CHƯƠNG 1 Thông qua chương này trình bày được tính cấp thiết của đề tài, mục tiêu nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu, đối tượng và phạm vi của việc nghiên cứu, xác định được đóng góp về mặt thực tiễn của đề tài và đưa ra kết cấu dự kiến của luận văn. Trong chương tiếp theo sẽ tiến hành tổng hợp khung lý thuyết và khảo lược nhưng liên quan đối với việc nghiên cứu, từ đó, hình thành cách thức để xây dựng nên mô hình nghiên cứu và đưa ra các giả thuyết nghiên cứu. 7 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT 2. LÝ THUYẾT VỀ DỊCH VỤ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT 2.
Khái niệm về dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt a Theo tác giả Đặng Công Hoàn (2015): “Thanh toán không dùng tiền mặt là một hoạt động dịch vụ thanh toán được thực hiện bằng cách sử dụng các công cụ/phương thức thanh toán để bù trừ tiền từ tài khoản/hạn mức tiền của người phải trả sang tài khoản của người thụ hưởng hoặc được bù trừ lẫn nhau thông qua đơn vị cung ứng dịch vụ thanh toán”. Điều 14 Nghị định 101/2012/ND-CP về thanh toán không dùng tiền mặt cũng quy định về các dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt, bao gồm: “mở và sử dụng tài khoản thanh toán, dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt, dịch vụ trung gian thanh toán, tổ chức, quản lý và giám sát các hệ thống thanh toán”. Từ quan điểm trên chúng ta có thể thấy đây chính là quá trình chuyển động của tiền tệ. Cách thức thanh toán không cần dùng đến tiền mặt cho các dịch vụ của mình bằng cách thanh toán, thu hộ, chi trả, chuyển khoản.
bằng cách khấu trừ vào sổ cái, ghi nhận việc chuyển tiền từ người này sang người khác, từ nơi này sang nơi khác mà không sử dụng tiền mặt. Đặc điểm về dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt “Thanh toán không dùng tiền mặt là quan hệ thanh toán được thực hiện và tiến hành bằng cách trích chuyển tiền từ tài khoản của đơn vị này sáng tài khoản của đơn vị khác hoặc bù trừ lẫn nhau giữa các đơn vị thông qua ngân hàng” (Đặng Công Hoàn và cộng sự, 2015). Nguyễn Thị Mùi (2006) cho rằng đặc điểm quan trọng và nổi bật nhất của dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt là sự di chuyển tiền tệ ở trạng thái độc lập cùng sự di chuyển theo không gian và thời gian của hàng hóa qua giao tiếp. Quá trình tiền chuyển động trong thanh toán không tương ứng với sự chuyển động của hàng hóa.
Trong thanh toán không dùng tiền mặt, phương tiện trao đổi (tiền mặt) không xuất hiện dưới dạng hàng hóa-tiền tệ-hàng hóa (H-T-H) khác so với khi sử dụng tiền mặt, được thể hiện bằng tiền tệ dạng ghi sổ (đồng tiền ghi số), ghi trong tài liêu kế toán. 8 Trong thanh toán không dùng tiền mặt, ngân hàng đóng vai trò rất lớn, cùng thực hiện việc tổ chức thanh toán vừa là người tiến hành thanh toán. Hình thức được coi là bên thực hiện thứ ba trong việc thanh toán chuyển khoản, vì chỉ ngân hàng (người quản lý tài khoản tiền gửi của khách hàng) mới được phép thực hiện chuyển khoản đến các tài khoản này theo các nguyên tắc cụ thể, chẳng hạn từ chính ngân hàng đó. Thông qua dịch vụ trên, đối với khách hàng thì ngân hàng trở thành trung tâm thanh toán.
Vai trò của dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt Đối với nền kinh tế thị trường hình thức không dùng tiền mặt trong thanh toán đã đáp ứng những nhu cầu đa dạng trong mối quan hệ kinh tế-xã hội, thúc đẩy quá trình vận động của hàng hóa từ sản xuất ra lưu thông. Đối với nền kinh tế: Thanh toán không dùng tiền mặt giúp giảm tỷ trọng tiền mặt trong lưu thông, từ đó tiết kiệm chi phí kiểm đếm lưu thông xã hội như in ấn, phân phối, lưu kho, vận chuyển. Ngoài ra, còn thể hiện sự chuyển đổi suôn sẻ từ chuyển khoản và tiền mặt. Thanh toán không dùng tiền mặt có lợi cho việc tái đầu tư một lượng lớn vốn xã hội vào tín dụng cho nền kinh tế, đồng thời thúc đẩy sự điều tiết vĩ mô, vi mô và quy mô của nhà nước đối với các hoạt động tài chính, từ đó kiểm soát lạm phát, tạo điều kiện tăng năng suất lao động.
Tội phạm thường lợi dụng sơ hở khi sử dụng tiền mặt để mua vũ khí trái phép và việc giữ mức tiền mặt ở mức thấp có thể giúp hạn chế hình thức rửa tiền này. Đối với khách hàng: Thanh toán qua ngân hàng giúp thuận lợi cho việc luân chuyển vốn, từ đó giúp giảm chi phí và rủi ro khi mang theo tiền mặt, tự chủ, v. Việc đa dạng hóa các sản phẩm, dịch vụ thanh toán cho phép người dùng có nhiều sự lựa chọn khi sử dụng dịch vụ. Hình thức thanh toán không cần dùng tới tiền mặt như trên trong giao dịch của khách hàng doanh nghiệp giúp cải thiện thời gian thanh toán nhanh hơn, thúc đẩy vòng quay và sản sinh ra nguồn vốn mới đáp, hạn chế rủi do, bảo đảm an toàn đáp ứng yêu cầu trong kinh doanh.
Khi khách hàng mở tài khoản tại ngân hàng và duy trì số dư tài khoản còn được hưởng lãi suất và các ưu đãi khác từ ngân hàng. Đối với các NHTM: thông qua làm tốt công tác thanh toán, ngân hàng có thể tập trung ngày càng nhiều vốn tiền tệ vào nền kinh tế, tăng vốn tín dụng để đầu tư vào nền sản xuất tuần hoàn, dẫn đến quá trình lưu thông về tiền mặt có xu hướng giảm dần. 9 Ngoài ra, nó còn giúp các ngân hàng thương mại huy động nguồn vốn nhàn rỗi trong tài khoản thanh toán của khách hàng để giao dịch với ngân hàng. Đây là nguồn huy động vốn quan trọng, không thể thiếu trong hoạt động của các NHTM, giúp ngân hàng có thể mở rộng phạm vi phục vụ khách hàng, tạo điều kiện để tăng lợi nhuận mà không ai có thể làm được.
Các hình thức thanh toán không dùng tiền mặt Ở các NH TMCP Việt Nam áp dụng những hình thức không dùng đến tiền mặt hiện nay như séc, ủy nhiệm chi, ủy nhiệm thu, thẻ thanh toán, thư tín dụng, thanh toán điện tử,…. Thanh toán sử dụng séc: “Séc là một loại chứng từ thanh toán để ghi nhận lệnh thanh toán của chủ tài khoản hoặc người đại diện của chủ tài khoản. Dựa vào thông tin ghi trên séc, tổ chức quản lý tài khoản trích một số tiền nhất định từ tài khoản tiền gửi thanh toán của chủ tài khoản để thanh toán cho người thụ hưởng”. Điều 3, Thông tư 22/2015/TT - NHNN) Thanh toán bằng Ủy nhiệm chi phí: Đây là phương thức thanh toán trong đó người thanh toán thông qua biểu mẫu ngân hàng để tạo ra lệnh thanh toán.
Theo đó, từ một số tiền cụ thể theo quy định ngân hàng tiến hàng trích để tiến hành thanh toán hoặc chuyển khoản đến cá nhân được trả tiền theo yêu cầu của người trả tiền. Thanh toán thẻ ngân hàng: Người mua có thể sử dụng thẻ thanh toán nội địa hoặc quốc tế để thanh toán bằng cách quẹt máy POS khi thanh toán tại quầy hoặc nhập thông tin thẻ. Thanh toán qua ứng dụng điện tử: Các phương thức trực tuyến qua ứng dụng điện tử như Internetbanking, Mobile banking, ví điện tử,…Người dùng có thể thanh toán thông qua mạng internet trên các thiết bị điện tử như điện thoại, máy tính,… khi trực tiếp tham gia mua sắm, không cần phải mang theo tiền mặt, tạo sự tiện ích hơn trong hoạt động tiêu dùng. Các giao dịch chuyển khoản hay nạp tiền được xử lý rất nhanh, giúp người dùng tiết kiệm được thời gian.
Các yếu tố ảnh hưởng đến dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt 2. a Hành lang pháp lý Các ngân hàng để duy trì hoạt động của mình đều được quy định và chịu sự ảnh hưởng của pháp luật, Nhà nước và Chính phủ. Thanh toán không dùng tiền mặt là một trong những hoạt động kinh doanh, ít nhiều chịu sự tác động và chi phối trực tiếp từ pháp luật. Do đó, ngân hàng cần có sự nhạy bén trước sự thay đổi của pháp luật bảo đảm cho sự tồn tại và phát triển được.
Đôi khi những văn bản quy phạm hướng dẫn cũng như có sự điều chỉnh trong lĩnh vực thanh toán này vẫn chưa hoàn thiện và đồng bộ. Các ngân hàng hoạt động khác nhau, tuy nhiên đều phải chịu sự điều chỉnh và ảnh hưởng từ luật pháp, Nhà nước và chính phủ. Thanh toán không dùng tiền mặt là một trong những hoạt động kinh doanh của ngân hàng nên ít nhiều chịu sự tác động chi phối từ pháp luật. Bất kỳ quá trình đổi mới nào về luật buộc hệ thống ngân hàng cần cân đối để thích ứng.
Việc cụ thể hóa các hàng lang pháp lý chưa được thiết lập (tiền kỹ thuật số, điện tử…) nhằm theo kịp quá trình phát triển nhanh chóng của thị trường. Do đó đây là cơ sở giúp các ngân hàng hoạt động ổn định, tích cực tham gia thị trường, giúp người tiêu dùng có niềm tin vào ngân hàng và các dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt. Thói quen tâm lý của người dân “Tiền mặt là một công cụ được ưa chuộng trong thanh toán và từ lâu đã trở thành thói quen khó thay đổi của người tiêu dùng và nhiều doanh nghiệp”. Tâm lý của người dân vẫn còn e ngại trong việc sử dụng các phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt.
Đặc biệt ở các khu vực nông thôn, sử dụng hình thức thanh toán này gần như còn rất mới mẻ đối với đại đa số người dân. Tâm lý lo sợ, chưa thực sự tin tưởng bởi việc sử dụng một số thông tin về cá nhân để thanh toán, sợ bị ăn cắp thông tin, bị tin tặc hack tài khoản và mất tiền. (Phan Thị Hoàng Yến, (2022)) Cơ sở hạ tầng và sự kết nối Các cơ sở hạ tầng cùng khả năng liên kết, hợp thành giữa tanh toán và nhà cung cấp dịch vụ giữ vị trí then chốt là nền móng cho việc tổ chức thực hiện đối với các dịch vụ thanh toán. Cơ sở hạ tầng và trang thiết bị kỹ thuật cho hoạt động thanh toán 11 không dùng tiền mặt đòi hỏi phải lập kế hoạch, đánh giá và triển khai rộng rãi.
Ngày nay, các ngân hàng áp dụng nhiều công nghệ đột phá vào hoạt động kinh doanh của mình nhằm cung cấp các sản phẩm, dịch vụ hiện đại, thân thiện, tiện ích, đem đến những trải nghiệm thiết thực, đạt hiệu quả cao, như: eKYC, QR code, thanh toán không tiếp xúc,.