CHƯƠNG 1: THÔNG TIN CHỈ DẪN, THÔNG TIN CHỈ DẪN ĐẦU TƯ VÀ VẤN ĐỀ THÔNG TIN CHỈ DẪN ĐẦU TƯ TRÊN BÁO CHÍ KINH TẾ VIỆT NAM 1.1 Quan niệm về chỉ dẫn-thông tin chỉ dẫn trên báo chí Thông tin (Information): Theo Từ điển Tiếng Việt-Trung tâm Khoa học Xã hội Nhân văn quốc gia xuất bản [trang 1129] và từ điển Anh-Việt- NXB Văn học, (1) Thông tin là làm cho biết tin bằng một phương tiện nào đó. (2) tin được truyền đi nói chung. Nói cách khác thông tin là sự cung cấp thông tin hoặc được thông tin. Thông tin là một thông điệp được truyền tải từ nguồn tin đến với người nhận và có một ý nghĩa nhất định đáp ứng phần nào nhu cầu của người nhận.
Chỉ dẫn (guide): Theo Từ điển Tiếng Việt, Trung tâm Khoa học Xã hội Nhân văn quốc gia xuất bản [trang 213] là sự hướng dẫn cho biết một cách cụ thể để làm việc gì. Chỉ cho người khác theo. Như vậy, chỉ dẫn có thể hiểu là sự chỉ bảo, hướng dẫn thực hiện một công việc, thông tin… cho một đối tượng nhất định nào đó có thể nghe, tham khảo hoặc thực hiện theo. Tư vấn (consulting): Theo Từ điển Tiếng Việt, Nhà xuất bản Văn hóa Sài Gòn [trang 1262] là phát biểu ý kiến về những vấn đề được hỏi đến, nhưng không có quyền quyết định Theo bài giảng của PGS.TS Vũ Quang Hào thì :“Những thông tin tư vấn thường được thể hiện dưới dạng thức các câu hỏi – đáp giữa độc giả với những chuyên gia, những người có hiểu biết về lĩnh vực đó, nhằm cung cấp thông tin về một lĩnh vực cụ thể, một vấn đề nào đó trong cuộc sống, trong xã hội,… cho nhóm công chúng đối tượng quan tâm.
Thông tin chỉ dẫn bao gồm những cách thức, phương pháp để chỉ ra, hướng dẫn cho công chúng về 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những lĩnh vực mà họ quan tâm, mong muốn nhưng chưa biết thực hiện như thế nào…” Luận văn “Dòng tạp chí chỉ dẫn-giải trí ở Việt Nam: Hiệu quả và bất cập” của Đinh Thu Hiền năm 2010 cho thấy quá trình chỉ dẫn theo sơ đồ sau: Chủ thể chỉ dẫn Đưa ra ý kiến chỉ dẫn Đối tượng tiếp nhận Kinh nghiệm cá nhân Kinh nghiệm cá + Tìm kiếm thông tin Trao đổi phản hồi nhân + Nhu cầu cần chỉ dẫn Thực tế cho thấy nếu áp dụng chỉ dẫn như một quá trình tương tác hai chiều (như sơ đồ trên) thì hiệu quả chỉ dẫn sẽ tăng lên rõ rệt. Khi đó đòi hỏi người đưa ra thông tin chỉ dẫn phải tìm hiểu rõ về cả thông tin lẫn đối tượng tiếp nhận chỉ dẫn. Tuy nhiên, chỉ dẫn trên báo chí là quá trình tư vấn gián tiếp thông qua một trung gian là văn bản báo chí. Chính vì sự gián tiếp đó mà chỉ dẫn trên báo chí rất khó thu được ý kiến phản hồi từ các đối tượng tiếp nhận chỉ dẫn hoặc phải thu nhận trong một thời gian dài.
Vấn đề đặt ra cho nhà báo là: làm thế nào để thu nhận thông tin phản hồi nhanh nhất từ phía độc giả? Nếu những người làm chỉ dẫn trên báo chí có thể nhận thông tin phản hồi từ phía độc giả một cách nhanh chóng nhất, họ sẽ nắm được hiệu quả quá trình chỉ dẫn của mình, từ đó điều chỉnh công việc để có thể nâng cao hiệu quả chi dẫn hơn nữa. 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Bằng phương pháp điều tra, nghiên cứu thị trường cơ quan báo chí có thể nhận thức được thông tin nào có lợi cho công chúng, cần đưa ra bao nhiêu sự lựa chọn là phù hợp, hoặc độc giả có phản ứng như thế nào trước vấn đề đang đưa ra chỉ dẫn và trước những hình thức chỉ dẫn đã có về vấn đề này. Trên thực tế, các tờ báo kinh tế hiện nay không thực hiện được việc này. Có thể hình dung qua một ví dụ cụ thể: hiện nay, nhiều nhà đầu tư Nhật Bản đang có xu hướng chuyển dịch đầu tư từ Trung Quốc vào Việt Nam (sau khi Trung Quốc đang có xu hướng siết lại các tiêu chí thu hút đầu tư).
Để triển khai đầu tư vào Việt Nam, các nhà đầu tư Nhật thông qua nhiều kênh: hoặc thông qua các tổ chức thông tin của Nhật (Tổ chức xúc tiến đầu tư Nhật Bản- Jetro; Hiệp hội DN Nhật Bản tại Việt Nam; Đại sứ quán Nhật Bản.) hay của Việt Nam (Bộ Kế hoạch Đầu tư; các Sở Kế hoạch Đầu tư và Trung tâm xúc tiến đầu tư của các tỉnh thành trong cả nước; báo Đầu tư.); các tổ chức tư vấn (công ty luật.) các kênh thông tin chính thống (báo Đầu tư; hãng thông tấn Bloomberg.)… Tuy nhiên, nếu Bloomberg hoặc The Economist đã xây dựng được các kho dữ liệu về đầu tư một cách có hệ thống và khá đầy đủ theo chuyên ngành và quốc gia, thì báo chí kinh tế Việt Nam lại chưa làm được điều này, mà mới dừng ở mức độ thông tin theo dòng thời sự, chủ yếu thông tin thông báo về các đoàn đến, đoàn đi, thông báo về nội dung các hội nghị xúc tiến đầu tư do các địa phương tổ chức. tóm lại là thụ động thông tin theo các sự kiện đang diễn ra. Có một số tờ báo như báo Đầu tư có định hình chuyên mục “cơ hội đầu tư” để chuyển tải thông tin chỉ dẫn đầu tư nhưng việc tổ chức thông tin lại thực hiện một cách thiếu đều đặn, thiếu tiêu chí và không đáp ứng đúng các yêu cầu ngày càng đa dạng của nhiều nhà đầu tư. Đứng trước sự phức tạp của thông tin, nhà đầu tư rất khó phán đoán để có nhận định đúng cũng như chọn lọc được các thông tin quan trọng giúp họ đưa ra các quyết định đầu tư hay hỗ trợ đầu tư một cách hiệu quả.
20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy, có thể hiểu: “chỉ dẫn trên báo chí là một hình thức truyền tải thông tin đặc biệt của báo chí, qua đó, người làm báo tìm kiếm và trao đổi những thông tin có tính định hướng với người đọc nhằm hỗ trợ và giúp đỡ họ giải quyết một vấn đề nhất định”. Định nghĩa này phần nào đã chỉ ra được sự khác biệt giữa chỉ dẫn nói chung và chỉ dẫn trên báo chí kinh tế nói riêng. Muốn chỉ dẫn cho người khác, trước tiên, người chỉ dẫn phải là người có hiểu biết về vấn đề mà mình sẽ chỉ dẫn. Bên cạnh đó, muốn chỉ dẫn có hiệu quả cần phải biết mình thực hiện chỉ dẫn cho đối tượng nào, trình độ hiểu biết của họ đến đâu, nhu cầu của họ ra sao.
Trên cơ sở đó, cách chỉ dẫn cho mỗi một đối tượng sẽ khác nhau vì trình độ tiếp nhận và nhu cầu nhận thức của các đối tượng rất khác nhau. Đó là chưa kể sự hiểu biết của các đối tượng về vấn đề đó cũng khác nhau. Chỉ dẫn - tư vấn trên báo chí thường do: - Nhà báo: là người đã tìm hiểu, nắm bắt vấn đề, có kinh nghiệm thực tế kết hợp kiến thức tích lũy qua nghiên cứu tài liệu, đồng thời là người có hiểu biết về đối tượng được chỉ dẫn - tư vấn. Nhà báo có thêm ưu điểm là biết cách chuyển tải thông tin một cách hiệu quả đến đối tượng được chỉ dẫn - tư vấn.
Tuy nhiên, có một hạn chế là nhà báo thường không thể hiểu vấn đề cặn kẽ, chuyên sâu. Đặc biệt trong lĩnh vực kinh tế-đầu tư, lĩnh vực đòi hỏi nhiều kiến thức nền tảng chuyên ngành. Nếu nhà báo không có hiểu biết về vấn đề được chỉ dẫn - tư vấn thì hiệu quả việc chỉ dẫn - tư vấn không cao, nhiều khi còn có tác dụng ngược. Do vậy, khi thực hiện chỉ dẫn - tư vấn đầu tư trên báo chí kinh tế, nhà báo thường thực hiện việc kết nối, giữa các chuyên gia kinh tế với bạn đọc, giữa các cộng tác viên và các chuyên gia kinh tế.
Bên cạnh đó, nhà báo còn là người phối hợp với các chuyên gia và tìm cách chuyển tải thông tin dễ hiểu, chính xác nhất đến cho công chúng. 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Chuyên gia: đây là người trực tiếp làm công việc chỉ dẫn - tư vấn, họ có kiến thức chuyên sâu về vấn đề được chỉ dẫn - tư vấn. Nếu nhà chuyên môn ngoài quá trình nghiên cứu, nắm vững lý thuyết, còn có thêm kiến thức thực tế thì hiệu quả công việc chỉ dẫn - tư vấn càng cao. Tuy nhiên, trên thực tế, việc nghiên cứu, ứng dụng các quy luật kinh tế mất nhiều thời gian, do vậy thường có hai loại là chuyên gia về lý thuyết và chuyên gia thực tế.
+Chuyên gia lý thuyết là các chuyên gia nghiên cứu chuyên sâu về các học thuyết đầu tư, kinh tế chuyên ngành, họ chủ yếu đưa ra các nguyên tắc hoặc tư vấn chỉ dẫn dựa trên nghiên cứu khảo sát của mình. Tuy nhiên, thực tế luôn tiềm ẩn những biên độ rủi ro mà các nghiên cứu cũng không thể lường trước được. Vì vậy, nếu tư vấn sai thì có thể dẫn đến hậu quả thiệt hại lớn về kinh tế. Nếu báo chí chọn đúng chuyên gia lý thuyết thì hiệu quả truyền thông cao và uy tín, độ tin cậy của báo chí và chuyên gia tới bạn đọc tăng lên và ngược lại, nếu chọn chuyên gia không phù hợp thì hiệu quả của việc chỉ dẫn - tư vấn, và uy tín của cơ quan báo chí đều bị giảm sút.
+“Chuyên gia” thực tế: Bên cạnh các chuyên gia kinh tế, nhà đầu tư - bạn đọc rất quan tâm đến những người đầu tư thực tế, những người có thể không nắm chắc về lý thuyết nhưng có sự nhạy cảm về kinh tế dựa trên bản năng hoặc nghiên cứu quy luật lên xuống của thị trường để đưa ra quyết định đầu tư. Bạn đọc-nhà đầu tư quan tâm nhiều đến các “chuyên gia thực tế”, vì tâm lý chung của nhiều bạn đọc là mạnh dạn làm theo những người đã thử nghiệm và thành công. Khi chọn chuyên gia thực tế cần có sự sàng lọc kỹ về mặt lý lịch hành nghề, chọn các cá nhân thật sự điển hình, có cách thể hiện chân thật, gần gũi thì hiệu quả sẽ càng cao. Tuy nhiên, với đối tượng này khi thực hiện chỉ dẫn tư vấn cần có sự cảnh báo trước cho bạn đọc, vì trên thực tế đôi khi có nhiều chuyên gia thực tế lại sử dụng các phương tiện truyền thông vào việc tạo áp lực giả cho một loại hàng hóa, cổ phiếu mà chính đối 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tượng này đang tham gia đầu tư (thường gặp trong chỉ dẫn tư vấn chứng khoán-vàng…).