CHƯƠNG 1: THƠ VỚI TUỔI THƠ. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN. Thơ ca – món ăn tinh thần cần thiết cho trẻ em : Xã hội càng phát triển, càng dành nhiều quan tâm đặc biệt để chăm sóc và giáo dục trẻ em. Rất ưu ái, người ta chăm sóc các em từ trong bụng mẹ, ngay lúc chào đời.
“Mọi cái tốt nhất đều phải dành cho trẻ em!”. Đấy là nguyên tắc đầu tiên của Ủy ban Bảo vệ trẻ em. Nó được tuyên bố ngay khi bản tuyên ngôn về quyền lợi trẻ em ra đời. Để thực hiện tuyên ngôn đó, trên quả đất này, người lớn chúng ta còn biết bao nhiêu việc phải làm để con em chúng ta có thể sống hạnh phúc.
Điều kiện quan trọng cho tương lai rạng rỡ của các em : hòa bình trên quả đất. Chưa đủ, đất nước còn phải mạnh giàu, xã hội luôn quan tâm đến sự nghiệp giáo dục và cả nhu cầu tinh thần cho lớp người trẻ tuổi - Mà không ai khác, chính lớp người này sẽ đưa đất nước bước vào thế kỷ mới. Hãy lắng nghe lời trẻ thơ : Mong sao mặt trời luôn luôn chiếu sáng. Mong sao bầu trời mãi mãi trong xanh.
Mong sao mẹ hiền mãi mãi cạnh em. Một em bé đã hỏi và được mẹ giải thích về ý nghĩa của từ “mãi mãi”, thế là bé vừa nhảy nhót, vừa bật ra những lời nói trên, cứ như là làm thơ vậy. Và nếu sự tồn tại và phát triển của dân tộc, cũng như của nhân loại trong các tương lai gần và xa là đặt vào các thế hệ thiếu nhi thì vấn đề món ăn tinh thần, câu chuyện về văn học cho thiếu nhi đến muôn đời không thể xem là câu chuyện nhỏ, ngoài lề. Bởi vì có bao nhiêu vấn đề đặt ra cho đời sống mỗi thời kỳ của lịch sử, đất nước thì cũng có bấy nhiêu vấn đề đặt ra cho văn học nói chung, và cho văn học thiếu nhi nói riêng, với tất cả mọi người lớn - Các bậc làm cha mẹ, thầy cô giáo và tất cả những ai luôn quan tâm, có trách nhiệm đến việc bảo vệ, chăm sóc và giáo dục thiếu nhi.
16 Ở tuổi nhi đồng các em rất thích thơ, ca, nhất là vè và đồng dao. Có em mới biết nói đã thuộc nhiều bài do người lớn dạy và đọc lên một cách thích thú, cho dù ngọng nghịu. Có em ưa nói vần vè để đùa giỡn (Kiểu như : “Trời mưa lâm râm, cây trâm có trái, con gái có chồng, đàn ông có vợ, đàn bà có con”). Hoặc như các em đọc truyền qua nhau nhưng lại thuộc rất nhanh những câu không biết do ai đặt ra, có khi do các em tự đặt rồi cứ thêm thắt vào những vần vè linh tinh, vui nhộn, chẳng có nghĩa lý gì, vậy mà em nào cũng đọc lên một cách khoái chí, thú vị.
Như khi các em xem đám cưới : Cô dâu chú rẽ, Làm bể bình bông Đổ thừa con nít Bị đòn tét đít Hay là : Bà La Sát có bát ăn cơm Chú Ba Phương có giường đi ngủ Trư Bát Giới có gậy tầm vông Tôn Ngộ Không có lông đít đỏ Qua đây rõ ràng các em rất thích thưởng thức và sáng tạo thơ ca, nhất là với loại thơ có chứa chất vui, chất hài hước, chất hóm hỉnh bên trong. Do vậy bên cạnh phần lớn thơ phản ánh đời sống, sinh hoạt người lớn còn cung cấp thêm cho các em nhiều bài thơ vui, có nghĩa lý. Quả thật là tuổi nhỏ rất cần những bài hát đồng dao, vè, thơ hồn nhiên, ngộ nghĩnh. Người lớn luôn quan tâm mang đến cho các em các sáng tác bổ ích, có nội dung lành mạnh, có tác dụng bồi dưỡng cảm xúc thẩm mỹ, phát triển ngôn ngữ, tư duy chính là vì thế.
Quan sát các cháu bé đi học về, nhất là các cháu ở độ tuổi mẫu giáo, nhà trẻ, các cháu có thể đọc hào hứng nhiều bài thơ, hát nhiều bài hát mà chỉ nghe qua vài lần hay chỉ học đôi lần là các cháu đã thuộc. Thơ ca và lời hát tự bao giờ cứ thấm vào các cháu, đem lại những 17 nhận thức và cảm xúc thẩm mỹ, lành mạnh, cần thiết, đem lại sự thú vị, niềm vui lớn cho trẻ em và cả các bậc phụ huynh. Thưởng thức và sáng tạo thơ ca chính là nhu cầu của tuổi nhỏ. Nhà nghiên cứu lý luận phê bình Vũ Đức Phúc trong bài “Mở rộng đề tài về thơ ca” : “Thiếu nhỉ nước nào cũng thích thơ ca, nhưng đặc biệt do tiếng ta với âm thanh phong phú của nó, thơ ca rất dễ đi vào các em.
Các em luôn luôn làm thơ hoặc sáng tạo ra những câu nói vần, vè, về mọi việc mà các em quan sát được”. Khối lượng phong phú các sáng tác đồng dao Việt Nam chính là biểu hiện sinh động về mối quan hệ giữa tuổi thơ và thơ ca, phản ánh nhu cầu thưởng thức và sáng tạo thơ ca ở tuổi nhỏ. Đồng dao đó là thơ ca được hình thành và phát triển tự phát: thơ ca trong trò chơi; trò chơi trẻ em rất cần có thơ ca. Pierre Gamara đã trao đổi về mối quan hệ giữa trẻ em và thơ ca qua một câu hỏi, nêu lên một sự tương phản : “Phải chăng là phi lý nếu ta muốn hòa hợp trẻ em với thơ ca ? Liệu có gì mâu thuẫn giữa sự mù mờ, sự vụng dại và mảnh mai của con người khởi đầu ấy và cái thời điểm quan trọng của tư tưởng và biểu hiện của nó là nơi nảy nở của thơ ca ? Một bên là một hiểu biết chưa có hình thù và một giọng nói bập bẹ.
Một bên là kết thúc của sự hoàn thiện và thông tuệ, theo đúng nghĩa của nó. Vấn đề ông nêu lên tưởng nan giải mà thật sự là dễ hiểu. Cái gì làm cầu nối cho sự tiếp cận giữa cái khởi đầu của con người là tuổi thơ với cái khởi đầu của văn học là thơ ca ? Đó là tâm hồn con người được thể hiện trong câu ca dao, bài hát đồng dao, trong lời ru của bà, của mẹ, của chị. Đó chính là những dòng thơ đầu tiên truyền vào tâm hồn bé cùng với sữa mẹ được truyền vào cơ thể bé, ngay cả khi bé chưa nói và chưa thể hiểu được tiếng nói.
Cùng với nhịp võng đưa, hòa vào giai điệu câu hát, bé đã được thưởng thức khuôn hình thơ nhạc trọn vẹn - Sự cảm nhận giao hòa của thế giới tâm hồn, giữa con người với con người, ngay cả khi bé chưa hiểu gì về ý nghĩa câu thơ. Nghĩa là trẻ đã được đọc thế giới, đọc cuộc sống trước cả cuốn sách và việc đọc sách, trước cả khi biết chữ. Chất thơ trong hát ru, trong đồng dao cứ thấm dần vào trẻ nhỏ như ánh sáng, như khí trời thấm dần vào thân cây, giúp cây đâm chồi, ra nụ, giúp nuôi dưỡng tâm hồn, mở ra thế giới nhận thức (chưa phải bằng lý trí mà trước hết bằng trực giác.) Hãy xem, có khác gì chuyến du hành vào vũ trụ, khi bé tập đếm sao : Một ông sao sáng 18 Hai ông sáng sao. Bé cứ đếm mãi, đếm mãi mà không hết.
Người lớn sẽ giúp bé nhận ra sao Hôm, sao Mai, sao Bắc Đẩu. dãy sông Ngân, con vịt và ông Thần Nông trên bầu trời đêm hè lung linh tấp nập các sao. như đang vào lễ hội, ngày hội của bầu trời. Bé còn được đưa lên cung trăng, nơi có cây đa thằng cuội: Chú cuội ngồi gốc cây đa Để trâu ăn lúa, gọi cha ời ời Cha còn cắt cỏ trên trời Mẹ còn cưỡi ngựa đi mời quan viên Ông thì cầm bút cầm nghiên Ông thì cầm tiền đi chuộc lá đa.
Trong các bài hát đồng dao ta đâu chỉ gặp cái “thực như đếm” mà thường xuyên hơn là các yếu tố “kỳ ảo”. Cây lúa, hạt thóc, con trâu, con nghé, đã được nghệ thuật dân gian thiên biến vạn hoa tạo hình, tạo dáng cho chúng trở thành kỳ diệu, vượt khỏi cái vóc dáng tầm thường, mang tính chất thơ, đầy sức hấp dẫn đối với trẻ em và cả người lớn : Nghé bổng nghé bông Mẹ cõng xuống sông Xem rồng lấy nước Mẹ gọi tiếng trước Cất cỏ lên trông Mẹ gọi tiếng sau Cất chân lên lồng Lồng bảy lồng ba 19 Lồng về với mẹ Là ơ con nghé ơ. (Gọi nghé) Theo Vũ Ngọc Bình : “Trẻ em vốn có cái khả năng kỳ diệu là luôn diệu kỳ hóa thế giới chung quanh : Cái diệu kỳ - trẻ sẵn sàng bắt gặp cái diệu kỳ sống động, biến hóa chứ không phải là cái diệu kỳ tĩnh, khép kín, đóng khung. Chẳng hạn như với trẻ, bên ngoài ngôi nhà và lớp học thì khu vườn nhiều hoa và ong bướm kia là kỳ dỉệu,và bên ngoài khu vườn lại có những con đường diệu kỳ khác mà trẻ tha hồ dấn bước, khám phá.
65] Khi bàn về sáng tạo văn học, trong đó có thơ cho trẻ em, Pierre Gamara [8. 12] cũng nêu lên một phẩm chất mà ông cho là tối ưu : đó là “Cái diệu kỳ” (Le merveilleux) - mà theo ông nó có rất dồi dào trong đồng dao, truyện cổ, truyện khoa học viễn tưởng. và làm nên sức hấp dẫn với trẻ em. Mới tiếp xúc trẻ có thể sửng sờ, kinh ngạc nhưng đồng thời lại khoan khoái, thú vị khám phá.
Đó là sản phẩm của tưởng tượng được đẩy tới cao độ, khác nhiều với những cái thân thuộc thường ngày và chính nhờ vào những ước lệ, ẩn dụ, khoa trương, nhờ vào trường liên tưởng rộng của thơ ca, nó lại giúp trẻ có thêm sự tưởng tượng, liên hệ, so sánh với những gì thân thuộc, quen biết. hứng thú của trẻ càng nâng cao. “Nói như Pierre Gamara, cái diệu kỳ là cái nói dối nghệ thuật - (Mensonge artistique). Cái dối này rút ra từ sự thật, nếu cái dối bâng quơ tách rời sự thật thì đã là cái giả” [8.
65], đã không đủ sức đi vào tâm hồn, tình cảm các em, không dễ được các em tiếp nhận. Tóm lại là : Cái gì của con người, thuộc về thế giới tâm hồn con người, kể cả sự diệu kỳ của ước mơ, của trí tưởng tượng phong phú, sinh động đều không xa lạ với trẻ em. “Bởi vì dẫu còn thơ bé, trẻ đã là con người và cổ một trái tim” [23. Trên đây là nói về sự gặp gỡ ban đầu của trẻ với thơ ca, còn việc trẻ tìm đến và làm bạn với thơ ca thì ra sao ?