Luận án tiến sĩ luật học thủ tục giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại tại tòa án cấp sơ thẩm ở việt nam hiện nay

Luận án tiến sĩ luật học phân tích thủ tục giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại tại tòa án cấp sơ thẩm ở Việt Nam hiện nay.

• Tác giả: Vũ Gia Trưởng
• Người hướng dẫn: PGS. Đinh Văn Thanh
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật kinh tế
• Đề tài: Thủ tục giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại tại Tòa án cấp sơ thẩm ở Việt Nam hiện nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết

Phần này tổng hợp các nghiên cứu liên quan đến tranh chấp kinh doanh thương mại và giải quyết tranh chấp tại tòa án sơ thẩm. Các công trình nghiên cứu trước đây đã đề cập đến khái niệm, đặc điểm của tranh chấp kinh tế, cũng như các phương thức giải quyết tranh chấp. Tuy nhiên, với sự thay đổi của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, nhiều vấn đề mới cần được nghiên cứu sâu hơn. Phần này cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hoàn thiện pháp luật Việt Nam trong lĩnh vực này để đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế.

1.1. Khái niệm và đặc điểm tranh chấp kinh doanh thương mại

Các nghiên cứu trước đây đã định nghĩa tranh chấp kinh doanh thương mại là sự mâu thuẫn về quyền và lợi ích giữa các chủ thể tham gia vào các quan hệ kinh tế. Đặc điểm của tranh chấp này bao gồm tính phức tạp, đa dạng và liên quan trực tiếp đến hoạt động kinh doanh. Các công trình như của Nguyễn Thị Kim Vinh và Đào Văn Hội đã làm rõ các khía cạnh lý luận và thực tiễn của tranh chấp kinh tế trong bối cảnh kinh tế thị trường.

1.2. Phương thức giải quyết tranh chấp

Các phương thức giải quyết tranh chấp bao gồm thương lượng, hòa giải, trọng tài và thông qua tòa án sơ thẩm. Trong đó, thủ tục tư pháp tại tòa án được coi là phương thức phổ biến nhất do tính chất nghiêm ngặt và khả năng thi hành bằng sức mạnh cưỡng chế của Nhà nước. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy việc giải quyết tranh chấp tại tòa án còn nhiều hạn chế, đặc biệt là thời gian kéo dài và tỷ lệ án bị sửa, hủy cao.

II. Những vấn đề lý luận về thủ tục giải quyết tranh chấp

Phần này tập trung phân tích các vấn đề lý luận liên quan đến thủ tục tố tụng trong giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại tại tòa án sơ thẩm. Các yếu tố ảnh hưởng đến thủ tục này bao gồm tính chất của tranh chấp, quyền tự do kinh doanh và yêu cầu về tính minh bạch, công khai. Phần này cũng đề cập đến các quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 và sự cần thiết của việc hoàn thiện pháp luật để đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

2.1. Khái niệm và đặc điểm thủ tục giải quyết tranh chấp

Thủ tục giải quyết tranh chấp tại tòa án sơ thẩm được định nghĩa là quy trình pháp lý nghiêm ngặt nhằm xem xét và đưa ra phán quyết về các tranh chấp kinh doanh. Đặc điểm của thủ tục này bao gồm tính công khai, dân chủ và sự độc lập của thẩm phán. Thủ tục này đảm bảo quyền tự do kinh doanh và quyền tự định đoạt của các đương sự.

2.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến thủ tục giải quyết tranh chấp

Các yếu tố ảnh hưởng đến thủ tục giải quyết tranh chấp bao gồm tính chất phức tạp của tranh chấp, sự tham gia của các bên đương sự và yêu cầu về tính minh bạch, công khai. Ngoài ra, các quy định của pháp luật Việt Nam và thực tiễn áp dụng cũng đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo hiệu quả của thủ tục này.

III. Thực trạng pháp luật và thực thi pháp luật

Phần này phân tích thực trạng pháp luật Việt Nam và thực tiễn thực thi pháp luật trong việc giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại tại tòa án sơ thẩm. Mặc dù các quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 đã có nhiều cải tiến, thực tiễn vẫn bộc lộ nhiều hạn chế như thời gian giải quyết kéo dài, tỷ lệ án bị sửa, hủy cao. Phần này cũng đánh giá nguyên nhân của các hạn chế và đề xuất hướng khắc phục.

3.1. Thực trạng quy định pháp luật

Các quy định của pháp luật Việt Nam về thủ tục giải quyết tranh chấp tại tòa án sơ thẩm đã có nhiều cải tiến, đặc biệt là với sự ra đời của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều bất cập trong việc áp dụng các quy định này, đặc biệt là trong việc đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong quá trình giải quyết tranh chấp.

3.2. Thực tiễn thực thi pháp luật

Thực tiễn thực thi pháp luật cho thấy nhiều hạn chế trong việc giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại tại tòa án sơ thẩm. Các vấn đề như thời gian kéo dài, tỷ lệ án bị sửa, hủy cao đã ảnh hưởng đến niềm tin của các doanh nghiệp và nhà đầu tư vào môi trường kinh doanh tại Việt Nam.

IV. Phương hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật

Phần này đề xuất các phương hướng và giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật Việt Nam về thủ tục giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại tại tòa án sơ thẩm. Các giải pháp bao gồm việc cải tiến quy trình tố tụng, nâng cao năng lực của thẩm phán và đảm bảo tính minh bạch, công khai trong quá trình giải quyết tranh chấp. Phần này cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế.

4.1. Phương hướng hoàn thiện pháp luật

Các phương hướng hoàn thiện pháp luật Việt Nam bao gồm việc cải tiến các quy định về thủ tục tố tụng, đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong quá trình giải quyết tranh chấp. Ngoài ra, cần tăng cường sự tham gia của các bên đương sự và đảm bảo quyền tự do kinh doanh của các chủ thể kinh doanh.

4.2. Giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật

Các giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật bao gồm việc đào tạo và nâng cao năng lực của thẩm phán, cải tiến quy trình tố tụng và đảm bảo tính minh bạch, công khai trong quá trình giải quyết tranh chấp. Ngoài ra, cần tăng cường sự giám sát của các cơ quan có thẩm quyền để đảm bảo việc thực thi pháp luật được hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của Luận án được kết cấu 4 chương: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết nghiên cứu. Chƣơng 2: Những vấn đề lý luận pháp luật về thủ tục giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại tại Tòa án cấp sơ thẩm. Chƣơng 3: Thực trạng pháp luật và thực thi pháp luật về thủ tục giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại tại Tòa án cấp sơ thẩm ở Việt Nam. Chƣơng 4: Phương hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật về thủ tục giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại tại Tòa án cấp sơ thẩm ở Việt Nam.

7 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Có thể thấy rằng, pháp luật giải quyết tranh chấp KDTM ngày càng có vị trí quan trọng trong hệ thống pháp luật thương mại và dân sự ở Việt Nam và nhiều nước trên thế giới. Nền tảng khoa học cho khuynh hướng đó là những hoạt động nghiên cứu khoa học về các đề tài liên quan đến tranh chấp KDTM và thủ tục để giải quyết các tranh chấp. Đã có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến quy định giải quyết tranh chấp KDTM tại Tòa án cấp sơ thẩm và các công trình đã đề cập ở những mức độ khác nhau.

Nhìn chung, nội dung các công trình nghiên cứu về vấn đề này có thể được chia làm các nhóm sau: 1. Nhóm nghiên cứu về khái niệm, đặc điểm của tranh chấp kinh doanh, thương mại Về khái niệm, đặc điểm của tranh chấp kinh doanh, thương mại, có thể kể đến một số công trình nghiên cứu tiêu biểu như: Luận án Tiến sĩ luật học “Pháp luật giải quyết tranh chấp kinh tế bằng con đường Tòa án ở Việt Nam” của tác giả Nguyễn Thị Kim Vinh [48]; Luận án Tiến sĩ luật học “Giải quyết tranh chấp kinh tế trong điều kiện kinh tế thị trường tại Việt Nam” của Đào Văn Hội [56]; Luận văn Thạc sĩ luật học “Giải quyết vụ án kinh doanh thương mại tại Tòa án cấp sơ thẩm” của Phạm Thị Huệ [49]. Các công trình đã hệ thống được được một số vấn đề lý luận cơ bản về tranh chấp kinh tế, như Luận án Tiến sĩ luật học “Pháp luật giải quyết tranh chấp kinh tế bằng con đường Tòa án ở Việt Nam” của tác giả Nguyễn Thị Kim Vinh [48] đã đưa ra khái niệm chung về tranh chấp kinh tế. Theo đó: “Tranh chấp kinh tế được hiểu là sự bất đồng chính kiến về một sự kiện pháp lý, là sự mâu thuẫn hay xung đột về lợi ích, về quyền và nghĩa vụ giữa các chủ thể tham gia vào các quan hệ kinh tế ở các cấp độ khác nhau” [48, tr.33], ngoài ra luận án còn nêu ra những 8 đặc điểm, những nét đặc trưng cơ bản về tranh chấp kinh tế trong nền kinh tế thị trường [48, tr.

Luận án Tiến sĩ luật học “Giải quyết tranh chấp kinh tế trong điều kiện kinh tế thị trường tại Việt Nam” của Đào Văn Hội [56] tập trung nghiên cứu và giải quyết các vấn đề về tranh chấp kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Theo quan điểm của tác giả: “Tranh chấp kinh tế là những mâu thuẫn hay bất đồng liên quan đến quyền và lợi ích kinh tế của các tổ chức, cá nhân khi tham gia các quan hệ kinh tế” [56, tr.23], ngoài ra, tác giả có đưa ra khái niệm và đặc điểm của tranh chấp kinh tế theo quan điểm của nhiều quốc gia khác nhau. Đối với các nước theo truyền thống luật Anh - Mỹ như: Anh, Mỹ, Úc và các nước chịu ảnh hưởng của truyền thống luật này không phân biệt lĩnh vực kinh doanh (với mục đích tìm kiểm lợi nhuận) và lĩnh vực dân sự (mục đích tiêu dùng). Trong pháp luật của những nước này không tồn tại khái niệm thương nhân (thương gia), hành vi thương mại hay giao dịch thương mại.

Điều này dẫn đến hệ quả là các nước này không phân biệt tranh chấp kinh doanh (những tranh chấp phát sinh từ các hoạt động kinh doanh của các công ty hoặc liên quan mật thiết đến chúng) với các tranh chấp phát sinh từ các hoạt động dân sự. Mọi tranh chấp dù phát sinh từ hoạt động kinh doanh hay hoạt động dân sự đều được giải quyết bằng phương thức giống nhau [56, tr. Còn đối với các nước theo truyền thống luật Châu Âu lục địa như Đức, Pháp, Tây Ban Nha, Bỉ và các nước chịu ảnh hưởng của truyền thống luật này phân biệt hoạt động kinh doanh với hoạt động dân sự và thừa nhận sự tồn tại của pháp luật thương mại bên cạnh pháp luật dân sự, tuy nhiên trong khoa học pháp lý của các nước này không có khái niệm tranh chấp thương mại, người ta chỉ căn cứ vào thẩm quyền tài phán của các thiết chế giải quyết tranh chấp thương mại mà nhận diện một số tranh chấp được coi là tranh chấp thương mại mà thôi. Luận văn Thạc sĩ luật học “Giải quyết vụ án kinh doanh thương mại tại tòa án cấp sơ thẩm” của Phạm Thị Huệ [49] đã nêu khái niệm và phân tích những đặc điểm của tranh chấp kinh doanh, thương mại.

Theo đó: “Tranh chấp kinh doanh, thương mại là những mâu thuẫn phát 9 sinh giữa các chủ thể kinh doanh khi tham gia các quan hệ kinh doanh, thương mại vì mục tiêu lợi nhuận” [49, tr. Với cách hiểu khái niệm về tranh chấp KDTM như trên, tác giả đã đưa ra những đặc điểm về tranh chấp KDTM như sau: Thứ nhất, đây là những tranh chấp phát sinh trực tiếp từ các quan hệ kinh doanh thương mại, cụ thể là những tranh chấp phát sinh trong các hoạt động mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ, phân phối, đại diện, đại lý, ký gửi, thuê, cho thuê, thuê mua, xây dựng; tư vấn kỹ thuật; vận chuyển hàng hóa, hành khách bằng đường sắt, đường bộ, đường thủy nội địa… các quan hệ này được điều chỉnh trong rất nhiều bộ luật và luật khác nhau; Thứ hai, chủ thể của một trong các bên tranh chấp trong hoạt động kinh doanh, thương mại phải là các thương nhân có mục đích lợi nhuận khi tham gia quan hệ KDTM, thương nhân bao gồm các tổ chức kinh tế được thành lập hợp pháp, cá nhân hoạt động thương mại một cách độc lập, thường xuyên và có đăng ký kinh doanh; Thứ ba, một đặc điểm không thể thiếu của chủ thể tranh chấp KDTM phải có là mục đích lợi nhuận của họ khi tham gia quan hệ. Mục đích lợi nhuận của cá nhân, tổ chức trong hoạt động KDTM là mong muốn của cá nhân, tổ chức đó thu được lợi nhuận mà không phân biệt có thu được hay không thu được lợi nhuận từ hoạt động sản xuất KDTM đó. Như vậy, dưới những góc độ khác nhau, các công trình nghiên cứu trên đã hệ thống được một số vấn đề lý luận cơ bản về tranh chấp kinh tế, tranh chấp KDTM; đã phân tích, luận giải về bản chất và đặc điểm của tranh chấp kinh tế, tranh chấp KDTM.

Đây là những kết quả nghiên cứu quan trọng mà tác giả có thể sử dụng để kế thừa hợp lý trong quá trình nghiên cứu đề tài của mình. Nhóm nghiên cứu về giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại và các phương thức giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại Về vấn đề này, đã có một số công trình nghiên cứu đề cập đến [92] [50] [65] [56] [48] [108] [106] [116] [117] [111]. Tác giả nhận thấy các nghiên cứu đã hệ thống được một số vấn đề lý luận cơ bản về giải quyết tranh chấp 10 KDTM, bản chất và đặc điểm của các phương thức giải quyết tranh chấp KDTM. Luận án Tiến sĩ luật học “Giải quyết tranh chấp kinh tế trong điều kiện kinh tế thị trường tại Việt Nam” của Đào Văn Hội [23] cho rằng, quan niệm giải quyết tranh chấp kinh tế được hiểu với những nội dung khác nhau trong từng thời kỳ phát triển đất nước, nhưng cách hiểu chung nhất về khái niệm giải quyết tranh chấp kinh tế: “Giải quyết tranh chấp kinh tế là việc các bên tranh chấp thông qua các hình thức, thủ tục thích hợp tiến hành giải quyết các mâu thuẫn, xung đột, bất đồng về lợi ích kinh tế nhằm bảo bệ quyền và lợi ích chính đáng của họ” [56, tr.

Ngoài ra, luận án còn nêu những khái niệm và những đặc điểm riêng của các phương thức giải quyết tranh chấp kinh tế, những ưu điểm và hạn chế nhất định trong nền kinh tế thị trường, bao gồm phương thức thương lượng, hòa giải, trọng tài và thủ tục tư pháp. Để làm rõ hơn phương thức giải quyết tranh chấp kinh tế theo thủ tục tư pháp, có Luận án Tiến sĩ luật học “Pháp luật giải quyết tranh chấp kinh tế bằng con đường tòa án ở Việt Nam” [48] của tác giả Nguyễn Thị Kim Vinh. Tác giả đã đưa ra các khái niệm và đặc điểm của các hình thức giải quyết tranh chấp kinh tế trong điều kiện kinh tế thị trường, bao gồm thương lượng, hòa giải, trọng tài, tòa án. Giải quyết tranh chấp bằng Tòa án là hình thức giải quyết tranh chấp thông qua hoạt động của cơ quan tài phán Nhà nước, nhân danh quyền lực nhà nước để đưa ra phán quyết buộc các bên có nghĩa vụ thi hành, kể cả bằng sức mạnh cưỡng chế.

Do đó, các đương sự thường tìm đến sự trợ giúp của Tòa án như một giải pháp cuối cùng để bảo vệ có hiệu quả các quyền và lợi ích hợp pháp của mình khi họ thất bại trong việc sử dụng cơ chế thương lượng hoặc hòa giải và cũng không muốn vụ tranh chấp giữa họ được giải quyết bằng con đường trọng tài [48, tr. Ngoài ra, điểm đặc biệt của luận án đã đưa ra những so sánh tố tụng kinh tế và những dạng tố tụng cùng loại theo pháp luật hiện hành, cụ thể là về trình tự, thủ tục giải quyết các các tranh chấp hợp đồng kinh tế tại các cơ quan trọng tài kinh tế và tố tụng dân sự tại Tòa án. Về hòa giải và các thủ tục hòa giải tại tòa có Luận án Tiến sĩ luật 11 học “Hòa giải trong giải quyết tranh chấp kinh tế tại Tòa án ở Việt Nam” của tác giả Đào Thị Xuân Lan [91]. Tác giả đã đưa ra và làm sáng tỏ khái niệm và bản chất pháp lý của hòa giải trong giải quyết các tranh chấp kinh tế tại Tòa án.