MỞ ĐẦU Chương 2: LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN Chương 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Chương 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU Chương 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 4 CHƯƠNG 2 LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN Chương này trình bày những khái niệm liên quan đến thanh toán không dùng tiền mặt. Đồng thời, trình bày các lý thuyết, mô hình phân tích liên quan và tóm tắt một số kết quả thực nghiệm từ những nghiên cứu trước đây để nhận diện các nhóm nhân tố có khả năng tác động đến việc thực hiện thanh toán không dùng tiền mặt qua KBNN.1 Một số khái niệm 2.1 Khái niệm thanh toán không dùng tiền mặt Thanh toán không dùng tiền mặt là cách thức thanh toán tiền hàng hoá, dịch vụ không có sự xuất hiện của tiền mặt mà được tiến hành bằng cách trích tiền từ tài khoản của người chi trả chuyển vào tài khoản của người thụ hưởng (Đỗ Thị Lan Phương, 2014). Thanh toán không dùng tiền mặt còn được định nghĩa là phương thức thanh toán không trực tiếp dùng tiền mặt mà dựa vào các giấy tờ hợp pháp như uỷ nhiệm thu, uỷ nhiệm chi, séc,. để trích chuyển vốn tiền tệ từ tài khoản của đơn vị nàysang tài khoản của đơn vị khác ở ngân hàng (kho bạc).
Thanh toán không dùng tiền mặt gắn với sự ra đời của đồng tiền ghi sổ. Thanh toán không dùng tiền mặt chỉ được phát triển và hoàn thiện trong nền kinh tế thị trường và được ápdụng rộng rãi trong lĩnh vực kinh tế tài chính. Sự phát triển rộng khắp của thanh toán không dùng tiền mặt hiện nay là do yêu cầu phát triển vượt bậc của nền kinh tế hàng hoá. Kinh tế hàng hoá phát triển càng cao, khối lượng hàng hoá trao đổi càng lớn thì cần có những cách thức trả tiền thuận tiện, an toàn và tiết kiệm.
Thanh toán không dùng tiền mặt là nghiệp vụ có quá trình chứa đựng những công nghệ tinh vi và phức tạp.2 Đặc điểm của thanh toán không dùng tiền mặt Trong thanh toán không dùng tiền mặt, sự vận động của tiền tệ độc lập với sự vận động của hàng hóa cả về thời gian lẫn không gian và thường không có sự ăn khớp nhau. Đây là đặc điểm quan trọng và nổi bật nhất của hình thức thanh toán không dùng tiền mặt. Trong thanh toán không dùng tiền mặt, vật trung gian trao đổi không xuất hiện như trong hình thức thanh toán dùng tiền mặt theo kiểu H-T-H mà chỉ xuất hiện dưới dạng tiền kế toán hay tiền ghi sổ và được ghi chép trên các chứng từ sổ sách kế toán. Đây là đặc điểm riêng của thanh toán không dùng tiền mặt.
Với đặc điểm này, các bên tham gia thanh toán bắt buộc phải mở tài khoản tiền gửi thanh toán tại ngân hàng thương mại (hoặc kho bạc) và phải có tiền trong tài khoản thì mới có thể thực hiện thanh toán theo phương thức này. Ngoài ra, do việc mở tài khoản và thanh toán như trên mà các ngân hàng (hoặc kho bạc) có thể thực hiện tốt công tác kiểm soát tính hợp pháp, hợp lệ của các giao dịch thanh toán hàng hóa dịch vụ diễn ra trong nền kinh tế. Trong thanh toán không dùng tiền mặt, ngân hàng (kho bạc) vừa là người tổ chức vừa là người thực hiện các khoản thanh toán. Với nghiệp vụ này, ngân hàng (kho bạc) 5 trở thành trung tâm thanh toán đối với các khách hàng của mình.
Với những đặc điểm nêu trên, thanh toán không dùng tiền mặt nếu được tổ chức và thực hiện tốt sẽ phát huy được tác dụng tích cực của nó. Trong tương lai, theo đà phát triển của xã hội và theo nhu cầu của thị trường, thanh toán không dùng tiền mặt sẽ giữ một vị trí cực kỳ quan trọng trong việc lưu chuyển tiền tệ và trong thanh toán giá trị của nền kinh tế.2 Thanh toán không dùng tiền mặt qua kho bạc nhà nước 2.1 Chủ thể và nội dung thanh toán qua Kho bạc Nhà nước KBNN là cơ quan thực hiện chức năng quản lý nhà nước về quỹ NSNN, các quỹ tài chính nhà nước và các quỹ khác của Nhà nước được giao quản lý. Hoạt động của KBNN mang tính chất vừa là cơ quan công quyền, vừa hướng tới các dịch vụ phục vụ các nhu cầu giao dịch của các cơ quan đơn vị và nhân dân đối với NSNN. Vì thế, chủ thể thanh toán qua KBNN rất rộng, bao gồm tất cả các tổ chức, cá nhân có quan hệ với ngân sách nhà nước với nhiều nội dung thanh toán khác nhau.
Cụ thể: Các tổ chức, cá nhân hoạt động trên lãnh thổ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam có trách nhiệm và nghĩa vụ nộp đầy đủ, đúng hạn các khoản thuế, phí, lệ phí và các khoản phải nộp khác vào NSNN qua KBNN theo quy định của pháp luật. Theo đó nội dung thanh toán của các chủ thể này là nộp bằng tiền mặt hoặc chuyển khoản các khoản thu của NSNN thông qua KBNN như: Thuế giá trị gia tăng hàng sản xuất kinh doanh trong nước, hàng nhập khẩu; Thuế tiêu thụ đặc biệt hàng sản xuất trong nước, hàng nhập khẩu; Thuế thu nhập doanh nghiệp; Thu từ thu nhập sau thuế; Thuế tài nguyên; Thuế môn bài; Thuế thu nhập cá nhân; Lệ phí trước bạ; Thu phí xăng dầu; Thuế nhà đất; Thuế chuyển quyền sử dụng đất; Thu tiền sử dụng đất; thu phạt, tịch thu; thu phí và lệ phí; Thuế xuất khẩu, nhập khẩu; Thu vay của ngân sách các cấp; thu viện trợ; thu huy động, đóng góp và các khoản thu khác. Các tổ chức, cá nhân mua Công trái xây dựng Tổ quốc, trái phiếu Chính phủ, tín phiếu Kho bạc,. khi KBNN phát hành theo yêu cầu của Bộ Tài chính, của chính quyền địa phương nhằm huy động vốn cho NSNN để đầu tư phát triển.
Các tổ chức, cá nhân có giao dịch với KBNN thông qua các tài khoản tiền gửi, chuyển tiền.thực hiện các khoản nộp vào và rút ra thông qua KBNN. Các đơn vị sử dụng NSNN theo quy định: các cơ quan hành chính, đơn vị sự nghiệp, tổ chức Đảng, đoàn thể, các tổ chức chính trị - xã hội, hội nghề nghiệp; các Chủ đầu tư, Ban Quản lý dự án. Nội dung thanh toán của các chủ thể này chủ yếu là rút tiền từ KBNN để thực hiện các nhiệm vụ được giao về chi thường xuyên, chi đầu tư phát triển, chi trả nợ vay của NSNN (gốc, lãi, phí), chi viện trợ, chi cho vay. Nếu phân theo nội dung chi thì có: chi thanh toán cho cá nhân (lương; phụ cấp lương; học bổng học sinh, sinh viên; tiền thưởng; phúc lợi tập thể; bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế.); Chi mua sắm hàng hóa, dịch vụ (thanh toán dịch vụ công cộng, vật tư văn phòng; thông tin, tuyên truyền, liên lạc; hội nghị; công tác phí; thuê mướn; sửa chữa tài sản phục vụ công tác chuyên môn; chi nghiệp vụ chuyên môn.); Chi cho công việc giải 6 phóng mặt bằng, chuẩn bị đầu tư, xây dựng, mua sắm thiết bị.
và các khoản chi khác của NSNN.2 Thanh toán qua Kho bạc Nhà nước Mọi quan hệ thanh toán qua KBNN được thực hiện dưới các hình thức: tiền mặt, không dùng tiền mặt.1 Thanh toán bằng tiền mặt Thanh toán bằng tiền mặt qua KBNN là hình thức thanh toán mà trong đó, một tổ chức, cá nhân nộp tiền mặt vào KBNN để nộp vào NSNN hoặc chuyển tiền cho người hưởng; hoặc các tổ chức, cá nhân thụ hưởng NSNN nhận bằng tiền mặt từ KBNN. Để thực hiện các nghiệp vụ thanh toán bằng tiền mặt, các đơn vị sử dụng ngân sách hoặc các đơn vị có tài khoản tại KBNN phải làm thủ tục lĩnh tiền mặt tại KBNN để trực tiếp trả cho người bán. Chính vì những nhược điểm của phương thức thanh toán bằng tiền mặt qua KBNN nên Chính phủ đã ban hành các quy định về thanh toán bằng tiền mặt, trong đó quy định: Không được dùng tiền mặt để thanh toán, chi trả (trừ các khoản được phép chi trả bằng tiền mặt qua KBNN) với những khoản chi lớn (vượt hạn mức theo quy định) của các cơ quan, tổ chức sử dụng NSNN. Chỉ trong trường hợp nếu bên cung cấp hàng hóa, dịch vụ không có tài khoản tại ngân hàng hay KBNN thì việc chi trả, thanh toán mới được phép thực hiện bằng tiền mặt.
Theo đó, Bộ Tài chính ban hành các quy định quản lý thu, chi bằng tiền mặt qua hệ thống Kho bạc Nhà nước hướng dẫn các đơn vị sử dụng ngân sách nhà nước, đơn vị giao dịch với Kho bạc Nhà nước, các xã, phường, thị trấn (sau đây gọi chung là đơn vị giao dịch) có hoạt động thu, chi bằng tiền mặt qua hệ thống Kho bạc Nhà nước phải tuân thủ các quy định hiện hành của Nhà nước về quản lý tiền mặt.2 Thanh toán không dùng tiền mặt Thanh toán không dùng tiền mặt qua hệ thống KBNN là việc thanh toán được thực hiện bằng cách trích chuyển tiền trên tài khoản trong hệ thống KBNN và Ngân hàng bằng cách bù trừ giữa các khoản thu, chi thông qua sổ sách kế toán của KBNN, trong đó có ít nhất một đơn vị KBNN tham gia với tính cách là một trung gian thanh toán. Có thể chia thanh toán không dùng tiền mặt qua hệ thống KBNN bao gồm các loại quan hệ như sau: - Quan hệ thanh toán giữa khách hàng của KBNN và Ngân hàng (trong đó có ít nhất một khách hàng của KBNN), ở đây KBNN là một trung gian thanh toán. - Quan hệ thanh toán giữa các đơn vị KBNN với nhau (không có sự tham gia của Ngân hàng). - Quan hệ thanh toán giữa KBNN với Ngân hàng.3 Các hình thức thanh toán không dùng tiền mặt qua Kho bạc Nhà nước Hiện nay, hệ thống KBNN đang áp dụng nhiều hình thức thanh toán không dùng tiền mặt, trong đó chủ yếu là ủy nhiệm thu, ủy nhiệm chi, Lệnh thu NSNN, Lệnh chi tiền, Giấy rút dự toán, Giấy nộp tiền vào NSNN.
Ủy nhiệm thu: Ủy nhiệm thu là chứng từ đòi tiền do người bán lập để đòi tiền 7 người mua sau khi hoàn thành nghĩa vụ giao hàng và Kho bạc thu hộ bằng cách trích từ tài khoản của người mua tại KBNN với số tiền ghi trên ủy nhiệm thu. Hình thức thanh toán nhờ thu chỉ được thực hiện khi được quy định trong hợp đồng mua, bán của 2 bên và phải thông báo cho Kho bạc nơi người mua có tài khoản tiền gửi, đồng thời 2 bên mua bán phải tự giải quyết các tranh chấp về chất lượng, số lượng hàng hóa đã cung cấp. Ủy nhiệm chi chuyển khoản, chuyển tiền điện tử: Ủy nhiệm chi chuyển khoản, chuyển tiền điện tử là một hình thức thanh toán đơn giản nhất, trong đó một khách hàng (người trả tiền, người mua.