CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ THÔNG TIN ĐỐI NGOẠI VÀ NHIỆM VỤ CỦA BÁO CHÍ TRUYỀN THÔNG 1. Khái niệm thông tin đối ngoại Có thể nói, “thông tin đối ngoại” là một khái niệm khá mới mẻ ở nước ta, đặc biệt xuất hiện với tần số ngày càng nhiều trong mười năm trở lại đây. Khái niệm về “Thông tin đối ngoại” đến nay vẫn gây nhiều tranh luận, bàn cãi về nội hàm và phạm vi của nó. Các học giả, các nhà nghiên cứu, các nhà quản lý đã từng thảo luận và đưa ra nhiều định nghĩa công bố trên báo, đài, tạp chí chuyên ngành.
Tuy nhiên, đến nay vẫn chưa thống nhất về cách định nghĩa. Theo từ điển Tiếng Việt của Viện ngôn ngữ học, 2002: “Thông tin là truyền cho nhau để biết [52, tr.953], đối ngoại là đối với nước ngoài, bên ngoài, đường lối, chính sách, sự giao thiệp của Nhà nước, của một tổ chức [52, tr. Như vậy, ở trong định nghĩa này, đã chỉ ra nội hàm của thông tin và đối ngoại, tuy nhiên sự gắn kết để cho ra đời một định nghĩa hoàn chỉnh, mang tính khoa học, đầy đủ ý nghĩa và nội hàm của nó thì vẫn chưa chỉ ra được. Có định nghĩa cho rằng “Thông tin đối ngoại là một bộ phận rất quan trọng của công tác tư tưởng-văn hóa, đồng thời là bộ phận cấu thành hoạt động đối ngoại của cả hệ thống chính trị và mọi tầng lớp nhân dân Việt Nam”[4 , tr.
Quan điểm khác lại cho rằng “Thông tin đối ngoại là một bộ phận rất quan trọng của công tác đối ngoại của Đảng, Nhà nước ta nhằm làm cho các nước, người nước ngoài (bao gồm cả người nước ngoài đang sinh sống, công tác tại Việt Nam), người Việt Nam đang sinh sống và làm việc ở nước ngoài hiểu về đất nước, con người Việt Nam, đường lối, chủ trương chính sách và 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thành tựu đổi mới của ta, trên cơ sở đó tranh thủ sự ủng hộ của nhân dân thế giới, sự đóng góp của cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc ” [10]. Trong một đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ “Nghiên cứu, đánh giá chất lượng, hiệu quả của báo chí đối ngoại”, nhóm chủ trì nghiên cứu đề tài đã đưa ra định nghĩa về thông tin đối ngoại như sau: “Thông tin đối ngoại là những hoạt động thông tin ra bên ngoài có định hướng, thông qua những phương thức khác nhau để giới thiệu và quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam ra bên ngoài nhằm tranh thủ sự ủng hộ và giúp đỡ của nhân dân thế giới, sự đóng góp của cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài cho sự nghiệp xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước” [38]. Quy chế Quản lý Nhà nước về thông tin đối ngoại, định nghĩa rằng “Thông tin đối ngoại là thông tin quảng bá hình ảnh quốc gia, đất nước, con người, lịch sử, văn hóa dân tộc Việt Nam; thông tin về chủ trương, đường lối của Đảng, pháp luật, chính sách của Nhà nước Việt Nam ra thế giới và thông tin về thế giới vào Việt Nam” [44]. Như vậy, lần đầu tiên một định nghĩa chính thức về ‘thông tin đối ngoại được đưa vào khẳng định trong văn bản quy phạm pháp luật” [39], thể hiện khá đầy đủ về nội dung của nó.
Phạm vi thông tin đối ngoại cũng được xác định rõ ràng, gồm cả thông tin Việt Nam ra thế giới và cả thông tin thế giới vào Việt Nam. Mới đây nhất, Chiến lược Phát triển Thông tin đối ngoại giai đoạn 2011 – 2020 do Bộ chính trị thông qua ngày 14 tháng 2 năm 2012, trong đó nhấn mạnh rằng “Thông tin đối ngoại là một bộ phận quan trọng trong công tác tuyên truyền và công tác tư tưởng của Đảng ta góp phần quan trọng vào quá trình hội nhập quốc tế, nâng cao vị thế Việt Nam trên trường quốc tế, từng 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bước làm thất bại âm mưu của các thế lực thù địch, giữ vững ổn định chính trị, bảo vệ vững chắc chủ quyền, lãnh thổ…khuyến khích người Việt Nam ở nước ngoài gắn bó với quê hương, đóng góp vào sự nghiệp đổi mới đất nước. Như vậy, định nghĩa này đã rất bao quát và đầy đủ về nội dung của thông tin đối ngoại, khẳng định thông tin đối ngoại là bộ phận không thể tách rời của công tác tuyên truyền và công tác tư tưởng nhằm làm cho nhân dân trong nước và quốc tế biết và hiểu về Việt Nam, qua đó thúc đẩy sự nghiệp đổi mới đất nước. Trong bối cảnh hiện nay, ranh giới giữa thông tin đối nội và thông tin đối ngoại càng trở nên mờ nhạt, khó xác định, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập toàn diện, sâu sắc mọi mặt đời sống xã hội.
Trong đó, công nghệ thông tin đang trở thành động lực, công cụ để thúc đẩy phát triển xã hội. Thông tin không chỉ dừng lại ở các sản phẩm báo chí, sách báo, ấn phẩm, sản phẩm cụ thể, mà nó còn được đưa lên mạng Internet, xóa nhòa ranh giới giữa đối nội và đối ngoại. Người viết cho rằng sự phân định ấy chỉ mang ý nghĩa tương đối, bởi hiện nay, thông tin đối nội và đối ngoại có quan hệ mật thiết, chặt chẽ với nhau, gắn bó không tách rời, bổ sung và tác động qua lại lẫn nhau. Xác định và làm rõ nội hàm khái niệm của thông tin đối ngoại, từ đó xác định rõ nhiệm vụ của thông tin đối ngoại là gì? Đối tượng hướng đến gồm những ai? Địa bàn nào cần được ưu tiên tuyên truyền? Và làm cách nào để thực hiện thông tin, tuyên truyền, quảng bá và phản bác lại thông tin sai trái của các thế lực thù địch phản động trong và ngoài nước một cách có hiệu quả là một việc làm vô cùng cần thiết và cấp bách hiện nay.
Trong đó, xác định đúng, trúng đối tượng thông tin, tuyên truyền là một nhiệm vụ tiên quyết, góp phần quan trọng, tạo nên hiệu quả của công tác thông tin đối ngoại. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong quá trình nghiên cứu, cá nhân người viết cho rằng định nghĩa trên đã chỉ ra được bản chất và nội dung của thông tin đối ngoại. Song, nó vừa mang tính khái quát cao, vừa khá cụ thể và chi tiết. Nếu xác định thông tin đối ngoại là một bộ phận quan trọng của công tác tuyên truyền và công tác tư tưởng thì quá rộng, cần phải thu hẹp lại nội hàm của khái niệm để xác định trúng nhiệm vụ.
Vì vậy, theo người viết, “Thông tin đối ngoại là một bộ phận của thông tin, thông qua những phương thức khác nhau để thông tin, giới thiệu và quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam ra thế giới, đồng thời phản bác các quan điểm sai trái, những luận điệu xuyên tạc của các thế lực thù địch, góp phần làm cho nhân dân trong nước và quốc tế, kiều bào ta ở nước ngoài hiểu về Việt Nam và ủng hộ Việt Nam trên con đường bảo vệ, xây dựng và phát triển đất nước”. Đối tượng thông tin đối ngoại Để thực hiện tốt nhiệm vụ thông tin đối ngoại, trước hết chúng ta cần xác định và làm rõ đối tượng thông tin của nó. Trên thực tế, khó có thể phân định rạch ròi ranh giới giữa tuyên truyền đối nội và đối ngoại, nếu chúng ta không xác định rõ đối tượng tuyên tuyền. Có thể nói, xác định đúng và trúng đối tượng cần thông tin sẽ mang lại hiệu quả thông tin cao.
Trong nghiên cứu này, người viết tạm thời chia đối tượng thông tin đối ngoại thành 2 nhóm đối tượng chính: 1. Nhóm đối tượng ở ngoài nước Đây là nhóm đối tượng rất quan trọng, gồm các tổ chức, định chế quốc tế, chính giới, học giả, báo chí, nhà kinh doanh, bạn bè quốc tế, nhân dân các nước và người Việt Nam đang sinh sống, học tập, lao động và công tác ở nước ngoài, đặc biệt là giới trẻ. Trước hết là nhóm đối tượng người nước ngoài, hay còn gọi là nhân 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dân thế giới sống ở các nước, bao gồm bộ máy nhà nước của các quốc gia, các tổ chức quốc tế, các tổ chức phi chính phủ, các nhà hoạt động xã hội và đồng đảo tầng lớp quần chúng nhân dân trên thế giới. Đây là nhóm đối tượng rất quan trọng, chiếm số lượng đông đảo trên thế giới.
Nhóm đối tượng này có tầm ảnh hưởng sâu sắc đến quá trình bảo vệ, xây dựng và phát triển đất nước ta. Trong chiến tranh, chính nhóm đối tượng này đã đứng lên bảo vệ và đòi Chính phủ các nước chấm dứt chiến tranh với Việt Nam. Hãy ngược dòng thời gian quay lại những năm 1960, 1970. Lúc bấy giờ, tại Cộng hòa Liên bang Đức, các tầng lớp nhân dân của hơn 50 thành phố đồng loạt biểu tình, phân phát 20 vạn truyền đơn trong nhân dân và cả lính Mỹ đóng ở nước này để kêu gọi nhà cầm quyền Mỹ chấm dứt ngay cuộc chiến tranh phi nghĩa chống nhân dân Việt Nam.
Và ngay trong chính đất nước Mỹ, phòng trào phản đối chiến tranh làm “rung chuyển” nước Mỹ, nhiều công dân Mỹ đã tuẫn tiết. Morrison tẩm dầu tự thiêu đã đánh thức cả thế hệ thanh niên Mỹ tránh xa cuộc chiến tranh phi nghĩa. Đến năm 1967, toàn nước Mỹ có hơn 200 tổ chức chống chiến tranh xâm lược của Mỹ ở Việt Nam. Các hoạt động như thế “lan truyền” mạnh mẽ sang các nước nói tiếng Pháp ủng hộ Việt Nam, các hoạt động đã diễn ra rất sôi động và hiệu quả.
Tại Thụy Điển, phong trào “Một triệu cua-ron ủng hộ Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam” diễn ra rất rầm rộ. Và chính tại Nhật Bản, cuộc đấu tranh mùa xuân năm 1965 đã thu hút 91 tổ chức công đoàn tiến hành tổng bãi công chống sản xuất hàng cho quân đội Mỹ ở Việt Nam. Và cũng chính nhóm đối tượng này, ngày nay vẫn ra sức ủng hộ công cuộc xây dựng và phát triển đất nước của nhân dân Việt Nam, để từng bước Việt Nam khẳng định vị thế, vai trò của mình trong các tổ chức ASEAN (các nước Đông Nam Á), APEC (Tổ chức Hợp tác kinh tế Châu Á – Thái Bình Dương), WTO (Tổ chức thương mại Thế giới), UN (Tổ chức Liên Hợp 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.Trong các hoạt động nhân đạo, hàng năm, rất nhiều đoàn chuyên gia của các nước trên thế giới đã vào giúp đỡ Việt Nam theo con đường viện trợ phi Chính phủ, gần 400 triệu USD cho các dự án nhân đạo và phát triển trong những năm gần đây.