Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC TRẢI NGHIỆM 1. Tổng quan về hoạt động học trải nghiệm trong dạy học ở trường phổ thông Học trải nghiệm hiện nay đang được nền giáo dục của nhiều quốc gia trên thế giới và nước ta quan tâm, nghiên cứu và vận dụng vào chương trình dạy học phát triển những NL, phẩm chất, phát huy tiềm năng sáng tạo của người học. Những nghiên cứu trên thế giới Học trải nghiệm (Experiential learning) hay còn gọi là “Giáo dục trải nghiệm” là một cách học thông qua làm, là quá trình tạo ra tri thức mới trên cơ sở trải nghiệm thực tế, dựa trên những đánh giá, phân tích trên những kinh nghiệm, kiến thức đã có [33], [34], [35], [40]. Tư tưởng giáo dục về học trải nghiệm đã manh nha xuất hiện từ thời cổ đại.
Chẳng hạn, quan điểm về phương pháp giáo dục coi trọng thực hành, vận dụng của Khổng tử (551 - 479 TCN): Những gì tôi nghe, tôi sẽ quên. Những gì tôi thấy, tôi sẽ nhớ. Những gì tôi làm, tôi sẽ hiểu. Hay quan điểm của nhà triết học Hy Lạp Sokrates (470 - 399 TCN): Người ta phải học bằng cách làm một việc gì đó; Với những điều bạn nghĩ là mình biết, bạn sẽ thấy không chắc chắn cho đến khi làm nó.A Comenxki (1592 - 1670) đưa ra một số nguyên lý giáo dục phải dựa vào sự thích ứng với tự nhiên, ông đã nêu “Quan điểm về dạy học phải đảm bảo mối liên hệ với đời sống, giáo dục thông qua trò chơi, hoạt động ngoài lớp, ngoài thiên nhiên”; Học thuyết giáo dục của Mác-Ănghen và Lê-nin về “Giáo dục kỹ thuật tổng hợp và giáo dục kết hợp với lao động sản xuất” trên cơ sở phát triển đề cương về giáo dục kỹ thuật tổng hợp của Crupxcaia,.
Từ những năm đầu của thế kỉ XX, tư tưởng học trải nghiệm thực sự được đưa vào giáo dục hiện đại, gắn liền với các nhà tâm lý học, giáo dục học trên thế giới như: John Deway, Kurt Lewin, Jean Piaget, Carl Jung, Paulo Freire, David Kolb, Carl Rogers, William James,… và các nhà giáo dục hiện đại sau này. David Kolb, một nhà lý luận giáo dục người Mỹ, đã nhấn mạnh trải nghiệm đóng vai trò trung tâm trong tiến trình học tập: “Học tập là tiến trình trong đó kiến thức được 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tạo ra thông qua việc trải nghiệm” [37]. Lý thuyết học trải nghiệm (Experiential Learning) do D. Kolb đề xuất là sự kế thừa và phát triển lý thuyết học tập có liên quan đến Tâm lí học, Giáo dục học như: quan điểm “học qua làm, học bắt đầu từ làm” của John Dewey; mâu thuẫn giữa kinh nghiệm sẵn có của cá nhân và lý thuyết là một động lực trung tâm trong quá trình học tập dựa vào kinh nghiệm của Kurt Lewin; mô hình học tập và phát triển nhận thức của Jean Piaget; mô hình học tập dựa vào kinh nghiệm của Lev Vygotsky, Carl Rogers, Paulo Freire và nhiều nhà nghiên cứu khoa học khác.
Nghiên cứu của Kolb và các tác giả khác đã cho thấy rằng, qua học trải nghiệm, người học được tham gia độc lập hoặc tham gia vào tất cả các khía cạnh của việc thiết kế nội dung, lập kế hoạch hoạt động, tổ chức và đánh giá, từ đó, HS có kiến thức, phát triển kĩ năng và phẩm chất, biết phản ánh và phân tích những tiến bộ trải nghiệm của bản thân. Những nghiên cứu đó đã được vận dụng vào nhiều lĩnh vực khác nhau như kinh tế, văn hóa, giáo dục. Tại Mỹ, năm 1902, “Câu lạc bộ trồng ngô” đầu tiên cho trẻ em được thành lập với mục đích dạy cho trẻ thực hành trồng ngô, ứng dụng kỹ thuật nông nghiệp thông qua trải nghiệm các công việc thực tế của nhà nông từ gieo trồng, chăm sóc đến thu hoạch ngô. Hơn 100 năm sau, hệ thống các câu lạc bộ này trở thành tổ chức phát triển thanh thiếu niên lớn nhất nước Mỹ, tiên phong trong ứng dụng học tập qua lao động, trải nghiệm.
Tại Anh, năm 1907, học qua trải nghiệm được tổ chức thông qua phong trào “Hướng đạo sinh” với các hoạt động thực hành ngoài trời như cắm trại, kĩ năng sống trong rừng, kĩ năng sinh tồn, lửa trại, các trò chơi tập thể và các môn thể thao. Năm 1977, “Hiệp hội giáo dục trải nghiệm” (Association for Experiential Education - AEE) được thành lập, “Giáo dục trải nghiệm” chính thức được thừa nhận bằng văn bản và được tuyên bố rộng rãi. Tại Hội nghị thượng đỉnh Liên hiệp quốc về phát triển bền vững (2002), chương trình “Dạy và học vì một tương lai bền vững” đã được UNESCO thông qua, trong đó có học phần quan trọng về “Giáo dục trải nghiệm” được giới thiệu, phổ biến và phát triển sâu rộng. Vận dụng quan điểm học tập trải nghiệm sáng tạo, nhiều quốc gia trên thế giới đã đưa học tập trải nghiệm sáng tạo vào chương trình giáo dục và đạt được hiệu quả cao như Hàn Quốc, năm 2009, Anh Quốc, việc học được chia sẻ bởi nhiều tổ chức, cá 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhân, xã hội.
Trung tâm Widehorizon (Chân trời rộng mở) được thành lập năm 2004, như là niềm hi vọng của giáo dục ngoài trời, trong đó có dạy học phiêu lưu, mạo hiểm - một hình thức trải nghiệm sáng tạo. Như vậy, giáo dục trải nghiệm được nhiều nước trên thế giới quan tâm, nghiên cứu và vận dụng vào chương trình dạy học nhằm phát triển những NL, phẩm chất, phát huy tiềm năng sáng tạo của từng người học. Đây cũng là quan điểm giáo dục của Việt Nam trong chương trình GDPT tổng thể ban hành tháng 12/2018 nhằm phát triển NL, phẩm chất của người học. Những nghiên cứu ở Việt Nam Ở nước ta, tư tưởng về học tập dựa vào trải nghiệm đã xuất hiện từ khá sớm, thông qua một số kinh nghiệm dân gian như “Trăm hay không bằng tay quen”, “Học mà chơi - chơi mà học”, “Trăm nghe không bằng một thấy, trăm thấy không bằng một sờ”,… Tuy nhiên, những kinh nghiệm đó chưa trở thành lí thuyết hay triết lí giáo dục hoàn chỉnh.
Đến thời kì đầu của nền giáo dục Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ phương pháp để đào tạo nên những người có đức, có tài là: “Học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, nhà trường gắn liền với xã hội”. Lời dạy của Bác được xem là nguyên lí giáo dục, được quy định trong Luật giáo dục của nước ta. Tầm quan trọng của HĐTN đã được thể hiện trong Chương trình GDPT 2018. HĐTN là một HĐGD bắt buộc được thực hiện xuyên suốt từ lớp 1 đến lớp 12.
Theo đó, trong những năm gần đây, nhiều nghiên cứu về lý luận dạy học đã đề cập đến việc tổ chức HĐTN trong dạy học. Một số tác giả đã thể hiện kết quả nghiên cứu và vận dụng trong các sách, giáo trình, làm định hướng cơ sở khoa học về HĐTN và học trải nghiệm [11], [14]. Một số nghiên cứu vận dụng mô hình 4 giai đoạn của D. Kolb trong thiết kế và tổ chức HĐTN, nhấn mạnh sự linh hoạt khi vận dụng, đề cao tự trải nghiệm của HS [8], [16], [31], [39].
Trong dạy học các môn học, nhiều tác giả đã quan tâm vận dụng HĐTN và đã thu được một số kết quả nhất định, như trong môn Lịch sử [2], trong môn Ngữ văn [23], trong môn Vật lí [22], trong môn Toán [27], trong môn Công nghệ [10], trong môn Giáo dục công dân [17],. Đặc biệt, trong dạy học môn Sinh học, nhiều tác giả đã giới thiệu kết quả vận dụng HĐTN trong dạy học các phân môn, các chủ đề như trong dạy học Sinh học vi sinh vật [7], trong dạy học Sinh thái học [29] trong dạy 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com học trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng ở thực vật [26], trong dạy học Sinh học cơ thể [24], trong dạy học sinh học ở trường THCS [15],. Các nghiên cứu đều trình bày biện pháp, cách thức tổ chức các HĐTN cụ thể dưới nhiều hình thức khác nhau, từ đó chỉ ra những thuận lợi và khó khăn trong việc thiết kế, tổ chức các HĐTN cho HS. Như vậy, các nghiên cứu và vận dụng HĐTN, học trải nghiệm rất được quan tâm trên thế giới và ở Việt Nam.
Các nghiên cứu đã làm rõ khái niệm, nội dung, hình thức tổ chức, quy trình thiết kế, tổ chức HĐTN trong dạy học. Tuy nhiên, chưa có tài liệu nào đề cập cụ thể đến việc thiết kế và tổ chức HĐHTN CĐHT “Dinh dưỡng khoáng - tăng năng suất cây trồng và nông nghiệp sạch” - một nội dung giáo dục Sinh học mới ở trường THPT. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm về trải nghiệm Theo Từ điển Tiếng việt, "Trải có nghĩa là đã từng qua, từng biết, từng chịu đựng; còn nghiệm có nghĩa là kinh nghiệm qua thực tế nhận thấy điều nào đó là đúng" [18].
Theo từ điền bách khoa Việt Nam: “Trải nghiệm theo nghĩa chung nhất là bất kì một trạng thái có màu sắc, xúc cảm nào được chủ thể cảm nhận, trải qua, đọng lại thành bộ phận trong đời sống tâm lí của từng người” [25]. Theo Dewey, “Khi trẻ em tự mình trải nghiệm thì mới tìm ra được giá trị của điều chúng trải nghiệm (giá trị là điều được thấy trong khi cảm thụ và đánh giá của người học chứ không phải là giá trị tự thân của sự vật, hiện tượng). Do đó giá trị là cái được tìm ra chứ không phải là giá trị cố hữu, giá trị bên trong, kết quả có sẵn” [36]. Như vậy, có thể hiểu trải nghiệm là tiến trình hay là quá trình hoạt động năng động để thu thập kiến thức, kĩ năng hay sự thông thạo về một sự vật, sự kiện có được thông qua quan sát hoặc tham gia tiếp xúc trực tiếp đến sự vật hoặc sự kiện đó.
Hoạt động trải nghiệm Có nhiều tác giả diễn đạt khác nhau về HĐTN, nhưng đều coi HĐTN là HĐGD được tổ chức theo phương thức trải nghiệm sáng tạo nhằm góp phần phát triển nhân cách toàn diện của HS. Theo Đinh Thị Kim Thoa, HĐTN là HĐGD thông qua sự trải nghiệm và sáng tạo 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của cá nhân trong việc kết nối kinh nghiệm học được trong nhà trường với thực tiễn đời sống, nhờ đó các kinh nghiệm được tích lũy và dần chuyển hóa thành NL [21].