CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Phiếu học tập 1. Khái niệm phiếu học tập Theo Cambridge Dictionary (Từ điển Cambridge), PHT (worksheet) là: một tờ giấy có câu hỏi và bài tập cho học sinh [19]. Newby (2000) và các tác giả cho rằng: “Phiếu học tập là các tài liệu học tập có thể nâng cao năng lực cho học sinh trong việc phân tích và giải quyết vấn đề.
Phiếu học tập có thể giảm thiểu sự phụ thuộc của học sinh vào giáo viên tăng nhu cầu thông tin cho học sinh” [21]. Theo tác giả Phạm Quang Trung: “Phiếu học tập là tờ giấy rời, trên đó ghi các câu hỏi, bài tập, nhiệm vụ học tập,… kèm theo gợi ý, hướng dẫn. Dựa vào đó, HS, nhóm HS thực hiện hoặc ghi các thông tin cần thiết để giúp mở rộng, bổ sung kiến thức bài học” [14]. Theo tác giả Đặng Thành Hưng: “Phiếu học tập là một trong những phương tiện dạy học cụ thể, đơn giản và có khả năng tương thích rất cao với tuyệt đại đa số người học thuộc mọi lứa tuổi và trong lĩnh vực học tập.
Đó là văn bản bằng giấy hoặc dạng giấy do giáo viên tự làm, gồm một hoặc một số tờ giấy, có vai trò học liệu để bổ sung cho sách và tài liệu giáo khoa quy định, có chức năng hỗ trợ học tập và giảng dạy vừa như công cụ hoạt động, vừa như điều kiện hoạt động của người học và người dạy, mà trước hết như một nguồn thông tin học tập” [6]. Từ những khái niệm trên, có thể hiểu: PHT là một phương tiện dạy học được GV chuẩn bị trước, nhằm hỗ trợ cho hoạt động dạy học; được thiết kế gồm các câu hỏi, bài tập, nhiệm vụ học tập,., có thể kèm theo gợi ý, hướng dẫn của GV. Người học thực hiện, hoặc ghi các thông tin cần thiết để giải quyết vấn đề, qua đó lĩnh hội hoặc củng cố kiến thức. Trong PHT, kiến thức được thể hiện dưới nhiều dạng phù hợp với nội dung dạy học đồng thời kích thích được hứng thú, yêu thích học tập cũng như khả năng lĩnh hội và tiếp thu kiến thức của HS.
Phân loại phiếu học tập Dựa trên mục đích sử dụng PHT và nội dung của PHT chúng tôi phân chia PHT bao gồm các dạng sau: a, Căn cứ vào mục đích của phiếu học tập tổ chức hoạt động trong giờ học - Phiếu học bài (PHT hình thành kiến thức mới): Sử dụng PHT để hướng dẫn HS tìm hiểu kiến thức mới thông qua việc dẫn dắt HS hoàn thành các yêu cầu trong PHT, HS sẽ tìm hiểu được những kiến thức nhất định. Dạng này cần sự hợp tác chặt chẽ giữa GV và HS [17]. - Phiếu ôn tập (PHT củng cố, hệ thống kiến thức): Phiếu này được sử dụng sau khi học xong từng phần, từng bài, từng chương để giúp HS nắm vững kuến thức đã học, đảm bảo tính hệ thống, liên tục và logic của kiến thức trong chương trình [17]. - Phiếu kiểm tra (PHT dùng để kiểm tra, đánh giá): được dùng trong các bài kiểm tra một tiết, mười lăm phút, kiểm tra một kỳ, kiểm tra năm học.
Giúp HS khắc sâu, hệ thống hóa lại kiến thức, giúp GV nắm bắt được tình hình học tập của HS để điều chỉnh lại PPDH cho phù hợp. b, Căn cứ vào nội dung của phiếu học tập Nội dung của PHT rất đa dạng bằng nhiều loại hình ngôn ngữ khác nhau: chữ viết, con số hoặc tranh vẽ, các loại hình hoặc biểu tượng khác. HS sẽ dựa vào nguồn thông tin từ SHS, từ hình vẽ, tư liệu mà giáo viên giao cho để hoàn thành kết quả tìm được vào PHT nhanh gọn và chính xác nhất. Dựa vào nội dung của PHT có thể chia thành bốn loại PHT: phiếu thông tin, phiếu bài tập, phiếu yêu cầu, phiếu thực hành.
- Phiếu thông tin: Nội dung bao gồm các thông tin bổ sung, mở rộng, minh hoạ cho các kiến thức cơ bản của bài. - Phiếu bài tập: Nội dung là các bài tập nhận thức hoặc bài tập củng cố. - Phiếu yêu cầu: Nội dung là các vấn đề và tính huống cần phải giải quyết. - Phiếu thực hành: Nội dung liên quan đến những nhiệm vụ thực hành, rèn luyện kĩ năng [17].
10 Có thể thấy, dựa vào các căn cứ để phân loại, PHT được chia thành đa dạng các loại, mỗi loại lại có tác dụng ở từng hoạt động học tập và thể hiện được nội dung nhất định. Trong dạy học Tiếng Việt, đặc biệt trong dạy học LT&C thì phiếu học bài (PHT hình thành kiến thức mới) và phiếu kiểm tra (PHT dùng để kiểm tra, đánh giá) được sử dụng có hiệu quả cao vì HS có thể tìm hiểu kiến thức lí thuyết một cách hiệu quả và GV kiểm tra, đánh giá mức độ hiểu bài của HS thông qua một số bài tập trong PHT. Cấu trúc của phiếu học tập Với chức năng dạy học, PHT là một công cụ hữu ích giúp giáo viên tổ chức các hoạt động học tập hiệu quả, giúp HS tự học và rèn luyện kiến thức, kỹ năng một cách chủ động. Cụ thể hơn, PHT là tài liệu hướng dẫn HS tiến hành các hoạt động học tập.
Cấu trúc của PHT có thể thay đổi tùy theo mục đích sử dụng và nội dung bài học, nhưng nhìn chung sẽ cấu trúc của PHT sẽ bao gồm các phần sau: a) Phần chung: tên lớp, nhóm học sinh, đề bài. b) Phần cụ thể: Thành phần cấu tạo của PHT: - Phần dẫn: Là phần giới thiệu về nhiệm vụ và mục tiêu cần đạt, vừa là điều kiện cho, vừa chỉ dẫn nguồn thông tin cần sử dụng. - Phần hoạt động: Là phần chỉ những công việc, thao tác mà HS cần thực hiện. - Phần thời gian hoàn thành: Tùy thuộc vào từng nhiệm vụ mà GV quy định sao cho phù hợp.
- Phần chung: tên lớp, nhóm học sinh, đề bài. - Phần cụ thể: + Phần dẫn: điều kiện cho là những thông tin trong mục. + Phần hoạt động: 11 Các thao tác thực hiện hoạt động “ Xếp các từ ngữ dưới đây vào nhóm thích hợp” là: 1. Đọc nội dung bài 1 2.
Đối chiếu các từ ngữ có trong hàng và cột 3. Xếp các từ ngữ vào nhóm thích hợp 4. Ghi các từ ngữ đúng vào ô trống + Phần thời gian: Các thao tác nêu trên phải thực hiện trong khoảng thời gian nhất định. Tùy vào khối lượng công việc mà định thời gian.
Mẫu cấu trúc phiếu học tập 12 1. Ý nghĩa, vai trò của phiếu học tập trong dạy học PHT là một công cụ, phương tiện dạy học, có nhiệm vụ quan trọng trong việc đổi mới phương pháp dạy học và phát huy khả năng chủ động trong học tập của HS. PHT có ý nghĩa, vai trò cụ thể: a. Cung cấp thông tin và sự kiện Mặc dù PHT được phân loại thành nhiều kiểu dạng khác nhau nhưng chúng đều có những chức năng giáo dục tương đối chung và có thể nhận biết được.
Theo nhiều tài liệu, các nhà nghiên cứu đều có sự thống nhất về chức năng, vai trò cơ bản của PHT. Các nội dung trong phiếu học tập cung cấp thông tin cho HS một cách trực tiếp, là cơ sở, công cụ giao tiếp giữa GV và HS thông qua các câu hỏi, bài tập, yêu cầu cần thực hiện và gợi ý cách làm cho hoạt động nhận thức của HS. Theo tác giả Đặng Thành Hưng thì “Trong PHT có thể là văn bản, biểu số liệu, hình ảnh, sơ đồ…, tóm tắt hoặc trình bày bằng những cấu trúc nhật định một lượng thông tin, dữ liệu hoặc sự kiện xuất phát cần thiết cho người học.” [6] Qua đó, ta thấy được PHT có vai trò quan trọng trọng việc cung cấp thông tin trong quá trình dạy và học giữa GV và HS. Là nguồn động lực giúp HS hứng thú, tích cực trong việc lĩnh hội kiến thức.
Cung cấp công cụ cho hoạt động và giao tiếp PHT chứa đựng những nhiệm vụ học tập, những yêu cầu hoạt động, những hướng dẫn học tập, những công việc và vấn đề để người học thực hiện hoặc giải quyết, hoặc thực hiện kèm theo những hướng dẫn, gợi ý cách làm… khi thực hiện HS dễn đạt các ý tưởng bằng chính ngôn ngữ của mình từ đó giúp HS trau dồi vốn ngôn ngữ và khả năng giao tiếp. Thông qua nội dung và tính chất này nó thực hiện chức năng là công cụ hoạt động và giao tiếp trong quá trình học tập của người học. Để có thể thực hiện nhiệm vụ mà GV giao thì HS cần nắm rõ được những hoạt động cần thực hiện hoặc giải quyết. Trong đó, PHT cung cấp thông tin và hướng dẫn, gợi ý giúp HS thực hiện đúng cách, hiệu quả cao và nhanh chóng trong thời gian quy định.
Phiếu học tập góp phần rèn luyện kĩ năng tự học, tự đánh giá cho học sinh Tác giả Nguyễn Xuân Trường cùng nhóm tác giả cho rằng: “PHT có ưu thế hơn câu hỏi, bài tập ở chỗ muốn xác định một nội dung kiến thức nào đó thỏa mãn nhiều tiêu chí khác nhau, nếu diễn đạt bằng câu hỏi dài dòng… Giá trị lớn nhất của PHT là với nhiệm vụ học tập phức tạp được định hướng rõ ràng, diễn đạt ngắn gọn bằng một bảng gồm các hàng, các cột, ghi rõ các tiêu chí cụ thể” [13]. PHT là một phương tiện hữu hiệu để hỗ trợ học sinh trong việc tự chiếm lĩnh tri thức. Nó có tác dụng định hướng cho học sinh nắm bắt nội dung kiến thức, nội dung nào là trọng tâm? HS sẽ biết mình phải học những nội dung nào trước, nội dung nào sau. Thông qua các hoạt động cá nhân hay hoạt động nhóm, HS rèn luyện được kĩ năng học tập độc lập hay học tập hợp tác, kĩ năng trình bày ý kiến, thảo luận.
Trong quá trình thảo luận để hoàn thành phiếu, HS được tự do trình bày ý kiến của mình trước lớp. Thông qua việc hoàn thiện PHT, HS có thể tự đánh giá mình. Qua đó, GV có thể nắm bắt nhanh chóng trình độ, khả năng của học sinh để kịp thời điều chỉnh phương pháp giúp tăng hiệu quả dạy học. PHT là phương tiện tích cực rèn luyện kĩ năng cho HS.
Đề hoàn thành nhiệm vụ PHT thì HS phải rèn luyện kĩ năng hoạt động, thao tác tư duy: so sánh, tổng hợp, phân tích, đánh giá, suy luận, khái quát, hệ thống hóa. Phiếu học tập là một phương tiện hữu ích giúp giáo viên chủ động, sáng tạo trong dạy học Việc sử dụng PHT đã giúp đổi mới PPDH, lấy HS làm trung tâm. GV từ trình bày, giảng giải sang hoạt động hướng dẫn, chỉ đạo HS. Mọi HS được tham gia hoạt động tích cực, không còn hiện tượng thụ động nghe giảng nữa.