Mở đầu Trong báo cáo nghiên cứu về “Dự báo thị trường bán lẻ của Việt Nam đến năm 2014”, tổ chức chức tư vấn AT Kearney (Mỹ) nhận định rằng thị trường bán lẻ của Việt Nam vẫn đầy sức hút nhờ quy mô thị trường và số lượng người tiêu dùng. Tổ chức này cho rằng các kênh bán lẻ hiện đại sẽ đóng vai trò chủ chốt trong sự phát triển thị trường tiêu dùng tương lai tại Việt Nam [1]. Thống kê cho thấy mặc dù kinh tế khó khăn nhưng thị trường bán lẻ năm 2011 vẫn đạt xấp xỉ 90 tỷ USD, đóng góp 15-16% GDP của cả nước. Với dân số gần 90 triệu nhưng toàn quốc mới chỉ có 638 siêu thị, 120 trung tâm thương mại và trên 1.000 cửa hàng tiện ích, nhiều chuyên gia cho rằng con số này chưa đáp ứng được nhu cầu của người dân.
Dự báo, từ nay đến năm 2014, doanh số bán lẻ tại Việt Nam có thể tăng 23%/ năm. Điều này cho thấy thị trường bán lẻ Việt Nam có rất nhiều cơ hội, nhất là khi người tiêu dùng đang có khuynh hướng chuyển sang mua sắm tại các siêu thị lớn và cửa hàng hiện đại. Nhu cầu của con người thì không kể ngày hay đêm, tuy nhiên các cửa hàng và siêu thị không mở cửa hết đêm. Việc sử dụng máy bán hàng chỉ cần ít không gian bố trí, không cần nhân sự cho việc giao dịch với người mua, phí bảo trì thấp, dễ dàng thay đổi địa điểm, và đặc biệt máy bán hàng có thể phục vụ 24/ 24h.
Đây chính là những ưu điểm của máy bán hàng mà nhà đầu tư vào thị trường bán lẻ đang mong muốn. Nhật Bản là nước đứng đầu trong việc sử dụng máy bán hàng với khoảng 5,5 triệu máy trên cả nước, tức cứ 23 người lại có một máy bán hàng, với mật độ máy bán hàng tại nơi dân cư sinh sống là 45 máy trên một cây số vuông. Mỹ và Trung Quốc hiện tại cũng đang là những cường quốc trong việc sử dụng máy bán hàng với số lượng ngày càng tăng và chủng loại đa dạng. Máy bán hàng đang bán hầu hết các mặt hàng, khách hàng không chỉ mua được các loại thức ăn nhanh như bánh mì, pho-mát, nước giải khát từ máy bán hàng, mà còn có thể mua các món quà tặng, hoa quả, dù che mưa che nắng tại các trạm xe buýt, ga tàu điện ngầm, sân vận động, các trung tâm thương mại.
Nguyễn Văn Tường 14 HVTH: Cao Văn Đẳng Luận văn thạc sĩ Thiết kế máy bán hàng Cùng với nhận định của tổ chức tư vấn AT Kearney (Mỹ) như nêu trên và theo bài báo [3], tác giả bài báo đã khảo sát về hành vi và thái độ của người sử dụng máy bán hàng tại các đô thị lớn ở Việt Nam và đi đến kết luận về nhu cầu và xu thế sử dụng máy bán hàng ở Việt Nam như sau: “Phát triển thị trường máy bán hàng tự động là một xu thế mới trong kinh doanh hiện đại, nhằm giúp cho người dân tiết kiệm được thời gian mua sắm, mua được sản phẩm có chất lượng, phong cách mua hàng hiện đại và quan trọng hơn là làm đẹp thêm bộ mặt của thành phố. Để làm được việc này thì nghiên cứu về xu hướng sử dụng máy bán hàng tại các đô thị ở Việt Nam là một nội dung nghiên cứu cần được quan tâm”. Ở Việt Nam hiện nay có một số loại máy bán hàng: máy bán nước giải khát và máy bán bánh kẹo các loại. Những máy bán hàng này chủ yếu được nhập về và lắp đặt tại các trung tâm thương mại, các tòa nhà văn phòng cho thuê, một số bệnh viện lớn và các trường Đại học.
Nhưng hiện tại máy bán hàng ở Việt Nam chưa phát triển mạnh mẽ do những yếu tố sau: vỉa hè bị lấn chiếm, không có khoảng không gian để đặt máy bán hàng. Việc thuê địa điểm đặt máy cũng gặp khó khăn, giá thuê mặt bằng đặt máy cũng cao. Số lượng tiền xu bị hạn chế và tấm lý của người tiêu dùng là không thích sử dụng tiền xu, trong khi đó tiền polymer khó nhận diện khi bị cũ hay rách, máy đôi khi bị kẹt tiền xu hay kẹt tiền polymer, do người tiêu dùng không biết cách sử dụng. Nhiều lúc gặp phải trường hợp máy đã nhận tiền nhưng không đưa sản phẩm ra… Những hạn chế trên đã thúc đẩy tìm hướng đi mới cho việc phát triển máy bán hàng tại Việt Nam.1 là thống kê những mặt hàng thường được bán thông qua máy bán hàng.
Nguyễn Văn Tường 15 HVTH: Cao Văn Đẳng Luận văn thạc sĩ Thiết kế máy bán hàng Bảng 1.1: Các sản phẩm thường được bán bởi máy bán hàng. Thứ tự Loại sản phẩm Loại máy Máy bán nước đóng chai – lon Máy bán bia tươi 1 Nước giải khát Máy bán cà phê Robot bán nước Máy bán snack, các loại nước Máy bán tôm Máy bán xúc xích 2 Thực phẩm Máy bán rau, củ, quả Máy bán pizza Máy bán ô (dù) Máy bán cavat 3 Hàng tiêu dùng Máy bán thẻ nhớ SD và USB Máy bán giày Đồ trang sức, kim loại Máy bán vàng 4 quý Máy bán kim cương 5 Thuốc lá Máy bán thuốc lá Máy bán kẹo 6 Bánh kẹo Máy bán sô cô la Máy bán snack Máy bán vé xem hòa nhạc 7 Vé các loại Máy bán vé đặt chỗ khách sạn Máy bán ô tô 8 Đồ kỹ thuật cao Máy bán Ipod Máy bán truyện 9 Hàng hóa khác Máy bán tiểu thuyết GVHD: TS. Nguyễn Văn Tường 16 HVTH: Cao Văn Đẳng Luận văn thạc sĩ Thiết kế máy bán hàng Do sự đa dạng mặt hàng có thể bán nhờ máy bán hàng, cho nên máy bán hàng liên tục được các nước trên thế giới trong đó có cả Việt Nam nghiên cứu, chế tạo để đem vào thương mại. Tình hình nghiên cứu và sử dụng trên thế giới và ở Việt Nam sẽ được trình bày chi tiết trong mục 1.2 Tình hình nghiên cứu và sử dụng máy bán hàng trên thế giới 1.1 Tình hình nghiên cứu Trên thế giới, việc nghiên cứu về máy bán hàng đã bắt đầu từ rất lâu.
Sau những nghiên cứu thành công, máy bán hàng lại được cải tiến và nâng thêm một tầm cao mới. Tầm cao đó có thể là sự cái tiến về các cơ cấu vận chuyển sản phẩm hoặc là các kiểu thùng chứa sản phẩm khác nhau, cũng có thể là cách thức khác nhau. Dưới đây, tác giả xin phép trích dẫn một số bài báo, những bằng sáng chế (patent) liên quan tới máy bán hàng trên thế giới. - Theo patent số US6966455 [29], Jame E.
Skavnak đã đưa ra cải tiến về phương pháp và thiết bị cho máy bán hàng, đặc biệt là thùng chứa nước giải khát với các kích thước và hình dạng khác nhau. - Theo patent số US7686185 [30], Steven M. Zychinski đã cải tiến khay chứa sản phẩm bằng cách sử dụng trục vít me để vận chuyển sản phẩm. - Theo bài báo [4], máy bán hàng hoạt động 24 giờ/ ngày nên tiêu thụ một lượng điện năng khá lớn.
Do đó, Hidetaka Sakai và cộng sự đã nghiên cứu phát triển một hệ thống làm giảm lượng tiêu thụ điện bằng cách giảm năng lượng dùng cho làm lạnh các máy bán nước giải khát đóng lon. Trong nghiên cứu này, các tác giả đã dự đoán số lượng lon giải khát được tiêu thụ hàng ngày và tính lượng điện cần thiết để làm lạnh số lượng lon yêu cầu. Máy bán hàng tiết kiệm năng lượng này có các ngăn như trên hình 1. Ngăn lạnh sơ bộ nằm giữa ngăn lạnh và ngăn có nhiệt độ môi trường.
Trong ngăn lạnh sơ bộ, năng lượng làm lạnh dư được dùng để giảm nhiệt độ của các lon được chứa, vì thế cho phép làm lạnh lon nhanh trong trường hợp nhu cầu mua tăng đột biến. Để tiết kiệm năng lượng thì phải giảm đến tối thiểu số lượng lon cần làm lạnh. Tuy nhiên nếu như cầu mua tăng vượt số lon được làm lạnh thì máy sẽ bán ra lon chưa được làm lạnh. Để ngăn chặn điều này, công nghệ dự đoán số lượng lon GVHD: TS.
Nguyễn Văn Tường 17 HVTH: Cao Văn Đẳng Luận văn thạc sĩ Thiết kế máy bán hàng được bán ở một thời điểm nhất định phải chính xác. Vì chức năng dự đoán phải vận hành theo điều kiện vận hành của máy nên đòi hỏi phải có thuật toán tự học đặc biệt. Kết quả thực nghiệm cho thấy bằng cách sử dụng phương pháp này thì năng lượng dùng để làm lạnh lon giảm 1/10. Nhiệt độ môi trường Làm lạnh sơ bộ Ngăn giữ lạnh Ngăn bán hàng Hình 1.1: Máy bán hàng tiết kiệm năng lượng.
Với sự giúp đỡ của hãng Unilever, các nhà khoa học tại Trường Đại học Bolo-gna, Italy, đã phát triển máy bán hàng tự động có khả năng tạo được bánh pizza tươi [5]. Máy có thể nhào bột và cho nước vào bột nhào, trải nước xốt cà chua và các lớp bề mặt trên bánh, sau đó nấu chín bánh bằng hệ thống đun hồng ngoại. Toàn bộ quá trình chỉ kéo dài trong 3 phút. Máy đã được thử nghiệm thành công tại Đức và các nhà sáng chế muốn triển khai ra toàn bộ châu Âu và Mỹ.
Một trong những hướng phát triển mới về máy bán hàng là sử dụng hệ thống làm mát thân thiện với môi trường. Trong năm 2009, các hãng Coca Cola và Pepsi Cola đã ra mắt các máy bán hàng tự động với thiết bị làm mát tiết kiệm năng lượng GVHD: TS. Nguyễn Văn Tường 18 HVTH: Cao Văn Đẳng Luận văn thạc sĩ Thiết kế máy bán hàng không có HFC (các freon không có thành phần clo, các HFC có chỉ số làm suy giảm tầng ozon bằng 0 nhưng vẫn có hiệu ứng nhà kính làm nóng địa cầu khác 0) [6].2 Tình hình sử dụng - Tại Nhật Bản Tại Nhật Bản, xu hướng bán hàng bằng máy ngày càng tăng. Máy được coi là một cửa hàng bách hóa mini điện tử hoàn toàn tự động, bán nhiều loại hàng khác nhau như dầu gội đầu, pin, trà, cà phê tới bia, trứng, đồ nguội, … Ngoài ra, một số công ty còn đưa các máy bán hàng tự động phục vụ những sản phẩm về tinh thần như sách, báo, các loại ấn phẩm… Nhiều loại máy còn có khả năng làm các dịch vụ như mua đĩa CD ROM, vé xem hòa nhạc và đặt chỗ tại khách sạn.
Sự phát triển các loại máy bán hàng tự động tại Nhật từ lâu đã lan tỏa tới tận những vùng xa xôi hẻo lánh. Với kỹ thuật mới, ngày càng có nhiều loại máy bán được nhiều chủng loại hàng. Hiện có 5,5 triệu máy bán đang hoạt động tại Nhật, bình quân 23 người/chiếc. Năm 2000, doanh số bán hàng bằng hình thức này đạt 56 tỷ USD [8].