Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn. Thiết kế, tổ chức Hoạt động trải nghiệm trong dạy học chủ đề “Xác suất – Thống kê” ở lớp 6, 7. Thực nghiệm sư phạm.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Toán 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài “Xác suất - Thống kê” là nội dung quan trọng, đã được nhiều nhà toán học và nhà khoa học nghiên cứu, có nguồn gốc xuất phát từ những bài toán thực tế. Vì vậy, HĐTN trong dạy học chủ đề “Xác suất - Thống kê” là hoạt động có lợi thế khi thực hiện, giúp HS hình thành được kiến thức từ thực tế, từ trò chơi và từ các suy luận logic.
Chính vì vậy, sử dụng các HĐTN trong dạy học chủ đề “Xác suất - Thống kê” ngày càng được quan tâm và được ứng dụng rộng rãi. Ngay từ xa xưa, Khổng Tử (551- 479 TCN) là người đã có quan điểm về phương pháp giáo dục chú trọng đến thực hành. Ông đã từng nói: “Những gì tôi nghe, tôi sẽ quên. Những gì tôi thấy, tôi sẽ nhớ.
Những gì tôi làm, tôi sẽ hiểu”. Ông luôn chú trọng và vận dụng các HĐTN để dẫn dắt học trò vào các hoàn cảnh thực tế của đời sống. Ngoài Khổng Tử, Aristoteles (384 - 322 TCN), Socrates (469 - 399 TCN) và Platon (472 - 347 TCN) là cũng là những nhà triết học đầu tiên đưa ra tư tưởng của lý thuyết học trải nghiệm [33]. Tiếp đến, nhà khoa học J.
Có thể thấy, ngay từ rất sớm J.A Comenxki đã nhận ra tầm quan trọng của các HĐTN trong giáo dục. Ông đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc học tập thông qua các hoạt động tổ chức trò chơi, các hoạt động ngoài lớp và ở ngoài môi trường xã hội, thiên nhiên mà không nhất thiết phải gò bó ở trong khuôn khổ lớp học. Nói đến nhà khoa học có nhiều đóng góp cho phương pháp học tập qua HĐTN không thể không nhắc đến W. Ông được xem là nhà khoa học khởi tạo lý thuyết học trải nghiệm.
7 Như vậy có thể thấy, ngay từ rất sớm trên thế giới đã có rất nhiều nhà nghiên cứu và nhà khoa học khẳng định sự cần thiết và quan trọng của việc học tập thông qua trải nghiệm. HĐTN được vận dụng theo các cách thức khác nhau ở các quốc gia và qua các giai đoạn lịch sử cũng có sự thay đổi. Tuy vậy, mô hình học tập trải nghiệm vẫn đảm bảo các yếu tố cơ bản. Chu trình học tập trải nghiệm bao gồm 4 bước, bao gồm: Bước 1: Trải nghiệm cụ thể; Bước 2.
Phản ánh qua quan sát; Bước 3. Khái quát hóa kết quả trải nghiệm; Bước 4. Thực hành chủ động. Tại các quốc gia khác nhau trên thế giới, phương pháp học tập thông qua các HĐTN luôn được chú trọng và khuyến khích áp dụng trong các chương trình đào tạo ở các cấp học.
Hàn Quốc là một trong những quốc gia chú trọng các HĐTN, giáo dục thực tiễn được tiến hành đồng thời và song song với các hoạt động dạy học trong chương trình giáo dục. HĐTN được tiến hành liên tục từ cấp tiểu học đến THPT, với tỷ lệ phân bố như sau: cấp tiểu học 780/5828 (giờ) chiếm 13,4%; cấp THCS là 306/3366 (giờ) chiếm 9.1% và cấp THPT là 24 unit/204 unit chiếm 11,8% [2, 27]. Ở Australia, HĐTN cũng được chú trọng, trong đó ở quốc gia này quan tâm đặc biệt đến các hoạt động giáo dục ngoài trời (outdoor education activities). HĐTN tại Australia được coi là một môn học bắt buộc trong chương trình giáo dục và được thực hiện liên tục từ qua các cấp học khác nhau [3].
Nhật Bản, một quốc gia có nền giáo dục tiên tiến và hiện đại, trong chương trình giáo dục của quốc gia này đã nhấn mạnh đến tư duy sáng tạo và kinh nghiệm cá nhân. Phương pháp giáo dục này đã thúc đẩy HS suy nghĩ và hành động một cách độc lập. 8 Singapore, một quốc gia có nền giáo dục phát triển hiện đại và tiên tiến cũng rất chú trọng đến phương pháp giảng dạy theo mô hình trải nghiệm. Chương trình giáo dục hiện nay tại quốc gia này được xây dựng và phát triển theo định hướng phát triển các năng lực ở thế XXI cho HS.
Mục tiêu của hoạt động ngoại khóa được xác định là: “một thành phần cốt lõi của toàn bộ trải nghiệm ở nhà trường” [3, 21]. Có thể thấy rằng, các quốc gia trên thế giới đã vận dụng các HĐTN trong các chương trình giáo dục từ rất sớm và ngày càng chú trọng các HĐTN nhằm phát huy sự chủ động, sáng tạo và khơi dậy sự say mê, hứng thú học tập của HS. Những nghiên cứu ở trong nước Việt Nam là một trong số các quốc gia rất coi trọng giáo dục, coi giáo dục là “quốc sách hàng đầu”. Do đó, đã có nhiều chương trình giáo dục được ban hành và đổi mới.
Trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018, Bộ giáo dục đã xác định cần phát triển con người một cách toàn diện – đây được xem là mục tiêu phát triển con người được đặt ra. Theo đó, sự phát triển toàn diện của con người bao gồm các yếu tố về mặt đức, trí, mĩ. Đồng thời, trong đó cũng đặt ra nhiều nguyên tắc giáo dục, trong đó đề cao việc học tập một cách sáng tạo, có hệ thống, không rập khuôn máy móc. Như vậy, Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đã nhấn mạnh đến việc học tập có sự sáng tạo, đề cao học tập thông qua các HĐTN; qua đó, lấy người học làm trung tâm và phát huy được sự chủ động, tích cực của người học.
Từ quá khứ tới hiện tại, nước ta đã trải qua nhiều phương pháp học tập khác nhau. Trước đây phương pháp học còn mang tính thụ động, thầy cô giảng và học trò nghe một cách thụ động, một chiều. Hiện nay, theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, HĐTN được quan tâm và chú trọng. HĐTN là một hoạt động bắt buộc trong giáo dục và được thực hiện từ lớp 1 đến lớp 12 với các tên gọi cụ thể như: (i) Ở cấp tiểu học là HĐTN; (ii) Ở cấp THCS và trung học phổ thông gọi là HĐTN, hướng nghiệp.
Có thể thấy, HĐTN là một hoạt động không thể thiếu đối với hoạt động giáo dục tại các quốc gia trên thế 9 giới nói chung và tại Việt Nam nói riêng. HĐTN có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong hoạt động giáo dục, nhằm giúp HS tiếp thu kiến thức tốt và ghi nhớ kiến thức sâu sắc hơn. Đồng thời, HĐTN cũng giúp HS có những trải nghiệm và những định hướng về nghề nghiệp trong tương lai. Tầm quan trọng của HĐTN đối với giáo dục là điều không thể phủ nhận.
Do đó, có nhiều các nhà khoa học với các công trình nghiên cứu khác nhau nghiên cứu triển khai đưa HĐTN vào giáo dục như: - Đinh Thị Kim Thoa (2014), Hoạt động trải nghiệm sáng tạo - góc nhìn từ lý thuyết “Học tập trải nghiệm”, Kỉ yếu hội thảo quốc gia “Hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong nhà trường phổ thông”, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Tr. Công trình này nghiên cứu về ý nghĩa, tầm quan trọng của HĐTN và khẳng định sự cần thiết phải đưa các HĐTN vào chương trình giáo dục của các cấp học. Công trình là sự tổng hợp, phân tích các kinh nghiệm tại quốc tế về HĐTN. Qua đó, tác giả kiến nghị áp dụng các HĐTN phù hợp với thực tiễn giáo dục tại nước ta nhằm học hỏi và kế thừa các tinh hoa giáo dục quốc tế.
- Nguyễn Hữu Tuyến (2018), Tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Toán trường trung học cơ sở [32]. Công trình này tìm hiểu những yếu tố ảnh hưởng đến HĐTN trong dạy toán ở phổ thông. Các yếu tố ảnh hưởng này sẽ có các tác động theo chiều hướng tích cực hoặc tiêu cực đến các HĐTN để qua đó, học viên nghiên cứu và lựa chọn các yếu tố ảnh hưởng tích cực cũng như loại bỏ các yếu tố tiêu cực tác động đến các HĐTN. - Nguyễn Thị Liên, Nguyễn Thị Hằng, Tưởng Duy Hải, Đào Thị Ngọc Minh (2016) [25], Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong nhà trường phổ thông, NXB Giáo dục Việt Nam.
Các tác giả đã trình bày và phân tích về 10 cách thức vận dụng lý thuyết học tập trải nghiệm để thiết kế và tổ chức các HĐTN trong các môn học ở cấp học phổ thông. - Cuốn “Tổ chức HĐTN sáng tạo trong nhà trường phổ thông” của tác giả Nguyễn Thị Liên (chủ biên) [26]. Công trình còn nghiên cứu những kiến thức nền tảng về HĐTN; kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới khi tổ chức các HĐTN. - Các nghiên cứu về biện pháp tổ chức hoạt động thực hành và trải nghiệm trong dạy học môn Toán đã đưa ra các vai trò và lợi ích của hoạt động này như sau: - Vận dụng kiến thức vào thực tế: Hoạt động thực hành và trải nghiệm giúp HS áp dụng những kiến thức và kỹ năng toán học đã học vào việc giải quyết các tình huống thực tế.
Điều này giúp củng cố thói quen tích cực trong học tập và sinh hoạt, phát triển kỹ năng giao tiếp, ứng xử văn hóa và nhận trách nhiệm với bản thân, gia đình và cộng đồng xã hội. - Phát triển NL chung và NL toán học: Hoạt động thực hành và trải nghiệm giúp phát triển năng lực chung như phát hiện và giải quyết vấn đề trong thực tế, NL MHHTH, NL tư duy và lập luận toán học, NL tổ chức và quản lí hoạt động, giao tiếp và nhiều NL khác. Điều này giúp HS phát triển các kỹ năng quan trọng và chuẩn bị cho tương lai. - Xác định sở trường và lựa chọn nghề nghiệp: Hoạt động thực hành và trải nghiệm giúp HS khám phá và nhận biết sở trường của bản thân.
Từ những hoạt động này, HS có thể tự nhận thức và tích cực hóa bản thân, từ đó có thể xác định định hướng và lựa chọn nghề nghiệp trong tương lai. - Hỗ trợ GV trong việc phát hiện năng khiếu của HS: Hoạt động thực hành và trải nghiệm cũng giúp GV phát hiện năng khiếu và sở trường của từng HS. Điều này giúp giáo viên định hướng và áp dụng các biện pháp bồi dưỡng phù hợp trong quá trình dạy học. Tổ chức hoạt động thực hành và trải nghiệm trong dạy học môn Toán có thể mang lại nhiều lợi ích cho HS, giúp họ áp dụng kiến thức toán học vào 11 thực tế, phát triển năng lực và tự nhận thức về sở trường của mình.
Đồng thời, hoạt động này cũng hỗ trợ giáo viên trong việc phát hiện và tư vấn năng khiếu của HS.