PHẦN MỞ ĐẦU Tính cấp thiết của đề tài: TTKDTM hiện nay là xu thế tất yếu của thời đại, là nhu cầu tất yếu của nền kinh tế. TTKDTM không chỉ thể hiện một xã hội văn minh, hiện đại mà còn đem lại nhiều lợi ích to lớn nhƣ thúc đẩy minh bạch hóa các hoạt động kinh tế tài chính, là một trong những giải pháp thúc đẩy phòng chống tham nhũng, đóng góp vào sự phát triển bền vững của đất nƣớc và hội nhập kinh tế. Chính vì vậy, TTKDTM đã trở thành phƣơng thức thanh toán phổ biến tại nhiều quốc gia phát triển trên thế giới. Để phát triển TTKDTM tại Việt Nam, Chính phủ đã có những chủ trƣơng, chính sách hỗ trợ, triển khai đẩy mạnh TTKDTM.
Cụ thể, ngày 30/12/2016, Thủ tƣớng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 2545/QĐ-TTg phê duyệt Đề án phát triển TTKDTM tại Việt Nam giai đoạn 2016 - 2020 với mục đích nhằm tạo sự chuyển biến rõ rệt về TTKDTM trong nền kinh tế, thay đổi dần thói quen sử dụng tiền mặt sang sử dụng các phƣơng tiện TTKDTM, phƣơng thức thanh toán điện tử. Sau rất nhiều nỗ lực của Chính phủ cũng nhƣ ngành ngân hàng trong việc triển khai Đề án phát triển TTKDTM tại Việt Nam giai đoạn 2016 - 2020, tỷ tệ thanh toán tiền mặt đã giảm đáng kể, nhƣng thực tế hiện nay tiền mặt vẫn còn đƣợc sử dụng rất phổ biến trong các giao dịch thanh toán, đặc biệt là ở khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa.HCM là một trong những vùng kinh tế trọng điểm khu vực phía nam, có rất nhiều yếu tố tiềm năng để phát triển TTKDTM, song với tình hình thực tế hiện nay, TP.HCM khó có thể đạt đƣợc những mục tiêu theo Đề án phát triển TTKDTM của Thủ tƣớng Chính phủ. Để thay đổi thói quen thanh toán tiền mặt của ngƣời dân, để TTKDTM thực sự đi vào cuộc sống và hƣớng tới một xã hội không tiền mặt, cần phải nâng cao trải nghiệm và khả năng tiếp cận dịch vụ của ngƣời dân để ngƣời dân khi sử dụng sẽ tự cảm nhận đƣợc những tiện ích mà TTKDTM mang lại, điều này không thể thực hiện đƣợc trong một sớm một chiều. Bên cạnh đó, sau khi rà soát tổng quan các nghiên cứu liên quan đến việc phát triển TTKDTM, tác giả nhận thấy các giải pháp phát triển TTKDTM tại các nghiên cứu đƣa ra chƣa thực sự triệt để khi áp dụng trên địa bàn TP.
Do đó, tác giả chọn đề tài “Đẩy mạnh hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh” nhằm làm chi tiết hơn những nguyên nhân gây ảnh hƣởng tới việc phát triển TTKDTM trên địa bàn Thành phố, từ đó đƣa ra các giải pháp phù hợp với thực trạng tại Thành phố, nhằm đẩy mạnh hoạt động TTKDTM, sớm đạt đƣợc những mục tiêu phát triển TTKDTM tại Đề án phát triển TTKDTM của Thủ tƣớng Chính phủ. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu Nghiên cứu những vấn đề về phát triển hoạt động TTKDTM đã có nhiều công trình khoa học trực tiếp hoặc gián tiếp liên quan đến đề tài, đáng chú ý là: Nghiên cứu trong nước Lê Thị Biếc Linh (2010). Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt tại các ngân hàng trên địa bàn Thành phố Đà Nẵng, Luận văn thạc sĩ quản trị kinh doanh, Đại học Đà Nẵng. Nghiên cứu đã đƣa ra các nhân tốc ảnh hƣởng đến hoạt động TTKDTM, thực hiện điều tra đánh giá của khách hàng về mức độ ảnh hƣởng đối với từng nhân tố.
Trên cơ sở đó nghiên cứu đã đề xuất một số giải pháp để khuyến khích sử dụng dịch vụ TTKDTM trên địa bàn Thành phố Đà Nẵng. Tuy nhiên, số liệu về các dịch vụ TTKDTM phục vụ cho việc phân tích rất ít, các hạn chế, nguyên nhân và giải pháp đƣa ra là những vấn đề chung về phía các ngân hàng nhƣ: tuyên truyền sản phẩm, nâng cao tiện ích dịch vụ, hoàn thiện công nghệ, giảm phí dịch vụ… đa số đều là những vấn đề mà các ngân hàng đang phải nỗ lực đạt đƣợc và không ngừng phát triển mới có thể cạnh tranh trên thị trƣờng. Bùi Thị Mỹ Huyền (2011). Hoàn thiện hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt qua ngân hàng tại TP.
Luận văn thạc sĩ kinh tế, Đại học Kinh tế TP. Kết quả nghiên cứu đã phân tích tình hình TTKDTM tại TP.HCM 3 thông qua sự phát triển của mạng lƣới, tỷ lệ TTKDTM, các phƣơng tiện TTKDTM, từ đó đƣa ra đƣợc những hạn chế về hạ tầng kỹ thuật, chất lƣợng dịch vụ cũng nhƣ cơ chế, chính sách và đƣa ra các giải pháp để khắc phục, hoàn thiện những hạn chế, thiếu sót trong hoạt động TTKDTM. Tuy nhiên, nghiên cứu tập trung nhiều về giao dịch qua các hệ thống thanh toán, sử dụng nhiều dữ liệu cả nƣớc, dữ liệu liên quan đến các phƣơng tiện thanh toán và cơ sở hạ tầng phục vụ TTKDTM tại địa bàn còn hạn chế. Trịnh Thanh Huyền (2012).
Phát triển thanh toán không dùng tiền mặt qua ngân hàng thương mại ở Việt Nam, Luận án tiến sỹ kinh tế, Học Viện Tài Chính. Tác giả đã nghiên cứu những vấn đề về phát triển thanh toán không dùng tiền mặt với một hệ thống các tiêu chí đánh giá các điều kiện phát triển cũng nhƣ mức độ phát triển thanh toán ở Việt Nam để chỉ ra những kết quả đạt đƣợc và những vấn đề còn tồn tại. Từ đó đƣa ra nhóm giải pháp chung để phát triển thanh toán không dùng tiền mặt qua ngân hàng tại Việt Nam. Tuy nhiên, tùy theo từng khu vực, địa bàn sẽ phát sinh những bất cập riêng trong việc triển khai hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt, nếu chỉ áp dụng các giải pháp chung nghiên cứu đề ra sẽ không thể giải quyết triệt để các nguyên nhân gây ảnh hƣởng đến hoạt động TTKDTM trên địa bàn đó.
Nghiên cứu nước ngoài Zhou, T. An empirical examination of initial trust in mobile banking. Nghiên cứu thực hiện khảo sát để kiểm tra ảnh hƣởng của sự tin tƣởng ban đầu đối với ngƣời dùng ngân hàng di động. Kết quả chỉ ra rằng đảm bảo cấu trúc và chất lƣợng thông tin là các yếu tố chính ảnh hƣởng đến sự tin tƣởng ban đầu, trong khi chất lƣợng thông tin và chất lƣợng hệ thống ảnh hƣởng đáng kể đến nhận thức ngƣời dùng.
Sự tin tƣởng ban đầu và mức độ hữu ích đều ảnh hƣởng đến ý định sử dụng dịch vụ ngân hàng di động. Factors influencing mobile services adoption: a brand-equity perspective. Internet Research: Electronic Networking Applications and Policy, 22(2), 142-179. Nghiên cứu mô tả mối quan hệ giữa các thuộc tính của dịch vụ thiết bị di động và các yếu tố cốt lõi của tài sản thƣơng hiệu.
Kết quả chỉ ra rằng các thuộc tính của dịch vụ di động là cá nhân hóa, khả năng nhận dạng, và sự thích thú đƣợc nhận thức có ảnh hƣởng tích cực đáng kể đến các yếu tố tài sản chính của thƣơng hiệu, bao gồm lòng trung thành thƣơng hiệu, chất lƣợng cảm nhận, mức độ nhận biết thƣơng hiệu và liên kết thƣơng hiệu. Ngoài ra, kết quả xác nhận tầm quan trọng của các yếu tố về giá trị thƣơng hiệu đối với ý định của ngƣời tiêu dùng sử dụng dịch vụ giá trị gia tăng trên thiết bị di động. Foreign experience of development of cashless payment system: practice and results. Finansovyj žhurnal—Financial Journal, (1), 91-98.
Nghiên cứu phân tích, đánh giá về mức độ hiệu quả của việc áp đặt các hạn chế trong việc sử dụng thanh toán tiền mặt trong nền kinh tế tại các nƣớc ở khu vực Châu âu. Kết quả nghiên cứu đã cho thấy sau khi đƣa ra các hạn chế về sử dụng tiền mặt trong thanh toán và doanh thu tiền mặt của các đơn vị kinh doanh, thu ngân sách tăng lên đáng kể, từ đó đề xuất áp đặt các hạn chế lập pháp về quy mô thanh toán tiền mặt giữa các cá nhân, có liên quan đến đặc thù của việc sử dụng tiền mặt trong nền kinh tế nhằm tăng tính minh bạch của các khu định cƣ. Tuy nhiên, tại Việt Nam hiện nay việc áp đặt hạn chế mới chỉ sử dụng trong một số giao dịch nhằm chống thất thu thuế và tăng tính minh bạch, chứ chƣa thể áp đặt hạn chế đối với các giao dịch tiêu dùng để thay đổi thói quen sử dụng tiền mặt của ngƣời dân. Europe: the shift from cash to non-cash transactions.
In Transforming Payment Systems in Europe (pp. Palgrave Macmillan, London. Kết quả nghiên cứu cho thấy việc mở rộng quy mô và phạm vi sử dụng sử dụng TTKDTM phụ thuộc vào nhiều yếu tố nhƣ khung pháp lý, lợi ích của các bên liên quan đến thực hiện thanh toán, công nghệ, các yếu tố quyết định kinh tế và xã hội…. Dựa trên kết quả phân tích về tốc độ phát triển và tốc độ ứng 5 dụng các công nghệ TTKDTM đã cho thấy hình thức thanh toán thẻ và thanh toán di động không tiếp xúc là hình thức phổ biến trong đó thanh toán thẻ có xu hƣớng gia tăng mạnh.
Towards non-cash payments in Tanzania: The role of mobile phone money services. In 2016 IST-Africa Week Conference (pp. Nghiên cứu này đã điều tra việc sử dụng thanh toán không dùng tiền mặt thông qua các dịch vụ mobile money của sinh viên Đại học Iringa ở Tanzania. Ngƣời ta thấy rằng 80% cửa hàng tiện ích chấp nhận thanh toán không bằng tiền mặt thông qua mobile money, các nhà khai thác kinh doanh lạc quan về dịch vụ mặc dù có những thách thức liên quan đến chi phí giao dịch và sự cố lỗi mạng.
Tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước cho thấy đây là một vấn đề không mới và đã có không ít công trình, đề tài khoa học nghiên cứu về vấn đề này, đặc biệt là trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0 đang diễn ra mạnh mẽ, đề tài càng nhận được nhiều sự quan tâm của giới khoa học, song đây là một vấn đề lớn nên các nghiên cứu thường chỉ đi vào từng mảng vấn đề của hoạt động thanh toán hoặc đi nghiên cứu theo hướng bao quát trên phạm vi cả nước, trong khi việc phát triển hoạt động TTKDTM phụ thuộc rất nhiều vào đặc thù của từng khu vực và những vấn đề phát sinh thực tế trên địa bàn. Chính vì vậy, tác giả nghiên cứu đề tài “đẩy mạnh hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh” là cần thiết để đưa ra các giải pháp và kiến nghị phù hợp với thực trạng tại TP. Mục tiêu của đề tài Luận văn hƣớng tới việc đƣa ra các giải pháp đẩy mạnh hoạt động TTKDTM tại TP.HCM với một số mục tiêu chủ yếu sau đây: Thứ nhất, hệ thống những vấn đề cơ bản về hoạt động TTKDTM.