian.

2.1. Lợi Ích Của TTKDTM Đối Với Nền Kinh Tế Việt Nam

Thanh toán không dùng tiền mặt thúc đẩy sự phát triển của kinh tế số Việt Nam bằng cách tăng cường tính minh bạch trong giao dịch tài chính, giảm thiểu gian lận và rửa tiền. Việc giảm sử dụng tiền mặt giúp tiết kiệm chi phí in ấn, vận chuyển, bảo quản, đồng thời tăng tốc độ lưu thông tiền tệ, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Ví dụ, các nước phát triển có tỷ lệ TTKDTM cao thường có nền kinh tế năng động và hiệu quả hơn.

2.2. TTKDTM Cơ Hội Cho Ngân Hàng Và Tổ Chức TGTT

Các ngân hàng số và tổ chức Fintech Việt Nam có cơ hội phát triển mạnh mẽ nhờ thanh toán không dùng tiền mặt. Việc cung cấp các dịch vụ internet banking, mobile banking, ví điện tử giúp tăng doanh thu từ phí dịch vụ, mở rộng cơ sở khách hàng và nâng cao khả năng cạnh tranh. Đồng thời, TTKDTM giúp ngân hàng quản lý rủi ro hiệu quả hơn thông qua việc theo dõi và kiểm soát các giao dịch điện tử.

2.3. Tiện Lợi và An Toàn Hơn Cho Khách Hàng Nhờ TTKDTM

Khách hàng được hưởng lợi từ sự tiện lợi, nhanh chóng và an toàn của thanh toán không dùng tiền mặt. Việc sử dụng ví điện tử, mã QR, thẻ tín dụng giúp thanh toán dễ dàng mọi lúc mọi nơi, giảm thiểu rủi ro mất cắp tiền mặt. Hơn nữa, các giao dịch điện tử thường được bảo mật bằng nhiều lớp bảo vệ, giúp bảo vệ thông tin tài chính của khách hàng.

III. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Thanh Toán Không Dùng Tiền Mặt

Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của thanh toán không dùng tiền mặt, bao gồm môi trường pháp lý, kinh tế - xã hội, khoa học công nghệ, mạng lưới cung cấp dịch vụ, trình độ dân trí, và đạo đức của cán bộ nhân viên. Môi trường pháp lý cần hoàn thiện để tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động thanh toán điện tử. Môi trường kinh tế - xã hội ổn định và phát triển cũng là yếu tố quan trọng. Khoa học công nghệ tiên tiến giúp tạo ra các phương thức thanh toán số an toàn và hiệu quả.

3.1. Môi Trường Pháp Lý và Chính Sách Thúc Đẩy TTKDTM

Môi trường pháp lý đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt. Chính phủ cần ban hành các chính sách khuyến khích sử dụng thanh toán điện tử, đồng thời đảm bảo an toàn và bảo mật cho các giao dịch. Việc hoàn thiện khung pháp lý về bảo mật thanh toán điện tử và giải quyết tranh chấp trực tuyến cũng là yếu tố then chốt.

3.2. Ảnh Hưởng Của Hạ Tầng Công Nghệ Đến TTKDTM

Hạ tầng công nghệ, bao gồm mạng lưới internet, điện thoại di động, và các thiết bị POS, đóng vai trò quan trọng trong việc triển khai thanh toán không dùng tiền mặt. Việc nâng cấp hạ tầng công nghệ, đặc biệt ở khu vực nông thôn, giúp mở rộng phạm vi tiếp cận của các dịch vụ thanh toán số. Đồng thời, cần chú trọng đến việc bảo mật thanh toán điện tử để đảm bảo an toàn cho người dùng.

IV. Thực Trạng Thanh Toán Không Tiền Mặt Tại Việt Nam Hiện Nay

Hiện nay, thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam đang có những bước phát triển đáng kể. Tỷ trọng tiền mặt lưu thông trên tổng phương tiện thanh toán giảm dần. Các phương tiện thanh toán điện tử như ví điện tử, mã QR, internet banking, mobile banking ngày càng được sử dụng phổ biến. Hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng (IBPS) và hệ thống thanh toán bù trừ hoạt động hiệu quả. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức như hạ tầng chưa đồng đều, thói quen sử dụng tiền mặt của người dân, và rủi ro về bảo mật thanh toán điện tử.

4.1. Tỷ Lệ Sử Dụng Tiền Mặt và Các Phương Tiện TTKDTM

Tỷ lệ sử dụng tiền mặt trong các giao dịch tại Việt Nam đang giảm dần, cho thấy sự chuyển dịch sang các hình thức thanh toán không dùng tiền mặt. Tuy nhiên, tỷ lệ này vẫn còn cao so với các nước phát triển. Các phương tiện thanh toán điện tử như ví điện tử, thẻ tín dụng, mã QR đang ngày càng được ưa chuộng, đặc biệt ở các thành phố lớn.

4.2. Các Hệ Thống Thanh Toán Điện Tử Hiện Có Tại Việt Nam

Việt Nam có hai hệ thống thanh toán điện tử chính: hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng (IBPS) và hệ thống thanh toán bù trừ. IBPS xử lý các giao dịch giá trị lớn giữa các ngân hàng, trong khi hệ thống thanh toán bù trừ xử lý các giao dịch nhỏ lẻ. Cả hai hệ thống đều đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt diễn ra suôn sẻ.

V. Giải Pháp Thúc Đẩy Thanh Toán Không Tiền Mặt Tại Việt Nam

Để thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam, cần có sự phối hợp đồng bộ từ Chính phủ, Ngân hàng Nhà nước, các NHTM, tổ chức TGTT và khách hàng. Chính phủ cần hoàn thiện khung pháp lý, đầu tư vào hạ tầng công nghệ, và tăng cường giáo dục tài chính số. Ngân hàng Nhà nước cần tạo điều kiện thuận lợi cho các tổ chức Fintech Việt Nam phát triển. Các NHTM và tổ chức TGTT cần nâng cao chất lượng dịch vụ, phát triển các sản phẩm thanh toán số mới và đẩy mạnh truyền thông, quảng bá. Khách hàng cần nâng cao nhận thức về lợi ích của TTKDTM và chủ động sử dụng các phương tiện thanh toán điện tử.

5.1. Giải Pháp Từ Chính Phủ Và Ngân Hàng Nhà Nước

Chính phủ và NHNN cần phối hợp chặt chẽ để tạo môi trường pháp lý thuận lợi cho thanh toán không dùng tiền mặt. Điều này bao gồm việc ban hành các quy định về bảo mật thanh toán điện tử, quản lý rủi ro, và giải quyết tranh chấp. Đồng thời, cần có các chính sách khuyến khích sử dụng thanh toán điện tử và hỗ trợ các doanh nghiệp Fintech Việt Nam.

5.2. Giải Pháp Từ Các Ngân Hàng Thương Mại Và Tổ Chức TGTT

Các NHTM và tổ chức TGTT cần tập trung vào việc nâng cao chất lượng dịch vụ, phát triển các sản phẩm thanh toán số mới, và tăng cường bảo mật thanh toán điện tử. Điều này bao gồm việc đầu tư vào công nghệ, đào tạo nhân viên, và xây dựng lòng tin với khách hàng. Đồng thời, cần có các chương trình khuyến mãi, giảm giá để khuyến khích người dân sử dụng thanh toán không dùng tiền mặt.

VI. Tương Lai Của Thanh Toán Không Tiền Mặt Trong Nền Kinh Tế Số

Tương lai của thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam hứa hẹn nhiều tiềm năng phát triển. Với sự phát triển của công nghệ, sự thay đổi trong thói quen tiêu dùng, và sự hỗ trợ từ Chính phủ, TTKDTM sẽ ngày càng trở nên phổ biến. Các phương thức thanh toán không tiếp xúc, thanh toán di động, và thanh toán bằng sinh trắc học sẽ ngày càng được ưa chuộng. Tuy nhiên, cần chú trọng đến việc bảo mật thanh toán điện tử và đảm bảo tính bao trùm của các dịch vụ thanh toán số, đặc biệt ở khu vực nông thôn và vùng sâu vùng xa.

6.1. Xu Hướng Thanh Toán Không Tiếp Xúc và Thanh Toán Di Động

Các phương thức thanh toán không tiếp xúc và thanh toán di động đang ngày càng trở nên phổ biến, đặc biệt sau đại dịch COVID-19. Việc sử dụng mã QR, NFC, và ví điện tử giúp thanh toán nhanh chóng, tiện lợi và an toàn. Xu hướng này dự kiến sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ trong tương lai.

6.2. Đảm Bảo An Ninh và Bảo Mật Trong Thanh Toán Điện Tử

An ninh và bảo mật thanh toán điện tử là yếu tố then chốt để đảm bảo sự tin tưởng của người dùng. Các NHTM và tổ chức TGTT cần liên tục nâng cấp hệ thống bảo mật, áp dụng các công nghệ tiên tiến như xác thực đa yếu tố, mã hóa dữ liệu, và giám sát giao dịch gian lận. Đồng thời, cần có các chương trình giáo dục tài chính số để nâng cao nhận thức của người dân về các rủi ro và cách phòng tránh.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam trong nền kinh tế số" của sinh viên Nguyễn Thị Thúy Hường (Khoa Ngân hàng, Học viện Ngân hàng; người hướng dẫn: TS. Trịnh Hồng Hạnh; bảo vệ năm 2021) xuất phát từ bối cảnh đại dịch COVID-19 bùng phát từ tháng 12 năm 2019, tạo ra những biến động lớn trên quy mô toàn cầu nhưng đồng thời đóng vai trò chất xúc tác thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế số tại Việt Nam. Trong môi trường kinh tế số đang phát triển nhanh chóng, phương thức thanh toán bằng tiền mặt truyền thống bộc lộ nhiều điểm hạn chế như tốn kém chi phí in ấn, vận chuyển, bảo quản, kiểm đếm và làm chậm quá trình chu chuyển vốn của nền kinh tế. Mặc dù việc phát triển thanh toán không dùng tiền mặt (TTKDTM) là xu thế tất yếu của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư nhằm bảo đảm sự thông suốt cho các hoạt động kinh tế, mức độ phổ biến của TTKDTM tại Việt Nam trong giai đoạn này được tác giả đánh giá là chưa tương xứng với tiềm năng thực tế.

Mục tiêu chung của đề tài là trên cơ sở đánh giá thực tiễn hoạt động TTKDTM tại Việt Nam trong nền kinh tế số, khái quát các kết quả đạt được, chỉ rõ hạn chế, phân tích nguyên nhân và đề xuất các giải pháp nhằm thúc đẩy TTKDTM phát triển. Về mục tiêu cụ thể, khóa luận xác định 4 nhiệm vụ:

1. Hệ thống hóa lý luận cơ bản về TTKDTM tại Việt Nam và ảnh hưởng của nền kinh tế số đến hoạt động này.
2. Phân tích thực trạng TTKDTM tại Việt Nam trong nền kinh tế số giai đoạn 2016–2020.
3. Đưa ra đánh giá về kết quả thực hiện, phân tích các hạn chế và nguyên nhân trong việc thực hiện TTKDTM tại Việt Nam.
4. Đề xuất một số giải pháp phát triển TTKDTM tại Việt Nam trong giai đoạn tiếp theo.

Khóa luận giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu:

1. TTKDTM là gì?
2. Thực trạng hoạt động TTKDTM tại Việt Nam như thế nào và hạn chế còn hiện hữu là gì?
3. Những nhân tố nào ảnh hưởng đến việc thúc đẩy TTKDTM trong nền kinh tế số?
4. Giải pháp để thúc đẩy TTKDTM trong nền kinh tế số là gì?

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các nội dung liên quan đến TTKDTM trong nền kinh tế số tại Việt Nam, giới hạn trong phạm vi thanh toán nội địa và không bao gồm thanh toán quốc tế. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát bối cảnh chung tại Việt Nam. Phạm vi thời gian tập trung vào việc xem xét thực trạng số liệu từ năm 2016 đến năm 2020, làm căn cứ đề xuất giải pháp cho các năm tiếp theo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận xây dựng nền tảng lý luận dựa trên các khái niệm pháp lý và học thuật chuẩn tắc: khái niệm dịch vụ thanh toán và phương tiện thanh toán theo các văn bản của Chính phủ (2001); định nghĩa TTKDTM của Đặng Công Hoàn (2015); định nghĩa dịch vụ TTKDTM theo Nghị định số 101/2012/NĐ-CP; và định nghĩa kinh tế số theo các cấp độ phạm vi của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), G20 và Từ điển Oxford. Khung pháp lý điều chỉnh hoạt động TTKDTM được tác giả hệ thống hóa qua chuỗi văn bản quy phạm pháp luật: Quyết định số 291/2006/QĐ-TTg; Nghị định số 101/2012/NĐ-CP; Nghị định số 80/2016/NĐ-CP; Thông tư số 46/2014/TT-NHNN; Thông tư số 39/2014/TT-NHNN; các Thông tư số 19/2016/TT-NHNN, 20/2016/TT-NHNN, 03/2016/TT-NHNN, 32/2016/TT-NHNN; Quyết định số 2545/QĐ-TTg phê duyệt Đề án phát triển TTKDTM giai đoạn 2016–2020; Thông tư số 26/2017/TT-NHNN; Quyết định số 241/QĐ-TTg năm 2018; Quyết định số 1927/QĐ-NHNN năm 2018 công bố Bộ tiêu chuẩn cơ sở về thẻ chip nội địa; Thông tư số 20/2018/TT-NHNN; Thông tư số 28/2019/TT-NHNN, Thông tư số 23/2019/TT-NHNN; và Quyết định số 149/QĐ-TTg năm 2020 về Chiến lược quốc gia về tài chính toàn diện.

Tác giả vận dụng các chỉ tiêu đánh giá định lượng về TTKDTM gồm:

• Chỉ tiêu quy mô: Tỷ trọng tiền mặt lưu thông trên tổng phương tiện thanh toán, trong đó tổng phương tiện thanh toán bằng tiền mặt trong lưu thông cộng tiền gửi của tổ chức và dân cư bằng VNĐ và ngoại tệ.
• Chỉ tiêu cơ cấu: Tỷ trọng giá trị thanh toán của từng phương tiện TTKDTM trên tổng số món TTKDTM.
• Chỉ tiêu tốc độ tăng trưởng (%): Tốc độ tăng trưởng về số lượng và giá trị qua các năm của mạng lưới ATM, POS, các phương tiện TTKDTM, các hệ thống thanh toán và các kênh thanh toán trực tuyến.

Về phương pháp nghiên cứu, tác giả sử dụng các phương pháp:

• Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp: Khai thác số liệu thống kê công khai từ website của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN), các công trình nghiên cứu khoa học, bài viết trên Thời báo Ngân hàng, Tạp chí Ngân hàng và Tin học Ngân hàng, cùng số liệu từ "Báo cáo kinh tế số Đông Nam Á (SEA) 2020" của Google, Temasek và Bain & Company.
• Phương pháp tổng hợp và phân loại số liệu: Xử lý và tính toán các chỉ tiêu bằng phần mềm Microsoft Excel, trình bày dưới dạng bảng biểu và đồ thị.
• Phương pháp so sánh: Sử dụng so sánh tuyệt đối nhằm chỉ ra mức độ tăng, giảm về số lượng và giá trị qua từng năm để tìm nguyên nhân biến động; sử dụng so sánh tương đối để xác định cơ cấu, tỷ trọng chiếm giữ của từng chỉ tiêu trong tổng thể.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về thanh toán không dùng tiền mặt trong nền kinh tế số

Chương 1 tập trung hệ thống hóa cơ sở lý thuyết về hoạt động TTKDTM và phân tích mối quan hệ tương tác với nền kinh tế số. Tác giả chỉ ra bản chất của TTKDTM là việc trích chuyển tiền trên tài khoản hoặc bù trừ qua ngân hàng mà không sử dụng trực tiếp tiền mặt, với hai chủ thể cốt lõi là tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán (hoặc trung gian thanh toán) và khách hàng. Hoạt động này mang 5 đặc điểm chính: tính vô hình (sử dụng đồng tiền ghi sổ), tính độc lập (sự vận động của hàng hóa và tiền tệ tách biệt về thời gian và không gian), sự bắt buộc của trung gian thanh toán, dòng thông tin hai chiều (cho phép ngân hàng thu thập dữ liệu phục vụ thẩm định tín dụng và quản trị) và tính đa dạng không ngừng phát triển.

Về phương tiện thanh toán, chương này phân tích khái niệm, quy trình và ưu nhược điểm của 5 công cụ: séc (gồm séc thanh toán, bảo chi, chuyển khoản); ủy nhiệm chi/lệnh chi; ủy nhiệm thu/nhờ thu; thẻ ngân hàng (thẻ tín dụng, ghi nợ, trả trước); và ví điện tử (yêu cầu tỷ lệ đảm bảo thanh toán 1:1 theo Thông tư số 39/2014/TT-NHNN). Về mặt hạ tầng, tác giả trình bày cơ chế vận hành của 4 hệ thống thanh toán chủ chốt:

• Hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng (IBPS): Gồm 1 Trung tâm Thanh toán Quốc gia (NPSC) tại Hà Nội, 6 Trung tâm xử lý khu vực (RPC) tại Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Sở Giao dịch NHNN; vận hành 3 tiểu hệ thống (thanh toán giá trị cao HVSS từ 500 triệu đồng trở lên, thanh toán giá trị thấp LVSS dưới 500 triệu đồng, và tiểu hệ thống quyết toán vốn).
• Hệ thống thanh toán bù trừ: Gồm bù trừ giấy (địa bàn cuối cùng tại Cần Thơ dừng ngày 12/5/2014) và bù trừ điện tử (triển khai từ tháng 5/2002, xử lý 2–3 phiên/ngày).
• Hệ thống do các NHTM vận hành: Nổi bật là hệ thống thanh toán đa tệ VCB-Money của Vietcombank và hệ thống thanh toán song phương của BIDV, Vietinbank, Agribank.
• Hệ thống viễn thông liên ngân hàng và tài chính quốc tế (SWIFT).

Chương 1 cũng phân tích 4 công nghệ cốt lõi thúc đẩy thanh toán trong nền kinh tế số gồm Open API/Open Banking, Big Data & Cloud Computing, AI & Data Analytics, cùng công nghệ nhận dạng sinh trắc học (Biometrics). Các điều kiện hạ tầng hỗ trợ bao gồm thử nghiệm mạng 5G từ năm 2019, chi phí Internet di động trung bình đạt 13,33 nghìn đồng/GB (0,57 USD/GB năm 2020 theo Cable), và mật độ 143 triệu thuê bao di động trên 96,96 triệu dân năm 2019. Cuối cùng, tác giả phân tích sự cần thiết của TTKDTM trên 3 khía cạnh (nền kinh tế, ngân hàng/trung gian thanh toán, khách hàng) và 6 nhóm nhân tố tác động: môi trường pháp lý, môi trường kinh tế - xã hội, khoa học công nghệ, mạng lưới cung cấp dịch vụ, trình độ dân trí/thói quen và trình độ đạo đức của nhân viên ngân hàng.

Chương 2: Thực trạng thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam trong nền kinh tế số

Chương 2 trình bày bức tranh toàn cảnh về thực trạng phát triển kinh tế số và hoạt động TTKDTM tại Việt Nam giai đoạn 2016–2020 qua các số liệu thống kê chi tiết. Về bối cảnh kinh tế số, báo cáo của Google, Temasek và Bain & Company ghi nhận tổng giá trị hàng hóa giao dịch (GMV) của kinh tế số Việt Nam năm 2020 đạt 14 tỷ USD (tăng 16% so với 12 tỷ USD năm 2019 và tăng hơn 4,6 lần so với mức 3 tỷ USD năm 2015), xếp thứ 3 khu vực Đông Nam Á sau Indonesia và Thái Lan. Số lượng người dùng Internet tăng từ 44 triệu người (chiếm 45,4% dân số năm 2015) lên 79 triệu người (chiếm 81,52% dân số năm 2020), với thời gian trực tuyến bình quân 3,5 giờ/người/ngày. Đầu tư vào lĩnh vực Internet tăng trưởng 499%, từ 156 triệu USD năm 2016 lên 935 triệu USD năm 2019.

Chỉ tiêu ngành kinh tế số Việt Nam	Năm 2015	Năm 2019	Năm 2020	Tăng trưởng 2020/2019 (%)	Dự báo tăng trưởng 2025 (%)
Thương mại điện tử (GMV)	0,4 tỷ USD	4,8 tỷ USD	7,0 tỷ USD	+46%	+34%
Vận tải và thực phẩm (GMV)	0,2 tỷ USD	1,1 tỷ USD	1,6 tỷ USD	+50%	+34%
Phương tiện truyền thông trực tuyến (GMV)	0,6 tỷ USD	2,8 tỷ USD	3,3 tỷ USD	+18%	+15%
Du lịch trực tuyến (GMV)	Chưa thống kê	4,0 tỷ USD	3,0 tỷ USD	-25%	+25%

Về thực trạng TTKDTM, khóa luận chỉ rõ tỷ trọng tiền mặt lưu thông trên tổng phương tiện thanh toán giảm chậm: từ mức ước tính 11,96% năm 2016 xuống 11,33% năm 2019 và đạt 11,05% vào năm 2020 (chỉ giảm 0,91% sau 5 năm). Đối với các phương tiện thanh toán cụ thể:

• Lệnh chi (ủy nhiệm chi): Chiếm tỷ trọng áp đảo về giá trị thanh toán. Năm 2020, số lượng giao dịch đạt 787,002 triệu món (tăng 1.113% so với năm 2016 và tăng 84% so với năm 2019); giá trị giao dịch đạt 37.465,1 nghìn tỷ đồng (tăng 212,16% so với năm 2016).
• Séc: Suy giảm liên tục cả về số lượng và giá trị. Đến năm 2020, số lượng giao dịch bằng séc chỉ còn 16 nghìn món; giá trị giao dịch giảm từ 87,9 nghìn tỷ đồng năm 2016 xuống còn 13,7 nghìn tỷ đồng năm 2020 (giảm 84%).
• Nhờ thu (ủy nhiệm thu): Ghi nhận biến động bất thường về số lượng vào năm 2017 (đạt 13,1 triệu món, giá trị 1.426,3 nghìn tỷ đồng), sau đó giảm về 2,05 triệu món năm 2018 và đạt 2,83 triệu món năm 2020 với giá trị 1.537,4 nghìn tỷ đồng.
• Thẻ ngân hàng: Giá trị giao dịch tăng 506,65% trong giai đoạn 2016–2020 (từ 127,6 nghìn tỷ đồng năm 2016 lên 294 nghìn tỷ đồng năm 2020). Số lượng tài khoản cá nhân tăng từ 68,7 triệu tài khoản (2016) lên 100,4 triệu tài khoản (2020, tăng 46,14%); số dư tài khoản tăng 164,39% (từ 252,2 nghìn tỷ đồng năm 2016 lên 666,8 nghìn tỷ đồng năm 2020). Tỷ lệ người trưởng thành có tài khoản ngân hàng tăng từ 58,8% (2016) lên gần 70% (2020).
• Ví điện tử: Đạt mức tăng trưởng nhanh, đứng thứ 2 về số lượng giao dịch nhưng giá trị bình quân nhỏ; tổng giá trị giao dịch qua ví năm 2020 đạt 289,9 nghìn tỷ đồng (tăng 140,18% so với năm 2019).

Phương tiện thanh toán	Số lượng giao dịch năm 2020	Giá trị giao dịch năm 2020	Biến động giá trị so với 2016 / 2019
Lệnh chi (Ủy nhiệm chi)	787,002 triệu món	37.465,1 nghìn tỷ đồng	Tăng 212,16% so với 2016
Thẻ ngân hàng	> 23,33 triệu món (2016)	294 nghìn tỷ đồng	Tăng 506,65% so với 2016
Ví điện tử	Đứng thứ 2 toàn hệ thống	289,9 nghìn tỷ đồng	Tăng 140,18% so với 2019
Nhờ thu (Ủy nhiệm thu)	2,83 triệu món	1.537,4 nghìn tỷ đồng	Ổn định quanh mức 1.400 - 1.500 nghìn tỷ đồng
Séc	16 nghìn món	13,7 nghìn tỷ đồng	Giảm 84% so với năm 2016

Về hạ tầng hệ thống, hệ thống IBPS tính đến năm 2020 đã kết nối toàn bộ chi nhánh NHNN tại 63 tỉnh, thành phố; xử lý bình quân 45–55 nghìn giao dịch/ngày với giá trị khoảng 50 nghìn tỷ đồng/ngày; thời điểm cao điểm đạt 74 nghìn lệnh với giá trị xấp xỉ 70 nghìn tỷ đồng/ngày; thời gian xử lý lệnh dưới 10 giây. Hệ thống thanh toán bù trừ tự động phục vụ các giao dịch bán lẻ (ACH) chính thức vận hành từ tháng 6 năm 2020 với khả năng hoạt động 24/7. Bên cạnh thành tựu, tác giả đánh giá hạn chế lớn nhất là thói quen sử dụng tiền mặt vẫn phổ biến, tốc độ giảm tỷ trọng tiền mặt trong lưu thông còn rất chậm, hạ tầng thanh toán chưa đồng đều giữa thành thị và nông thôn, và khung pháp lý đối với các mô hình tài chính mới (Fintech Sandbox, Mobile Money) còn chậm hoàn thiện.

Chương 3: Giải pháp thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam trong nền kinh tế số

Dựa trên các hạn chế và nguyên nhân phân tích ở Chương 2, Chương 3 đề xuất định hướng và hệ thống 3 nhóm giải pháp thực thi đồng bộ:

• Nhóm giải pháp từ Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước: Hoàn thiện hành lang pháp lý quản lý TTKDTM, giảm độ trễ chính sách; sớm ban hành Đề án cơ chế quản lý thử nghiệm có kiểm soát hoạt động Fintech (Regulatory Sandbox) và quy định về tiền di động (Mobile Money); hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về hệ thống bù trừ tự động ACH; tiếp tục triển khai Chiến lược tài chính toàn diện theo Quyết định 149/QĐ-TTg; đẩy mạnh bắt buộc thanh toán không dùng tiền mặt trong khu vực dịch vụ công (thuế, điện, nước, học phí, viện phí, an sinh xã hội theo Quyết định 241/QĐ-TTg); và tăng cường công tác thanh tra, giám sát an toàn hệ thống thanh toán theo Thông tư 20/2018/TT-NHNN.
• Nhóm giải pháp từ phía NHTM và các tổ chức trung gian thanh toán: Tăng cường đầu tư hạ tầng kỹ thuật công nghệ thông tin, ứng dụng công nghệ thẻ chip không tiếp xúc theo chuẩn EMV (thực hiện Quyết định 1927/QĐ-NHNN với tốc độ xử lý 150–200 ms); tối ưu hóa giao diện ứng dụng Mobile Banking và Internet Banking; mở rộng mạng lưới thiết bị chấp nhận thanh toán (POS, mPOS, QR Code); chủ động phối hợp xây dựng hệ sinh thái số liên kết giữa ngân hàng, trung gian thanh toán và doanh nghiệp bán lẻ; nâng cao năng lực bảo mật thông tin, phòng chống tội phạm công nghệ cao; đào tạo nâng cao trình độ nghiệp vụ và đạo đức nghề nghiệp của đội ngũ nhân viên.
• Nhóm giải pháp từ phía khách hàng (cá nhân và doanh nghiệp): Tăng cường tuyên truyền thay đổi thói quen dùng tiền mặt; nâng cao nhận thức và kỹ năng sử dụng các tiện ích thanh toán điện tử; tự trang bị kiến thức bảo mật dữ liệu cá nhân, nhận diện các phương thức lừa đảo giả mạo; đối với doanh nghiệp, chủ động tích hợp phần mềm kế toán, bán hàng với các cổng thanh toán ngân hàng nhằm minh bạch hóa dòng tiền.

Kết quả và đóng góp của nghiên cứu

Khóa luận đã tổng hợp và cung cấp chuỗi số liệu thực chứng có giá trị về diễn biến thị trường thanh toán Việt Nam giai đoạn 2016–2020:

• Xác định mức suy giảm tỷ trọng tiền mặt trong tổng phương tiện thanh toán từ 11,96% (2016) xuống 11,05% (2020).
• Ghi nhận sự bùng nổ của giao dịch qua Lệnh chi (đạt 787,002 triệu món với giá trị 37.465,1 nghìn tỷ đồng vào năm 2020) và thẻ ngân hàng (giá trị tăng 506,65%).
• Lượng hóa mức độ phổ cập tài chính với 100,4 triệu tài khoản cá nhân, tổng số dư 666,8 nghìn tỷ đồng, và tỷ lệ người trưởng thành có tài khoản đạt gần 70% vào năm 2020.
• Xác định sự suy giảm mạnh mẽ của phương thức thanh toán bằng séc (giá trị giảm 84% trong 5 năm, chỉ còn 13,7 nghìn tỷ đồng năm 2020).

Về mặt đóng góp học thuật và thực tiễn, tác giả tự chỉ rõ khoảng trống nghiên cứu của các công trình đi trước và định vị đóng góp của đề tài:

• Khắc phục tính cục bộ: Các nghiên cứu trước đây (như Bùi Thị Mỹ Huyền 2011, Lê Thị Biếc Linh 2010, Trần Hữu Bình 2014) chủ yếu tập trung vào phạm vi địa phương hẹp (TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng) hoặc một chi nhánh ngân hàng cụ thể (Agribank Cao Lãnh). Đề tài này cung cấp cái nhìn tổng thể trên quy mô toàn quốc.
• Mở rộng chủ thể nghiên cứu: Nghiên cứu không coi TTKDTM là sản phẩm độc quyền của hệ thống NHTM mà mở rộng khảo sát vai trò của các tổ chức trung gian thanh toán độc lập được NHNN cấp phép (đặc biệt là sự trỗi dậy của ví điện tử).
• Cập nhật bối cảnh số hóa: Khóa luận đặt hoạt động thanh toán trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 và kinh tế số, tích hợp các công nghệ mới (Open Banking, Biometrics, thẻ chip EMV không tiếp xúc, hệ thống ACH vận hành từ tháng 6/2020) thay vì chỉ phân tích các phương tiện truyền thống.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo

Khóa luận có một số giới hạn nghiên cứu được xác định rõ:

• Giới hạn về phạm vi nghiệp vụ: Đề tài chỉ giới hạn khảo sát các hoạt động TTKDTM trong nội địa Việt Nam, chủ động loại trừ mảng thanh toán quốc tế và hệ thống SWIFT ra khỏi phạm vi trọng tâm.
• Giới hạn về nguồn dữ liệu: Phân tích thực trạng hoàn toàn dựa trên dữ liệu thứ cấp được công bố bởi NHNN và các báo cáo ngành quốc tế; chưa thực hiện khảo sát định lượng sơ cấp trên mẫu khách hàng cá nhân hay doanh nghiệp để kiểm định mô hình hành vi chấp nhận thanh toán.
• Giới hạn thời gian: Khung thời gian dữ liệu dừng lại ở năm 2020, thời điểm nhiều chính sách công nghệ thanh toán mới (như cơ chế Sandbox cho Fintech, tiền di động Mobile Money, hệ thống bù trừ ACH) mới bắt đầu vận hành thử nghiệm hoặc đang trong giai đoạn soạn thảo văn bản.

Hướng nghiên cứu mở rộng tiếp theo được gợi ý từ phạm vi đề tài bao gồm việc đánh giá định lượng tác động vận hành thực tế của hệ thống bù trừ tự động ACH trong bán lẻ sau năm 2020, nghiên cứu thực nghiệm mức độ tác động của cơ chế Sandbox và dịch vụ Mobile Money đối với việc gia tăng tiếp cận tài chính ở khu vực nông thôn và vùng sâu vùng xa.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu tham khảo phù hợp cho sinh viên, học viên cao học thuộc các chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Kinh tế số, Hệ thống thông tin quản lý và Quản trị kinh doanh khi tìm kiếm dữ liệu về thực trạng thanh toán điện tử tại Việt Nam giai đoạn 2016–2020.

Các nội dung có giá trị tham khảo nổi bật bao gồm:

• Bảng tổng hợp chi tiết hệ thống văn bản pháp quy điều chỉnh hoạt động thanh toán và dịch vụ trung gian thanh toán từ năm 2006 đến 2020.
• Các chỉ tiêu kỹ thuật và năng lực vận hành của hệ thống IBPS (HVSS, LVSS) và hệ thống bù trừ tự động ACH của NHNN.
• Dữ liệu đối chiếu cơ cấu giữa các phương tiện thanh toán (lệnh chi, séc, nhờ thu, thẻ, ví điện tử) trong giai đoạn chuyển dịch số hóa nền kinh tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Năng lực xử lý và cấu trúc mạng lưới của Hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng (IBPS) tại Việt Nam được ghi nhận như thế nào trong khóa luận? Hệ thống IBPS có mạng lưới gồm 1 Trung tâm Thanh toán Quốc gia (NPSC) đặt tại Hà Nội và 6 Trung tâm xử lý khu vực (RPC) tại Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh, Cần Thơ và Sở Giao dịch NHNN. Hệ thống gồm 3 tiểu hệ thống: HVSS (thanh toán giá trị cao từ 500 triệu đồng trở lên), LVSS (thanh toán giá trị thấp dưới 500 triệu đồng) và tiểu hệ thống quyết toán vốn. Đến năm 2020, IBPS đã kết nối toàn bộ chi nhánh NHNN tại 63 tỉnh, thành phố; thời gian xử lý lệnh không quá 10 giây; bình quân đạt 45–55 nghìn giao dịch/ngày (khoảng 50 nghìn tỷ đồng/ngày), cao điểm đạt 74 nghìn lệnh với giá trị xấp xỉ 70 nghìn tỷ đồng/ngày.

2. Tỷ trọng tiền mặt lưu thông trên tổng phương tiện thanh toán tại Việt Nam giai đoạn 2016–2020 biến động ra sao? Tỷ trọng tiền mặt lưu thông trên tổng phương tiện thanh toán có tốc độ giảm rất chậm. Năm 2020, tỷ trọng này ở mức 11,05%, chỉ giảm 0,28% so với năm 2019 và giảm 0,91% so với năm 2016 (thời điểm ước tính khoảng 11,96%). Con số này cho thấy tiền mặt vẫn giữ vai trò đáng kể trong lưu thông.

3. Phương tiện TTKDTM nào chiếm tỷ trọng giá trị lớn nhất và phương tiện nào suy giảm mạnh nhất tại Việt Nam năm 2020? Phương tiện chiếm tỷ trọng giá trị lớn nhất là Lệnh chi (ủy nhiệm chi), đạt 37.465,1 nghìn tỷ đồng năm 2020 (tăng 212,16% so với năm 2016) với 787,002 triệu món giao dịch. Ngược lại, Séc là phương tiện suy giảm mạnh nhất, giá trị giao dịch giảm 84% từ 87,9 nghìn tỷ đồng năm 2016 xuống chỉ còn 13,7 nghìn tỷ đồng năm 2020, với số lượng giao dịch chỉ còn 16 nghìn món.

4. Mốc thời gian chấm dứt hoạt động của hệ thống thanh toán bù trừ giấy tại Việt Nam được văn bản ghi nhận là khi nào? Hệ thống thanh toán bù trừ giấy từng tồn tại song song với thanh toán bù trừ điện tử. Theo văn bản, đến ngày 12 tháng 5 năm 2014, địa bàn thanh toán bù trừ giấy cuối cùng tại Cần Thơ đã chính thức ngừng hoạt động, chuyển hoàn toàn sang bù trừ điện tử và sau này là hệ thống bù trừ tự động ACH (vận hành từ tháng 6 năm 2020).

5. Mức độ tiếp cận tài khoản thanh toán cá nhân của người dân Việt Nam đạt quy mô nào vào năm 2020? Tính đến năm 2020, số lượng tài khoản thanh toán của cá nhân đạt 100,4 triệu tài khoản (tăng 46,14% so với mức 68,7 triệu năm 2016), với tổng số dư đạt 666,8 nghìn tỷ đồng (tăng 164,39% so với năm 2016). Tỷ lệ người trưởng thành có tài khoản ngân hàng tăng từ 58,8% năm 2016 lên mức gần 70% vào năm 2020.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Thúy Hường đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và phân tích thực trạng hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam trong giai đoạn 2016–2020 gắn liền với sự phát triển của nền kinh tế số. Công trình cung cấp hệ thống số liệu thứ cấp chi tiết về sự phân hóa giữa các phương tiện thanh toán truyền thống và hiện đại, đồng thời chỉ ra thực tế tỷ trọng tiền mặt lưu thông vẫn còn ở mức cao. Trên cơ sở nhận diện các rào cản về thói quen tiêu dùng và khuôn khổ pháp lý thử nghiệm, khóa luận đã đề xuất các nhóm giải pháp tương đối đồng bộ cho cơ quan quản lý nhà nước, các định chế tài chính trung gian và người sử dụng nhằm thúc đẩy tiến trình chuyển đổi sang thanh toán số tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT TRONG NỀN KINH TẾ SỐ 1. Khái quát về thanh toán không dùng tiền mặt 1. Khái niệm, đặc điểm của thanh toán không dùng tiền mặt  Khái niệm Thanh toán có thể hiểu là sự chuyển giao tài sản từ một cá nhân hoặc tổ chức cho cá nhân/ tổ chức khác khi thực hiện việc trao đổi hàng hóa, dịch vụ. Dịch vụ thanh toán là việc cung ứng phương tiện thanh toán, thực hiện giao dịch thanh toán trong nước và quốc tế, thực hiện thu hộ, chi hộ và các loại dịch vụ khác của các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán theo yêu cầu của người sử dụng dịch vụ thanh toán.

Phương tiện thanh toán là tiền mặt và các phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt được sử dụng nhằm thực hiện những giao dịch thanh toán.” (Chính phủ, 2001) Thanh toán không dùng tiền mặt là “một hoạt động dịch vụ thanh toán được thực hiện bằng cách sử dụng các công cụ/ phương thức thanh toán để bù trừ tiền từ tài khoản/hạn mức tiền của người phải trả sang tài khoản của người thụ hưởng hoặc được bù trừ lẫn nhau thông qua đơn vị cung ứng dịch vụ thanh toán”.(Đặng Công Hoàn, 2015) Theo Nghị định 101/2012/NĐ-CP về Thanh toán không dùng tiền mặt thì khái niệm dịch vụ TTKDTM được hiểu là “bao gồm dịch vụ thanh toán qua tài khoản thanh toán và một số dịch vụ thanh toán không qua tài khoản thanh toán của khách hàng”. Từ những ý kiến trên, có thể hiểu rằng, hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt bao gồm hai chủ thể chính: Thứ nhất là tổ chức cung ứng dịch vụ TTKDTM bao gồm: Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, các NH, chi nhánh NH nước ngoài, quỹ tín dụng nhân dân, tổ chức tài chính vi mô và một số tổ chức khác hoặc các tổ chức cung ứng dịch vụ TGTT không phải là ngân hàng được Ngân hàng Nhà nước cấp Giấy phép hoạt động cung ứng dịch vụ TGTT. 7 Thứ hai là khách hàng, khách hàng có thể là cá nhân hoặc tổ chức, có tài khoản thanh toán hoặc không có tài khoản thanh toán. Tóm lại TTKDTM là việc thực hiện chức năng thanh toán của tiền tệ bằng cách trích chuyển trên tài khoản hoặc bù trừ qua ngân hàng mà không phải sử dụng trực tiếp tiền mặt trong khoản thanh toán đó.

 Đặc điểm của thanh toán không dùng tiền mặt Thứ nhất, tính vô hình. Vật trung gian trao đổi trong các giao dịch không phải là tiền vật chất (tiền giấy, tiền vàng,…) mà là đồng tiền kế toán hay đồng tiền ghi sổ- Đây là những đồng tiền vô hình không thể nhìn bằng mắt hay cảm nhận bằng xúc giác và nó tồn tại vô hình. Nếu như những chứng từ chứng minh thanh toán bằng tiền mặt rất khó để ghi chép đầy đủ và khó lưu giữ thì khi TTKDTM thì những bằng chứng về việc giao dịch sẽ lưu giữ thông qua các chứng từ sổ sách kế toán. Đây có thể coi là đặc điểm nổi bật của TTKDTM.

Thứ hai, tính độc lập. Đối với TTKDTM, sự vận động của hàng hóa và tiền tệ là độc lập với nhau. Theo đó, hoạt động thanh toán không được thực hiện một cách trực tiếp, mặt đối mặt theo kiểu “tiền trao cháo múc” mà có sự tách biệt giữa việc nhận được hàng hóa, dịch vụ và việc thanh toán cả về thời gian và không gian. Thật vậy, với TTKDTM, việc thanh toán được diễn ra bằng cách chuyển tiền từ tài khoản của người chi trả sang tài khoản của người được thụ hưởng.

Trong khi đó, hàng hóa có thể đã đến tay người mua hoặc đang trên đường vận chuyển.