CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THỦ TỤC RÚT GỌN TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. Khái niệm, đặc điểm và sự cần thiết quy định thủ tục rút gọn trong tố tụng hình sự 1. Khái niệm thủ tục rút gọn trong tố tụng hình sự Theo Từ điển Luật học định nghĩa thủ tục tố tụng là “cách thức trình tự và nghi thức tiến hành xem xét một vụ việc hoặc giải quyết một vụ án đã được thụ lý hoặc khởi tố theo quy định của pháp luật”. Quan điểm khác cũng cho rằng: “Thủ tục tố tụng hình sự là trình tự, điều kiện, các bảo đảm chung, thống nhất và có tính bắt buộc phải tuân thủ theo luật định đối với toàn bộ hoạt động tố tụng hình sự cũng như đối với từng giai đoạn tố tụng, từng hành vi tố tụng cụ thể, đối với các quyết định tố tụng và đối với việc thực hiện quyền và nghĩa vụ tố tụng của các chủ thể tố tụng, nhằm phát hiện và giải quyết chính xác, nhanh chóng xử lý công minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội.
Như vậy, thủ tục tố tụng hình sự được hiểu là cách thức, trình tự, thủ tục được áp dụng do cơ quan, người có thẩm quyền thực hiện theo quy định của pháp luật để phát hiện và xử lý tội phạm nhằm giải quyết vụ án khách quan, kịp thời, chính xác, công minh, đúng pháp luật, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội. Quá trình giải quyết các vụ án hình sự trải qua các giai đoạn sau: khởi tố vụ án hình sự; điều tra vụ án hình sự; truy tố; xét xử vụ án hình sự (sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm tùy theo các vụ án cụ thể). Các giai đoạn tố tụng này có tính độc lập tương đối nhưng giữa chúng luôn có quan hệ 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com khăng khít và chặt chẽ với nhau. Giai đoạn trước là tiền đề của giai đoạn sau và kết quả của giai đoạn sau là sự kiểm chứng tính đúng đắn, khách quan của giai đoạn trước.
Trên thực tế, có nhiều vụ án hình sự tính chất đơn giản, rõ ràng, việc điều tra, thu thập chứng cứ dễ dàng, nhanh chóng không mất nhiều công sức, thời gian. Nếu những vụ án đó được tiến hành theo thủ tục thông thường thì sẽ dẫn đến sự lãng phí thời gian, tiền của, công sức của cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng và các cá nhân, cơ quan, tổ chức có liên quan khi tham gia giải quyết vụ án hình sự. Đồng thời không đáp ứng kịp thời yêu cầu của công cuộc đấu tranh và phòng chống tội phạm. Từ đó, đòi hỏi phải có một thủ tục tố tụng vừa nhanh gọn, vừa đảm bảo được yêu cầu về xử lý tội phạm, góp phần thiết thực vào cuộc đấu tranh, phòng ngừa tội phạm nói chung.
Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng có thể giải quyết nhanh chóng các vụ án ít nghiêm trọng, phạm tội quả tang, đơn giản, chứng cứ và nhân thân người phạm tội rõ ràng, giúp cơ quan tiến hành tố tụng có thể tập trung lực lượng, thời gian để giải quyết các vụ án có nghiêm trọng, rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng. Thủ tục rút gọn trong tố tụng hình sự có nhiều tên gọi khác nhau có thể thủ tục rút ngắn, thủ tục giản lược, thủ tục đơn giản… Tùy mỗi quốc gia có tên gọi khác nhau nhưng bản chất của thủ tục này là một hình thức tố tụng đặc biệt được rút ngắn về thời gian tố tụng, giản lược các thủ tục tố tụng so với các thủ tục tố tụng thông thường để giải quyết vụ án được nhanh chóng và kịp thời những vẫn đảm bảo được sự tuân thủ các nguyên tắc tố tụng hình sự bên cạnh đó còn mang lại những hiệu quả cao trong quá trình giải quyết vụ án hình sự. Trong khoa học tố tụng hình sự, TTRG được đề cập đến trong nhiều công trình nghiên cứu khoa học với nhiều quan điểm, ý kiến khác nhau: 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Quan điểm thứ nhất: “Thủ tục rút gọn là thủ tục tố tụng được tiến hành trên cơ sở vẫn tuân theo những nguyên tắc cơ bản và các giai đoạn của tố tụng hình sự nhưng một số thủ tục được giản lược và thời hạn của các giai đoạn tố tụng được rút ngắn để việc điều tra, truy tố, xét xử được nhanh chóng, kịp thời đối với các loại vụ án đơn giản, rõ ràng, đảm bảo cho cuộc đấu tranh chống tội phạm được kịp thời và sắc bén, góp phần bảo đảm các quyền tự do dân chủ của công dân khi tham gia các quan hệ pháp luật tố tụng hình sự” [22] tr. Quan điểm thứ hai: “Thủ tục rút gọn là thủ tục tố tụng hình sự được rút ngắn về thời gian tố tụng, giản lược một số thủ tục nhất định nhưng vẫn đảm bảo những nguyên tắc chung của tố tụng hình sự, nhằm giúp việc điều tra, truy tố, xét xử được nhanh chóng đối với những vụ án nhất định (thường là những vụ án có tính chất đơn giản, phạm tội quả tang, chứng cứ lai lịch của người phạm tội rõ ràng, góp phần đấu tranh, phòng chống tội phạm kịp thời, có hiệu quả, đảm bảo các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân trong tố tụng hình sự” [14].
Các quan điểm trên đây nêu rõ bản chất của TTRG, là rút ngắn thời hạn tố tụng, giản lược thủ tục tố tụng. Quan điểm thứ hai còn nhắc đến việc áp dụng TTRG cần phải đáp ứng các nguyên tắc chung của tố tụng hình sự, như vậy là cần biết, bởi lẽ pháp luật tố tụng hình sự không quy định riêng nguyên tắc áp dụng cho TTRG. Hơn nữa, với việc rút ngắn thời hạn, giản lược thủ tục như đã nêu thì cần phải nhấn mạnh việc tuân thủ các nguyên tắc của tố tụng hình sự khi giải quyết vụ án rút gọn. Tuy nhiên, quan điểm chưa nêu được các điều kiện áp dụng TTRG.
Hầu hết pháp luật tố tụng hình sự các nước trên thế giới, TTRG chỉ được áp dụng đối với các vụ án rõ ràng, có chứng cứ đầy đủ, bị cáo thừa nhận hành vi phạm tội của mình (Trung Quốc, Anh, Pháp, Đức) và có sự đồng ý của bị cáo (Trung Quốc, Nhật Bản). 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Quan điểm thứ ba: “Thủ tục rút gọn là một trình tự tố tụng đặc biệt được quy định trong Bộ luật Tố tụng hình sự do cơ quan có thẩm quyền quyết định áp dụng đối với những vụ án khi có đủ các điều kiện nhất định; là thủ tục tố tụng rút ngắn về thời gian, giản lược về trình tự nhằm giải quyết vụ án hình sự một cách nhanh chóng và có hiệu quả, nhưng vẫn bảo đảm được các nguyên tắc của tố tụng hình sự và quyền lợi hợp pháp của bị can, bị cáo và người tham gia tố tụng. Tương tự như quan điểm thứ nhất, quan điểm này đã đưa ra định nghĩa thể hiện được bản chất của TTRG, là rút ngắn thời hạn, giản lược thủ tục tố tụng, nhưng lại chưa nêu rõ các điều kiện nào khi áp dụng TTRG. Mặt khác, định nghĩa đã quá tập trung đến mục đích, nhiệm vụ khi giải quyết vụ án hình sự.
Như vậy, mặc dù còn tồn tại một số vấn đề khác nhau trong từng quan điểm, tuy nhiên chúng ta có thể thấy một số đặc điểm của TTRG như sau: (i) TTRG là một thủ tục đặc biệt, được quy định trong BLTTHS, do cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng quyết định áp dụng; (ii) TTRG chỉ được áp dụng khi đáp ứng được đầy đủ các điều kiện luật định; (iii) Khi áp dụng TTRG phải tuân thủ theo những nguyên tắc cơ bản của BLTTHS; (iv) TTRG thực chất là rút gọn thủ tục tố tụng và rút ngắn thời hạn tố tụng. Về vấn đề này, chúng tôi cho rằng để đưa ra khái niệm chính xác cần phải tiếp cận dưới 02 góc độ: (i) những đặc điểm cơ bản của TTRG và (ii) quy định về TTRG trong quy định của BLTTHS năm 2015. Từ những quan điểm và phân tích trên, chúng tôi đưa ra một khái niệm về TTRG như sau: Thủ tục rút gọn trong tố tụng hình sự là một thủ tục tố tụng đặc biệt, được rút ngắn về thời hạn, thu gọn về thủ tục tố tụng, do cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng áp dụng đối với vụ án hình sự khi có những điều kiện nhất định 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự nhằm giải quyết vụ án một cách nhanh chóng, nhưng vẫn đảm bảo chặt chẽ các nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự và quyền, lợi ích hợp pháp của những người tham gia tố tụng. Đặc điểm thủ tục rút gọn trong tố tụng hình sự Dưới góc độ là một thủ tục đặc biệt trong tố tụng hình sự, TTRG có những đặc điểm cơ bản sau: + Rút ngắn về thời hạn tố tụng Trong thủ tục tố tụng hình sự rút gọn, thời gian để tiến hành tố tụng được rút gắn đi rất nhiều lần so với thủ tục tố tụng thông thường.
Nếu như trong thủ tục tố tụng hình sự thông thường thì nhà làm luật quy định một khoảng thời hạn tối đa cho mỗi giai đoạn tố tụng hình sự nhằm đảm bảo việc giải quyết vụ án được đúng người, đúng tội, đúng pháp luật. Nhưng đối với các vụ án hình sự được tiến hành theo TTRG, thời gian tiến hành tố tụng được quy định ngắn hơn, yêu cầu giải quyết vụ án đối với cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng phải xử lý vụ án nhanh chóng, hạn chế sự lãng phí về thời gian, tiền bạc, công sức của các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng. + Giản lược về thủ tục tố tụng Bản chất của TTRG là việc giảm bớt một số thủ tục không cần thiết, rút ngắn về thời gian và chỉ áp dụng đối với một số vụ án nhất định. Sự giản lược về mặt thủ tục được thể hiện như: Sau khi kết thúc điều tra, Cơ quan điều tra ra quyết định đề nghị truy tố mà không cần làm bản kết luận điều tra.