Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài. Chương 2: Thiết kế và tổ chức HĐTNST trong dạy học trích đoạn “Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài” (Hồi V kịch Vũ Như Tô của Nguyễn Huy Tưởng). Chương 3: Thực nghiệm. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lí luận Hoạt động trải nghiệm (sáng tạo) là một bộ phận trong CT giáo dục phổ thông tổng thể (2017). Trải nghiệm và sáng tạo là hai quá trình tâm lý có tính tương đối độc lập, tuy nhiên trong thực tế chúng có mối liên hệ với nhau: Hai quá trình này có thể song song diễn ra cùng lúc khi con người tiến hành hoạt động. Hoạt động của con người bao giờ cũng có tính sáng tạo, trong trải nghiệm có sáng tạo, trải nghiệm thường là nền, là môi trường của sáng tạo.
Bản thân sáng tạo nếu chỉ xét riêng mình nó thì cũng là một quá trình trải nghiệm tạo ra cái mới. Trong luận văn, tác giả nghiên cứu sáng tạo mới ở góc độ là một phần kết quả của trải nghiệm, vì thế sử dụng tên gọi hoạt động trải nghiệm sáng tạo (HĐTNST). HĐTNST rất cần được sử dụng trong các môn học ở trường PT, trong đó có môn Ngữ văn. HĐTNST giúp cho nội dung dạy học Ngữ văn không bị bó hẹp trong sách vở, mà gắn liền với đời sống xã hội; là con đường gắn lý thuyết với thực tiễn, tạo nên sự thống nhất giữa nhận thức với hành động, góp phần phát triển phẩm chất, tư tưởng, ý chí, tình cảm, giá trị, kĩ năng sống, niềm tin đúng đắn ở HS, hình thành những năng lực cần có của con người trong xã hội hiện đại.
Nhận thức được tầm quan trọng của HĐTNST trong dạy học, chúng tôi tiến hành nghiên cứu những cơ sở lí luận và tiếp cận, vận dụng đối với việc tổ chức HĐTNST trong dạy học Văn nói chung, dạy học thể loại kịch nói riêng, cụ thể là dạy học kịch bản văn học Vũ Như Tô của Nguyễn Huy Tưởng với trích đoạn “Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài”- SGK Ngữ văn 11, ban cơ bản. Khái niệm, đặc điểm của HĐTNST trong trường phổ thông 1. Khái niệm HĐTNST là một khái niệm mới trong đề án “Đổi mới CT và SGK phổ thông sau 2015”. Để xác định được khái niệm “HĐTNST”, cần xuất phát từ những thuật ngữ “hoạt động”, “trải nghiệm”, “sáng tạo” và mối quan hệ qua 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lại giữa chúng.
Chỉ có những hoạt động giáo dục có mục đích, có tổ chức nhằm hình thành phẩm chất và năng lực người học, dành cho đối tượng HS đảm bảo ba yếu tố Hoạt động- Trải nghiệm- Sáng tạo, mới được gọi là trải nghiệm sáng tạo. - “Hoạt động là tiến hành những việc làm có quan hệ chặt chẽ với nhau nhằm một mục đích chung, trong một lĩnh vực nhất định” [26, tr. Cuộc sống cá nhân là một dòng hoạt động, cá nhân là chủ thể của các hoạt động thay thế nhau. Hoạt động là quá trình cá nhân thực hiện các quan hệ giữa họ với thế giới tự nhiên, xã hội, người khác và bản thân.
Đó là quá trình chuyển hóa năng lực lao động (cùng với các phẩm chất tâm lý) của bản thân thành sự vật, thành thực tế và quá trình ngược lại là quá trình tách những thuộc tính sự vật của thực tế quay về với chủ thể, biến thành vốn liếng tinh thần của chủ thể [13]. - “Trải nghiệm là trải qua, kinh qua” [26, tr. Như vậy, trải nghiệm là quá trình chủ thể trực tiếp được tham gia vào các hoạt động và từ đó rút ra được những kinh nghiệm cho bản thân mình. Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam,“trải nghiệm”được diễn giải như sau: “Trải nghiệm” theo nghĩa chung nhất là bất kì một trạng thái có màu sắc, cảm xúc nào được chủ thể cảm nhận, trải qua, đọng lại thành bộ phận (cùng với tri thức, ý thức,…) trong đời sống tâm lí của từng người.
Theo nghĩa hẹp thì trải nghiệm là những tín hiệu bên trong, nhờ đó các sự kiện diễn ra đối với cá nhân được ý thức chuyển thành ý kiến cá nhân, góp phần lựa chọn tự giác các động cơ cần thiết, điều chỉnh hành vi của cá nhân. Theo Bách khoa toàn thư Wikipedia, trải nghiệm hay kinh nghiệm là tổng quan khái niệm bao gồm tri thức, kĩ năng trong quan sát sự vật hoặc sự kiện đạt được thông qua tham gia vào hoặc tiếp xúc đến sự vật, sự kiện đó. Như vậy, trải nghiệm đạt được thường thông qua thực hành, thử nghiệm để đi đến một tri thức về sự hiểu biết về sự vật, hiện tượng, sự kiện. Quá trình trải nghiệm sẽ chứa đựng yếu tố “thử” và “sai”.
Sự trải nghiệm sẽ mang lại cho 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com con người những kinh nghiệm phong phú. Quá trình trải nghiệm là quá trình tích lũy kinh nghiệm, giúp con người hình thành vốn kinh nghiệm, vốn sống, hình thành phẩm chất và năng lực làm người. Tóm lại, trải nghiệm chính là những tồn tại khách quan tác động vào giác quan của con người, tạo ra cảm giác,tri giác, biểu tượng, con người cảm thấy có tác động đó và cảm nhận nó một cách rõ nét, để lại ấn tượng sâu đậm, rút ra bài học, vận dụng vào thực tiễn đời sống, hình thành nên các giá trị. - Sáng tạo là một đặc trưng nổi bật nhất của tâm lý người.
Khái niệm sáng tạo được sử dụng đồng nghĩa với nhiều thuật ngữ khác như: sự sáng tạo, óc sáng tạo, tư duy,… Các thuật ngữ này đều liên quan đến một thuật ngữ gốc Latin “Crear” và mang nghĩa chung là “sự sản xuất, tạo ra, sinh ra một cái mà trước đó chưa hề có, chưa tồn tại” [4, tr. Ngoài ra, sáng tạo còn được hiểu là tạo ra những giá trị mới về vật chất hoặc tinh thần; tìm ra cái mới, cách giải quyết mới không bị gò bó, phụ thuộc vào cái đã có, có thể sáng tạo trong bất kì lĩnh vực nào: khoa học, nghệ thuật, sản xuất – kĩ thuật. Như vậy, sáng tạo không phải là một hoạt động “rập khuôn” có sẵn hay lặp lại một cách máy móc, mà đó là việc tạo ra cái mới, cần thiết cho cuộc sống của con người. - Năng lực được hiểu là “tổ chức các thuộc tính độc đáo của cá nhân, phù hợp với yêu cầu của một hoạt động nhất định, đảm bảo cho hoạt động ấy có hiệu quả.
Nói khác đi, năng lực là khả năng vận dụng các kiến thức, kĩ năng, thái độ và thực hiện các nhiệm vụ trong hoàn cảnh cụ thể của thực tiễn” [4, tr. Trên cơ sở phân tích các khái niệm (thuật ngữ) liên quan, có thể định nghĩa về HĐTNST theo nghĩa chung nhất như sau: HĐTNST là hoạt động giáo dục, trong đó nội dung và cách thức tổ chức tạo điều kiện cho từng HS được tham gia trực tiếp và làm chủ thể của hoạt động, tự lên kế hoạch, chủ động xây dựng chiến lược hành động cho bản thân và cho nhóm để hình thành và phát triển những phẩm chất, tư tưởng, ý chí, tình cảm, giá trị, kĩ năng sống và những năng lực cần có của công dân trong xã hội hiện đại, qua 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hoạt động HS phát huy khả năng sáng tạo để thích ứng và tạo ra cái mới, giá trị cho cá nhân và cộng đồng. Như vậy, HĐTNST là hoạt động giáo dục, được tổ chức theo phương thức trải nghiệm nhằm góp phần phát triển toàn diện nhân cách HS. Cần nhận thức đúng về bản chất của HĐTNST.
Một hoạt động trải nghiệm phải bao hàm các yếu tố: vận dụng khai thác những kinh nghiệm đã có, thử nghiệm tích cực và hình thành kinh nghiệm mới. HS được thực hành, luyện tập các vai trò khác nhau trong các tình huống hoàn cảnh khác nhau. HS được thử nghiệm, thể nghiệm bản thân trong thực tế từ đó hiểu mình và phát hiện ra những khả năng của bản thân. HS được tương tác, giao tiếp với sự vật hiện tượng, con người (bạn, thầy/cô, những người khác.
Cho nên, cần chú trọng thay đổi cách làm, lấy việc tổ chức hoạt động để triển khai, nhấn mạnh sự tham gia trực tiếp của người học vào hoạt động, giáo dục xúc cảm, từ đó giúp người học hình thành năng lực, phẩm chất. Đặc điểm của HĐTNST a) Nội dung của HĐTNST mang tính tích hợp và phân hóa cao HĐTNST có nội dung rất đa dạng và mang tính tích hợp, tổng hợp kiến thức, kĩ năng của nhiều môn học, nhiều lĩnh vực học tập và giáo dục như: giáo dục đạo đức, giáo dục trí tuệ, kĩ năng sống, giáo dục nghệ thuật, thẩm mĩ, giáo dục thể chất, lao động, giáo dục môi trường…. b) HĐTNST được thực hiện dưới nhiều hình thức đa dạng HĐTNST có thể được tổ chức dưới nhiều hình thức đa dạng: trò chơi, diễn đàn, tọa đàm, giao lưu, tham quan dã ngoại, hội thi, sân khấu hóa, câu lạc bộ, các công trình nghiên cứu khoa học. Mỗi hình thức hoạt động được xây dựng đều có những khả năng giáo dục nhất định.
Căn cứ theo hướng dẫn của CT giáo dục phổ thông tổng thể (2017) có thể thấy HĐTNST được tổ chức với tư cách là một hoạt động độc lập. HĐTNST cũng là một hình thức dạy học được áp dụng cho từng môn học như: Ngữ văn, Lịch sử, Địa lý… 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com HĐTNST có thể tổ chức theo các quy mô khác nhau như: theo nhóm, theo lớp, theo khối lớp, theo trường hoặc liên trường [22]. HĐTNST có thể tổ chức ở nhiều địa điểm khác nhau, trong hoặc ngoài nhà trường như: lớp học, thư viện, phòng đa năng, sân trường, viện bảo tàng, các khu di tích lịch sử và văn hóa… có liên quan đến chủ đề hoạt động [22]. c) HĐTNST đòi hỏi sự phối hợp, liên kết của nhiều lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường HĐTNST có khả năng thu hút sự tham gia, phối hợp, liên kết nhiều lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường như: GV chủ nhiệm, GV bộ môn, cán bộ Đoàn, Ban giám hiệu nhà trường, cha mẹ HS, chính quyền địa phương, các cơ quan, tổ chức, những nghệ nhân, những người lao động tiêu biểu ở địa phương…Mỗi lực lượng giáo dục có tiềm năng, thế mạnh riêng.
Tùy nội dung, tính chất từng hoạt động mà sự tham gia của các lực lượng có thể là trực tiếp hoặc gián tiếp [22]. d) HĐTN mang tính sáng tạo HĐTNST là quá trình học tích cực, chủ động, hiệu quả, khi tham gia vào các HĐTNST, HS có điều kiện phát huy tính tự giác và sáng tạo của bản thân.