chương 1 Iran là một quốc gia có tầm ảnh hưởng tại khu vực Trung Đông, đồng thời cũng là một mảng quan trọng trong địa chính trị toàn cầu. Hệ thống chính trị Iran là chế độ thần quyền dựa trên bệ đỡ tư tưởng tôn giáo (Hồi giáo), về cơ bản hệ thống chính trị Iran khá phức tạp, quyền lực tối cao tập trung ở Lãnh tụ tinh thần. Chương trình hạt nhân Iran được biết đến từ những năm 50 của thế kỷ XX, vấn đề hạt nhân vẫn sẽ còn là một vấn đề nóng bỏng với quan hệ các quốc gia trong hệ thống quốc tế, các quan điểm về hạt nhân và vũ khí hạt nhân đã được nhiều học giả, các tổ chức quốc tế đưa ra, tuy nhiên thế giới vẫn chưa thống nhất một khái niệm nào để quy chuẩn vũ khí hạt nhân. Thỏa thuận hạt nhân Iran được coi là một bước tiến mới trong kiểm soát vũ khí hạt nhân nhằm phi hạt nhân hóa, đảm bảo an ninh hạt nhân toàn cầu.
Thỏa thuận hạt nhân Iran phần nào đã góp phần thúc đẩy giải quyết các mâu thuẫn trong vấn đề hạt nhân giữa các cường quốc với các quốc gia ở tầm trung và thấp có phát triển chương trình hạt nhân. THỰC TRẠNG THỎA THUẬN HẠT NHÂN IRAN 2.1 Tình hình Iran và quốc tế Chương trình hạt nhân Iran được khởi động từ những năm 50 của thế kỉ XX với sự giúp đỡ của Hoa Kỳ trong chương trình “Atoms for peace” (Nguyên tử cho hòa bình) của cựu Tổng thống Dwight D. Năm 1968, Iran chính thức tham gia Hiệp ước NPT, Năm 1975, công ty Siemens KWU, dựa trên lò phản ứng Biblis B ở Đức, đã khởi công xây dựng hai tổ máy PWR công suất 1293 MWe (tổng) vào năm 1975, cách Bushehr 18 km về phía nam của tỉnh Bushehr trên Vịnh Ba Tư. Tuy nhiên, đến năm 1979 chương trình hạt nhân Iran đã bị đình chỉ do cuộc Cách mạng Hồi giáo được Giáo chủ Khomeini lãnh đạo đã lật đổ chế độ quân chủ Pahlavi, thành lập nhà nước Cộng hòa Hồi giáo Iran.
Ngay sau khi chính quyền Pahlavi bị lật đổ, quan hệ giữa Mỹ - Iran ngày càng trở nên xấu đi khi giữa hai nước xảy ra những cuộc xung đột chính trị và ngoại giao, đặc biệt cuộc khủng hoảng con tin Iran (1979) khi một nhóm sinh viên Iran đã chiếm Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Tehran, bắt giữ 56 nhà ngoại giao và công dân Mỹ trong 444 ngày (Kể từ 4/11/1979 đến 20/1/1981). Giáo chủ Khomeini kêu gọi tấn công các lợi ích của Mỹ và Israel, yêu cầu Washington trục xuất cựu vương Shah đang sống lưu vong ở Mỹ. Đây là một trong những vụ bắt giữ con tin chấn động lịch sử và đánh dấu sự thất bại của chính quyền tổng thống Jimmy Carter trong đàm phán và giải cứu con tin (Anh, 2015) Năm 1984, chương trình hạt nhân Iran được tái khởi động trong khi cuộc chiến tranh giữa Iran – Iraq vẫn đang diễn ra. Cũng trong thập niên 80, Iran đã mua lại công nghệ hạt nhân từ một nhà khoa học hạt nhân Pakistani AQ Khan.
Năm 2002, Hội đồng Quốc gia Kháng chiến Iran, cánh chính trị của tổ chức khủng bố Mujahideen-e Khalq (MeK), tổ chức họp báo và tuyên bố Iran đã xây dựng các cơ sở hạt nhân gần Natanz và Arak. Năm 2003, Hội đồng Thống đốc Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) thông qua một nghị quyết kêu gọi Iran đình chỉ tất cả các hoạt động liên quan đến làm giàu - và tái chế. Nghị quyết yêu cầu Iran công bố tất cả các tài liệu liên quan đến chương trình làm giàu uranium của nước này và cho phép các thanh tra của IAEA tiến hành lấy mẫu môi 22 trường tại bất kỳ địa điểm nào. Nghị quyết yêu cầu Iran phải đáp ứng các điều kiện của mình trước ngày 31 tháng 10 năm 2003.
Năm 2005, Nga và Iran ký kết một thỏa thuận cung cấp nhiên liệu hạt nhân, trong đó Nga sẽ cung cấp nhiên liệu cho lò phản ứng Bushehr mà nước này đang xây dựng và Iran sẽ trả lại số nhiên liệu hạt nhân đã sử dụng cho Nga. Thỏa thuận này nhằm ngăn chặn Iran chiết xuất plutonium làm vũ khí hạt nhân từ nhiên liệu hạt nhân đã qua sử dụng. Sự đổ vỡ của các cuộc đàm phán hạt nhân 2003-2005 trong nhiệm kỳ của Tổng thống Mohammad Khatami đã góp phần vào chiến thắng của Mahmoud Ahmadinejad trong cuộc bầu cử tổng thống tháng 6 năm 2005 của Iran. Sau khi ông nhậm chức, Iran đã khởi động lại các cơ sở chuyển đổi uranium của mình ở Isfahan, và vào ngày 24 tháng 9 năm 2005, hội đồng thống đốc của IAEA nhận thấy Iran không tuân thủ các biện pháp bảo vệ đã thỏa thuận trước đó.
Vào ngày 10 tháng 1 năm 2006, Iran nối lại các hoạt động làm giàu tại nhà máy Natanz của mình; vào ngày 3 tháng 2, IAEA đã bỏ phiếu chuyển hồ sơ lên Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc (UNSC). Giữa năm 2006 và 2009, UNSC đã thông qua các nghị quyết 1696, 1737, 1803 và 1835, áp đặt các biện pháp trừng phạt đối với Iran, đồng thời yêu cầu đình chỉ hoàn toàn các hoạt động làm giàu và cấp nước nặng ở Iran (IAEA, 2022). Ngày 6 /2/ 2006, Một cuộc họp đặc biệt của Hội đồng Thống đốc IAEA đề nghị Iran tham gia Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc. Nghị quyết “cho rằng Iran cần thiết” đình chỉ các hoạt động liên quan đến làm giàu, xem xét lại việc xây dựng lò phản ứng nước nặng Arak, phê chuẩn giao thức bổ sung cho thỏa thuận bảo vệ của họ và hợp tác đầy đủ với cuộc điều tra của cơ quan này.
Hai ngày sau đó, Iran nói với IAEA rằng họ sẽ ngừng tự nguyện thực hiện giao thức bổ sung và các thủ tục kiểm tra không ràng buộc pháp lý khác. Tháng 6 năm 2006, P5+1 đã đề xuất một thỏa thuận chung với Iran, đề cập đến việc giảm các biện pháp trừng phạt với điều kiện Iran phải tạm dừng chương trình làm giàu hạt nhân trong khoảng thời gian không giới hạn. Cuối tháng 7 năm 2006, Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc thông qua Nghị quyết 1696, lần đầu tiên IAEA kêu gọi Iran đình chỉ các hoạt động liên quan đến làm giàu và tái chế có tính ràng buộc pháp lý. Tháng 12 năm 2006, Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc nhất trí thông qua Nghị quyết 1737, áp đặt các biện pháp trừng phạt đối với Iran do nước này không đình chỉ các hoạt động liên quan đến làm giàu Uranium.
Lệnh trừng 23 phạt cấm các nước chuyển giao công nghệ hạt nhân và tên lửa nhạy cảm cho Iran và yêu cầu tất cả các nước đóng băng tài sản của 10 tổ chức và 12 cá nhân của Iran vì họ tham gia vào các chương trình hạt nhân và tên lửa của Iran. Năm 2008, Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc thông qua Nghị quyết 1803, mở rộng hơn nữa các biện pháp trừng phạt đối với Iran. Nó đòi hỏi các quốc gia thành viên nỗ lực tăng cường để ngăn chặn Iran có được công nghệ hạt nhân hoặc tên lửa nhạy cảm và thêm 13 người cùng 7 thực thể vào danh sách đen của Liên Hợp Quốc. Năm 2010, Iran bắt đầu quá trình sản xuất uranium làm giàu 20%, được cho là cho TRR.
Tháng 5 năm 2010, Brazil, Iran và Thổ Nhĩ Kỳ đưa ra một tuyên bố chung nhằm khôi phục lại đề xuất hoán đổi nhiên liệu TRR. Trong tuyên bố, Iran đồng ý vận chuyển 1.200 kg uranium làm giàu 3,5% cho Thổ Nhĩ Kỳ để đổi lấy nhiên liệu TRR từ Pháp và Nga. Pháp, Nga và Mỹ từ chối thỏa thuận này, với lý do Iran dự trữ lớn hơn 3,5% uranium làm giàu và thất bại trong tuyên bố giải quyết vấn đề làm giàu của Iran lên 20%. Tháng 6 năm 2010, Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc thông qua Nghị quyết 1929, mở rộng đáng kể các biện pháp trừng phạt chống lại Iran.
Ngoài việc thắt chặt các biện pháp trừng phạt liên quan đến phổ biến vũ khí và cấm Iran thực hiện các vụ thử tên lửa đạn đạo có khả năng là tên lửa hạt nhân, nghị quyết còn áp đặt lệnh cấm vận vũ khí đối với việc chuyển giao các hệ thống vũ khí chính cho Iran. Trong nhiệm kỳ đầu tiên của Barack Obama tại vị, các cơ sở hạt nhân của Iran đã bị tấn công mạng và một số nhà khoa học hạt nhân của nước này đã bị ám sát. Theo báo cáo của các phương tiện truyền thông, các cuộc tấn công mạng là hoạt động chung giữa Mỹ và Israel và các cuộc tấn công do Israel dẫn đầu. , 2012) Ngày 21-22 tháng 1 năm 2011, sau cuộc họp tháng 12 tại Geneva, P5 + 1 gặp Iran tại Istanbul, nhưng hai bên không đạt được bất kỳ thỏa thuận thực chất nào.
Hai điều kiện tiên quyết của Iran để thảo luận thêm về kế hoạch hoán đổi nhiên liệu và các biện pháp minh bạch, công nhận quyền làm giàu và dỡ bỏ các lệnh trừng phạt, đã bị P5 + 1 bác bỏ. Vào mùa hè năm 2011, Nga đã đưa ra một đề xuất nhiều bước giải quyết tất cả những lo ngại của phương Tây về các hoạt động hạt nhân của Iran trong đó yêu cầu Iran phải: 24 (1) Cho phép IAEA giám sát toàn bộ các cơ sở của mình, (2) Thực hiện Nghị định thư bổ sung và Quy tắc sắp xếp công ty con 3. (3) Giới hạn làm giàu uranium ở mức 5%. (4) Ngừng lắp đặt các máy ly tâm mới.
(5 ) Giới hạn số lượng địa điểm làm giàu uranium. (6) Giải quyết mối quan ngại của IAEA về “các kích thước quân sự có thể xảy ra” đối với hạt nhân Iran và các điểm mơ hồ kỹ thuật khác. (7) Tạm thời đình chỉ việc làm giàu uranium. Đáp lại, theo đề xuất của Nga, EU3 + 3 sẽ công nhận quyền làm giàu hợp pháp của Iran theo NPT và sẽ dỡ bỏ dần các lệnh trừng phạt.
, 2011) Nhiều vòng đàm phán hạt nhân giữa Iran và EU3 + 3 đã thất bại trong nhiệm kỳ tổng thống của Ahmadinejad. Những công khai của Iran nhằm tìm kiếm một thỏa thuận được cả hai bên chấp nhận đã không đi đến đâu, chủ yếu là vì Hoa Kỳ cho rằng không nên có một máy ly tâm nào ở Iran. Sự phủ nhận hoàn toàn quyền làm giàu của Iran và việc nước này ngăn chặn nỗ lực cung cấp các thanh nhiên liệu cho TRR đã gửi tín hiệu rõ ràng cho Tehran rằng Hoa Kỳ không quan tâm đến việc giải quyết vấn đề hạt nhân. Bộ trưởng Ngoại giao Anh lúc bấy giờ là Jack Straw thừa nhận vào năm 2017 rằng Hoa Kỳ đã có các thỏa thuận “bị chặn”.