Chương 1: Những vấn đề lý luận về thủ tục xét tha tù trước thời hạn có điều kiện. Chương 2: Quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành về thủ tục xét tha tù trước thời hạn có điều kiện. Chương 3: Thực tiễn áp dụng pháp luật về thủ tục xét tha tù trước thời hạn có điều kiện và giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỦ TỤC XÉT THA TÙ TRƯỚC THỜI HẠN CÓ ĐIỀU KIỆN Đối với nội dung của Chương này, tác giả tập trung làm rõ những vấn đề lý luận về thủ tục xét tha tù trước thời hạn có điều kiện như khái niệm của thủ tục xét tha tù trước thời hạn có điều kiện được xây dựng dựa trên nền tảng của khái niệm tha tù trước thời hạn có điều kiện.
Đồng thời, những đặc điểm như thủ tục xét tha tù trước thời hạn có điều kiện được điều chỉnh bởi quy định của pháp luật, đối tượng được áp dụng thủ tục, chủ thể thực hiện, nội dung các giai đoạn của thủ tục được tác giả tiến hành phân tích chi tiết. Ngoài hai vấn đề trên, thì ý nghĩa to lớn, nhân văn của thủ tục xét tha tù trước thời hạn và cơ sở quy định cho thủ tục này trên góc độ pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia cũng được tác giả trình bày cụ thể trong nội dung của Chương. Thông qua những nội dung về khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa và cơ sở quy định của thủ tục xét tha tù trước thời hạn có điều kiện tác giả mong muốn chứng minh được mối quan hệ biện chứng giữa thủ tục xét tha tù trước thời hạn có điều kiện được quy định trong pháp luật tố tụng hình sự và chế định tha tù trước thời hạn có điều kiện quy định trong pháp luật hình sự, để từ đó làm nổi bật được bản chất của thủ tục xét tha tù trước thời hạn có điều kiện chính là để thực thi chế định tha tù trước thời hạn có điều kiện trên thực tiễn. Khái niệm thủ tục xét tha tù trước thời hạn có điều kiện Khái niệm thủ tục xét tha tù trước thời hạn có điều kiện chưa được ghi nhận và quy định trong các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành, mặc dù chế định tha tù trước thời hạn có điều kiện đã được ghi nhận lần đầu tiên trong Bộ luật hình sự năm 2015 được Quốc hội Khóa XII kỳ họp thứ 10 thông qua ngày 27/11/2015 và có hiệu lực từ ngày 01/7/2016 và được hướng dẫn thi hành với nhiều văn bản quy phạm pháp luật khác.
Chính vì vậy, việc tìm hiểu và đánh giá một cách toàn diện về thủ tục xét tha tù trước thời hạn là một việc làm cần thiết và cấp bách vì, thủ tục xét tha tù trước thời hạn có điều kiện chính là những quy định của pháp luật thủ tục điều chỉnh cho pháp luật nội dung là tha tù trước thời hạn có điều kiện được thực hiện, áp dụng trên thực tiễn. Nên trước khi tìm hiểu khái niệm thủ tục xét tha tù trước thời hạn có điều kiện, tác giả sẽ đưa ra những phân tích về khái niệm “thủ tục” và khái niệm “tha tù trước thời hạn có điều kiện”. 10 Theo Từ điển Tiếng Việt giải thích rằng “Thủ tục là thứ tự và cách thức làm việc theo một trật tự đã được quy định1”. Hoặc “Thủ tục là những việc cụ thể phải làm theo một trật tự quy định, để tiến hành một công việc có tính chất chính thức hoặc là tập hợp các phương thức được thiết lập sẵn để giải một bài toán cho trước hay thực hiện một chức năng xác định nào đó trên máy tính”2.
Từ hai giải thích trên có thể rút ra rằng, thủ tục chính là những cách thức, trình tự tiến hành một công việc cụ thể nào đó đã có nhằm đạt được một kết quả nhất định. Lý do cần phải có thủ tục là đối với mỗi công việc, những vấn đề như nguyên tắc, chủ trương, quy định của pháp luật đã được Nhà nước đặt ra sẽ không thể tự thực hiện được, mà để có thể thực thi những quy phạm pháp luật bắt buộc phải có yếu tố là những chủ thể đại diện cho cơ quan Nhà nước, mang quyền lực nhà nước, đặt ra những trình tự thủ tục nhất định có phạm vi áp dụng trên toàn lãnh thổ để có thể thực hiện được nội dung của quy phạm pháp luật trên thực tế. Khái niệm về tha tù trước thời hạn có điều kiện được quy định tại Điều 1 NQ số 01/2018/NQ-HĐTP theo đó:“Tha tù trước thời hạn có điều kiện là biện pháp được Tòa án áp dụng đối với người đang chấp hành án phạt tù khi có đủ các điều kiện theo quy định của Bộ luật Hình sự, xét thấy không cần buộc họ phải tiếp tục chấp hành án phạt tù tại cơ sở giam giữ”. Tuy nhiên, theo quan điểm của tác giả khái niệm này chưa thể rõ được bản chất cũng như nội hàm của tha tù trước thời hạn có điều kiện.
Liên quan đến khái niệm tha tù trước thời hạn có điều kiện, hiện nay vẫn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau, theo quan điểm của tác giả Nguyễn Ngọc Hòa cho rằng: “Điều luật quy định tha tù trước thời hạn có điều kiện là biện pháp miễn chấp hành phần hình phạt tù chưa được chấp hành có điều kiện. Người được hưởng biện pháp này không phải tiếp tục chấp hành phần hình phạt tù chưa được chấp hành nhưng phải tuân thủ các quy định đối với họ trong thời gian nhất định (thời gian thử thách). Nếu trong thời gian thử thách, người bị kết án không vi phạm các quy định này thì được miễn việc chấp hành phần hình phạt tù chưa được chấp hành”3. Ngoài ra, theo Giáo trình của Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh lại không xác định rõ tha tù trước thời 1 Từ điển Tiếng Việt (2013), Viện hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam Viện khoa học xã hội vùng Nam Bộ, NXB Từ điển Bách Khoa, tr.
2 Từ điển Tiếng Việt (2019), Trung tâm từ điển học, Chủ biên: Hoàng Phê, NXB Đà Nẵng, tr. 3 Bình luận khoa học Bộ luật Hình sự năm 2015 được sửa đổi, bổ sung năm 2017 (phần chung) (2017), Nguyễn Ngọc Hòa, Nxb. 11 hạn là một biện pháp gì tuy nhiên giáo trình có đưa ra nhận xét như sau:“Về tính chất pháp lý, thì tha tù trước thời hạn có điều kiện có nhiều điểm tương đồng với án treo. Điểm khác nhau cơ bản nhất là án treo được áp dụng trong quá trình giải quyết trách nhiệm hình sự còn tha tù trước thời hạn có điều kiện được áp dụng trong quá trình người bị kết án đang chấp hành hình phạt”4.
Tác giả đánh giá các khái niệm đã phần nào xác định rằng tha tù trước thời hạn có điều kiện được hiểu là một biện pháp có tính chất tương tự như biện pháp miễn chấp hành hình phạt tuy nhiên lại có những điều kiện nhất định hoặc về bản chất tương tự như án treo và khác nhau về thời điểm áp dụng. Tuy nhiên, một số vấn đề như những đặc điểm cơ bản của biện pháp tha tù trước thời hạn có điều kiện như thời gian thử thách, hệ quả vi phạm thời gian thử thách vẫn chưa được làm rõ. Theo tác giả Đặng Khắc Thắng có nêu:“Tha tù trước thời hạn là “tạm tha tù có điều kiện”, nó như là một biện pháp nhân đạo trong công tác cải tạo giáo dục phạm nhân, giúp các phạm nhân sớm trở về với cộng đồng để sửa chữa lỗi lầm dưới sự giúp đỡ và giám sát của gia đình, chính quyền địa phương. Người đang chấp hành án phạt tù tại trại giam được “tha bổng” trước thời hạn, nhưng phải thực hiện nghiêm chỉnh một số nghĩa vụ do Tòa án ấn định, trong thời gian nhất định, nếu vi phạm nghĩa vụ họ có thể bị hủy bỏ quyết định tha tù trước thời hạn để tiếp tục chấp hành hình phạt còn lại tại trại giam”5.
Tác giả đánh giá với quan điểm về khái niệm này là tương đối đầy đủ, thể hiện được những đặc điểm cơ bản của biện pháp tha tù trước thời hạn và phù hợp với những quy định pháp luật hiện hành. Một các diễn đạt khác được tác giả Hoàng Xuân Du đưa ra như sau:“Tha tù trước thời hạn có điều kiện (hay còn gọi là tạm tha) là một biện pháp trong thi hành án phạt từ chuyển từ hình thức chấp hành án tại các cơ sở giam giữ sang chấp hành án tại cộng đồng. Theo đó, người thi hành án phạt tù đã thi hành án được một thời gian nhất định, thỏa mãn những điều kiện quy định, có thể được xem xét trả tự do, thời gian thử 4 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2021), Giáo trình Luật Hình sự Việt Nam-phần chung, Nxb Hồng Đức – Hội Luật gia Việt Nam, tr. 5 Đặng Khắc Thắng (2021), “Tha tù trước thời hạn có điều kiện và quyền bầu cử của người được tha tù trước thời hạn”, Cổng thông tin Viện Kiểm Sát Nhân Dân Thành Phố Hải Phòng, đăng ngày 13/05/2021, nguồn:<Tha tù trước thời hạn có điều kiện và quyền bầu cử của người được tha tù trước thời hạn (vienkiemsathaiphong.vn)>, truy cập ngày 11/04/2022.
12 thách đúng bằng thời gian còn lại của hình phạt tù”6. Tác giả đánh giá cao nội dung được nêu trong khái niệm này vì đã chỉ ra rõ đây là một biện pháp trong thi hành án phạt tù chuyển từ hình thức chấp hành án tại cơ sở giam giữ sang chấp hành án tại cộng đồng, thời gian thử thách đúng bằng thời gian còn lại của hình phạt tù. khi tiếp xúc với khái niệm này người đọc có thể dễ dàng hiểu được, tuy nhiên nội hàm khái niệm lại chưa đề cập đến trường hợp người được tha tù tù trước thời hạn vi phạm nghĩa vụ trong thời gian thử thách. Trên cơ sở nghiên cứu định nghĩa tại Điều 1 NQ số 01/2018/NQ-HĐTP và tìm hiểu nhiều quan điểm của các tác giả về khái niệm của tha tù trước thời hạn có điều kiện, tác giả đồng ý với quan điểm cho rằng tha tù trước thời hạn có điều kiện là một biện pháp miễn chấp hành án phạt tù có điều kiện và xét về mặt bản chất thì biện pháp này tương tự như án treo chỉ khác nhau về thời điểm áp dụng.