mở đầu và kết thúc của quá trình tái sản xuất xã hội. Hay nói cách khác, thanh toán là quá trình chu chuyển tiền tệ phục vụ cho chu chuyển kinh tế. Trên thực tế hiện nay, không ít người chưa hiểu một cách đầy đủ, chuẩn mực về hệ thống thanh toán, thậm chí hiểu sai cũng là một chuyện thường tình vì đây là một lĩnh vực khoa học, công nghệ cao, phải học mới hiểu được. Hệ thống là tập hợp nhiều yếu tố, đơn vị cùng loại hoặc cùng chức năng, có quan hệ hoặc liên hệ với nhau chặt chẽ, làm thành một thể thống nhất.
Như vậy, một hệ thống thanh toán phải được cấu thành bởi sự tập hợp của nhiều yếu tố, đơn vị cùng loại hoặc cùng chức năng của quan hệ hoặc liên hệ với nhau chặt chẽ, làm một thể thống nhất về thanh toán. Quan hệ thanh toán với các tổ chức tài chính, tiền tệ, Ngân hàng trong khu vực và trên thế giới đang phát triển khá nhanh chóng xu thế hội nhập, không bị giới hạn về biên giới của mỗi quốc gia. Hệ thống thanh toán được xác định không chỉ theo các kênh thanh toán riêng lẻ của từng hệ thống như là thanh toán giữa khách hàng với TCTD, Ngân hàng; thanh toán trong nội bộ hệ thống TCTD, Ngân hàng; thanh toán nội bộ Kho bạc, mà còn các kênh mang tính ‘’ liên hiệp’’ của các hệ thống 10 như là trung tâm thanh toán liên NH, thanh toán liên Kho bạc và thanh toán giữa Ngân hàng và Kho bạc. Từng hệ thống thanh toán, đã phức tạp bởi những đối tác tham gia thanh toán đa dạng, phong phú; “ liên hiệp” các hệ thống thanh toán mang tính sở hữu khác nhau, với những khoan mẫu không đồng nhất lại càng phức tạp hơn.
Do đó, khi thiết kế từng trung tâm thanh toán, cũng như liên hiệp giữa các trung tâm thanh toán đã không còn hàm nghĩa áp đặt, gò ép được theo kiểu của Ngân hàng một cấp trước đây; mà phải theo hướng “mở” kết nối, liên minh, thỏa thuận giữa các chủ thể tham gia thanh toán với nhau. Đặc biệt quan trọng về thiết kế cơ chế với thiết kế kỹ thuật phải “ăn ý”. Phương hướng hiện đại hóa hệ thống thanh toán liên Ngân hàng, liên Kho bạc đang xây dựng hiện nay, đòi hỏi cơ chế thanh toán mới phải thể hiện được điều đó. Các chủ thể tham gia hệ thống thanh toán qua các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán Hệ thống thanh toán trong nền kinh tế hiện nay gồm nhiều chủ thể tham gia thanh toán như : NHNN, NHTM, KBNN, các TCTD khác; với sự tham gia của những tập hợp khách hàng rộng lớn, đa dạng, phong phú có quan hệ với các TCTD, Ngân hàng như : cá nhân, tập thể, doanh nghiệp Nhà nước, doanh nghiệp tư nhân, tổ chức liên doanh, công ty đầu tư 100% vốn nước ngoài… Nghĩa là, tính phức tạp trong hoạt động thanh toán qua NH đã tăng lên gấp bội so với trước đây.
Các mối quan hệ đan xen trong thanh toán, ngày một phát triển. Thực tế không phải chỉ một trung tâm thanh toán duy nhất như trước đây (thời kỳ NH một cấp); mà mỗi TCTD, NH đều là một trung tâm thanh toán riêng biệt. Tuy nhiên giữa chúng lại có trung tâm thanh toán chung, liên kết với nhau để thực hiện việc thanh toán riêng lẻ từng hệ thống thanh toán không thể xử lý được. Chẳng hạn như thanh toán liên NH do NHNN chủ trì, hoặc do một NH được thỏa thuận chỉ định đứng ra chủ trì, tổ 11 chức thanh toán cho cả hệ thống tham gia thanh toán.
Cho dù là trung tâm thanh toán riêng lẻ, hay là trung tâm thanh toán chung, đều phải thấy hết vai trò cực kỳ quan trọng của việc tổ chức thanh toán trong nền kinh tế nói chung hay thanh toán không dùng tiền mặt qua NH và TTBTM nói riêng. Ví như, sự lưu thông hàng hóa và tiền tệ của nền kinh tế, nó giống như mạch máu của con người, nếu bị ngừng đọng ở đâu đó, sẽ gây hậu quả nghiêm trọng khó lường. Trong giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt có các bên tham gia vào quá trình thanh toán, đó là các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán, các đơn vị trả tiền và các đơn vị nhận tiền thanh toán. Các chủ thể tham gia vào quá trình thanh toán với mục tiêu và lợi ích khác nhau, có thể được phân ra như sau : - Ngân hàng trung ương quản lý toàn bộ hoạt động thanh toán trong nền kinh tế, trực tiếp tổ chức, sở hữu hệ thống thanh toán liên ngân hàng, cung cấp dịch vụ thanh toán cho các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán, những ổ chức tài chính và những doanh nghiệp lớn.
- Các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán là chủ sở hữu hệ thống thanh toán nội bộ, trực tiếp cung cấp các dịch vụ và các phương tiện thanh toán đa dạng, phong phú cho các tổ chức, doanh nghiệp và dân cư trong nền kinh tế. - Kho bạc Quốc gia là một tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán trong khu vực công. - Các tổ chức, doanh nghiệp, và dân cư trực tiếp sử dụng dịch vụ thanh toán. Các chủ thể tham gia hệ thống thanh toán của nền kinh tế thị trường rất phong phú và đa dạng gắn liền với tính đa dạng của các dịch vụ thanh toán đòi hỏi cơ sở pháp lý cho hoạt động thanh toán phải được hoàn thiện theo 12 hướng hoàn chỉnh đầy đủ các hành vi của các chủ thể tham gia vào quá trình thanh toán.
Các phương thức thanh toán không dùng tiền mặt trong các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán Các đơn vị, tổ chức, cá nhân có quan hệ thanh toán, mở tài khoản ở các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán khác nhau hoặc giữa các chi nhánh khác nhau của cùng một tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán dẫn đến các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán phải thanh toán với nhau. Các phương thức thanh toán không dùng tiền mặt bao gồm : thanh toán bù trừ do NHTW hoặc các hiệp hội thanh toán bù trừ tổ chức; Thanh toán liên ngân hàng do NHTW tổ chức, thanh toán nội bộ trong các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán, thanh toán qua tài khoản tiền gửi tại các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán khác. Thanh toán bù trừ Thanh toán bù trừ rất đa dạng, được tổ chức theo phạm vi thanh toán hoặc theo nội dung thanh toán; có thể do NHTW sở hữu, tổ chức thanh toán hoặc do hiệp hội thanh toán bù trừ sở hữu, bao gồm các hình thức như sau : - Thanh toán bù trừ Quốc gia. - Thanh toán bù trừ khu vực, tỉnh, thành phố.
- Trung tâm thanh toán bù trừ séc, thẻ, hối phiếu liên ngân hàng,… Các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán tham gia thanh toán bù trừ gọi là thành viên và phải có đầy đủ điều kiện do Ngân hàng Trung ương hoặc do hiệp hội thanh toán bù trừ quy định. Thanh toán bù trừ áp dụng hai phương thức là bù trừ trực tiếp và bù trừ ròng, trong đó phương thức bù trừ ròng được áp dụng phổ biến ở các nước. Quá trình thanh toán có thể khái quát bằng sơ đồ sau : 13 (4) (4) NGÂN HÀNG TRUNG ƯƠNG Trung tâm TTBT (3) (3) (2) (1) Thành viên A Thành viên B Sơ đồ 1. Luân chuyển chứng từ và xử lý thanh, quyết toán bù trừ ròng 1).
Thành viên A gửi lệnh thanh toán ( tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán phát sinh nghiệp vụ thanh toán) đến trung tâm thanh toán bù trừ. Trung tâm TTBT nhận được lệnh thanh toán của thành viên A, sau khi thực hiện kiểm soát gửi cho thành viên B, đồng thời ghi nhận các khoản phải trả và được hưởng của các thành viên. Vào thời điểm quyết toán, trung tâm TTBT tính toán và thông báo cho từng thành viên số thực phải trả hoặc thực được hưởng. Thành viên phải trả trích tài khoản của mình chuyển vào tài khảo TTBT mở tai NHTW để thanh toán số phải trả.
Khi các thành viên phải trả đã thực hiện xong, trung tâm thanh toán bù trừ chuyển tiền từ tài khoản thanh toán bù trừ tại Ngân hàng Trung ương để thanh toán cho các thành viên. 14 Phương thức thanh toán bù trừ ròng liên ngân hàng cho phép các thành viên chuyển, nhận các khoản thanh toán với nhau và chỉ phải thực hiện quyết toán tại một thời điểm nhất định ( thường là cuối ngày hoặc một số lần trong ngày ) trên cơ sở thực hóa các khoản thanh toán qua lại với nhau. Thực hiện thanh toán bù trừ ròng có thể xảy ra một số rủi ro, cần có các biện pháp ngăn ngừa nhằm giảm thiểu rủi ro đó là : Rủi ro vận hành là rủi ro xảy ra khi mạng thanh toán gặp sự cố phải tạm ngừng hoạt động dẫn đến ách tắc hoạt động chuyển tiền gây ra hậu quả không lường hết được đối với các hoạt động kinh tế tài chính. Rủi ro có tính hệ thống là rủi ro xảy ra khi một thành viên không có đủ khả năng thực hiện nghĩa vụ thanh toán của mình làm cho một loạt các thành viên khác có liên quan cũng lâm vào tình trạng tương tự.
Để ngăn ngừa và khắc phục hậu quả (nếu có xảy ra), người ta sử dụng một số biện pháp như : - Giới hạn trạng thái ghi nợ ròng (gọi là hạn mức nợ ròng) của từng thành viên nhằm hạn chế rủi ro liên ngân hàng. - Áp dụng biện pháp chia sẻ rủi ro bằng cách lập thỏa thuận về chia sẻ rủi ro giữa các thành viên tham gia. - Yêu cầu ký quỹ, thế chấp tài sản để đảm bảo thực hiện nghĩa vụ thanh toán đối với thành viên có nguy cơ tiềm tàng, tài sản thế chấp, ký quỹ có thể được chuyển hóa thành nguồn tiền để thanh toán. Thanh toán liên Ngân hàng Thanh toán liên ngân hàng là hệ thống thanh toán Quốc gia của các nước do NHTW sở hữu, trực tiếp tổ chức thanh toán.
Các đối tác tham gia vào hệ thống thanh toán liên ngân hàng là các NHTM, tổ chức tài chính và các doanh nghiệp lớn có đầy đủ các điều kiện do NHTW quy định. Thanh toán liên ngân hàng đóng vai trò chủ đạo trong hệ thống thanh toán qua ngân hàng của mỗi quốc gia. Thực hiện các khoản thanh toán , chuyển tiền, điều 15 chuyển vốn giữa các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán trong nước và quốc tế. Đảm bảo cho quá trình chu chuyển vốn trong nền kinh tế thông suốt, giúp các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán sử dụng vốn có hiệu quả.