CHƯƠNG 1 ĐIỀU KIỆN ĐỊA LÝ TỰ NHIÊN VÀ ĐẶC ĐIỂM ĐỊA SINH THÁI KHU VỰC CẨM PHẢ - QUẢNG NINH 1. Điều kiện tự nhiên 1. Vị trí địa lý Cẩm Phả là một thành phố thuộc tỉnh Quảng Ninh, ở vùng Đông Bắc Bộ Việt Nam. Ngày 21 tháng 02 năm 2012, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 04/NQ-CP, Thành lập thành phố Cẩm Phả trực thuộc tỉnh Quảng Ninh.1 Sơ đồ vị trí thành phố Cẩm Phả Cẩm Phả nằm cách thủ đô Hà Nội khoảng 200 km về phía đông bắc, cách thành phố Hạ Long 30 km, có toạ độ địa lý : - 20o58'10 - 21o12' vĩ độ bắc - 107o10' - 107o23'50 kinh độ đông Phía đông của thành phố giáp với huyện Vân Đồn, phía tây giáp huyện Hoành Bồ và thành phố Hạ Long, phía nam giáp thành phố Hạ Long và huyện Vân Đồn, và phía bắc giáp huyện Ba Chẽ và huyện Tiên Yên.
Cẩm Phả có diện tích tự nhiên 486,45 km², địa hình chủ yếu đồi núi. Đồi núi chiếm 55,4% diện tích, vùng trung du 16,29%, đồng bằng 15,01% và vùng biển chiếm 13,3%. Ngoài biển là hàng trăm hòn đảo nhỏ, phần lớn là đảo đá vôi. Nhiệt độ trung bình năm khoảng 23oC, độ ẩm trung bình 84,6%, lượng mưa hàng năm 2.307 mm, mùa đông thường có sương mù.
Địa hình Địa hình khu vực Cẩm Phả có cả đồng bằng và đồi núi. Diện tích núi chiếm 55,4% (trong đó núi đá chiếm tới 2.590 ha, núi cao nhất ở Quang Hanh), diện tích vùng trung du chiếm 16,29%, đồng bằng chiếm 15,1% và vùng ven biển chiếm 13,3%. Ngoài Vịnh Bái Tử Long, Cẩm Phả còn có hàng trăm hòn đảo lớn nhỏ, phần lớn là đảo đá vôi. Vùng nghiên cứu nằm trong vùng có địa hình nguyên thuỷ khá cao với dãy núi Quảng Lợi ở phía Đông có đỉnh cao trên 350m.
Phía Tây là dãy núi kéo dài từ Đèo Nai sang với độ cao trên 150m. Phía Bắc và phía Nam địa hình thấp hơn, độ cao địa hình ở dãy cao từ 70 đến 100m. Đặc điểm chung của địa hình khu vực hiện nay là địa hình có dạng lòng chảo, thấp dần từ Đông sang Tây, từ Bắc xuống Nam và bị phân cắt bởi các công trường khai thác, các bãi thải và các tuyến đường mỏ hình thành. Khí tượng + Gió: Khu vực nghiên cứu có 4 hướng gió chính là Bắc, Đông Bắc, Nam và Tây Nam.
Chế độ gió mùa: Mùa đông từ tháng 10 đến tháng 3, tháng 4 năm sau, thường chịu ảnh hưởng của gió Bắc, Đông Bắc, mỗi tháng từ 3 ÷ 4 đợt, mỗi đợt từ 5 ÷ 7 ngày. Mùa hè từ tháng 5 đến tháng 9, chủ yếu là gió Nam và Đông Nam. Tốc độ gió trung bình năm là 3 ÷ 3,4 m/s. 1 Tốc độ gió trung bình các tháng tại Cẩm Phả (m/s) Tháng 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 TB Trạm Cửa Ông 3,3 2,8 2,7 2,6 2,9 3,1 3,2 2,8 3,2 3,6 3,5 3,5 3,1 (Nguồn: Trung tâm Dự báo khí tượng thuỷ văn Quảng Ninh, 2011) + Bão, giông: Mỗi năm Quảng Ninh (trong đó có Cẩm Phả) chịu ảnh hưởng trung bình 5 ÷ 6 cơn bão, năm nhiều có tới 9 ÷ 10 cơn.
Bão thường tới cấp 8 ÷ 9, cá biệt đã có những trận bão cấp 12; tháng 7, tháng 8 là những tháng bão hay đổ bộ vào Quảng Ninh. Trong mùa bão tính trung bình mỗi tháng có 1cơn, cũng có tháng tới 7 ÷ 8 cơn như tháng 8/2011 và tháng 10/2012. Có những cơn bão đổ bộ vào gây ảnh hưởng trực tiếp nhưng cũng có cơn gây bão chỉ gây ảnh hưởng gián tiếp với những mức độ khác nhau. Các thời kỳ giao thời giữa hai mùa gió, trên biển cũng thường xuất hiện giông tố cục bộ gây ra gió mạnh, gió xoáy.
Các cơn giông thường xảy ra trong mùa hạ, trung bình mỗi tháng có 5 ngày, các tháng 6, 7, 8 mỗi tháng có thể có tới 10 ngày giông. Giông thường xảy ra vào buổi trưa, chiều. Do đó, trong quá trình sản xuất, các đơn vị chú ý khi có giông xảy ra gây gió lớn và cường độ mưa lớn. + Độ ẩm: Độ ẩm tương đối trong khu vực khá cao, trung bình tháng thấp nhất đạt 78% (tháng 10 tại trạm đo Cửa Ông) và độ ẩm tương đối trung bình tháng cao nhất đạt tới 88 % (tháng 3 tại trạm đo Cửa Ông).
Thời tiết hanh khô sẽ làm phát sinh lượng bụi đất rất lớn, vì vậy các đơn vị khai thác than cần phải lưu ý trong công tác khoan nổ mìn và bốc xúc đất đá thải.2 Độ ẩm trung bình tháng nhiều năm tại các trạm đo (%) TT Tháng 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 TB 1 Móng Cái 79 83 87 87 85 86 86 86 82 78 76 76 83 2 Cẩm Phả 81 86 88 87 83 83 83 85 82 78 77 77 82 3 Hòn Gai 73 85 88 86 83 84 83 86 83 78 76 76 82 4 Uông Bí 80 84 87 87 84 84 84 86 81 80 77 77 83 5 Tiên Yên 83 87 90 88 85 86 86 87 81 81 81 81 85 6 Cô Tô 82 88 90 90 88 86 85 86 82 78 76 78 81 (Nguồn: Trung tâm Dự báo khí tượng thuỷ văn Quảng Ninh, 2011) + Nắng: Số giờ nắng trung bình cả năm được quan trắc tại thành phố Cẩm Phả là 1. + Bốc hơi: Lượng nước bốc hơi trung bình nhiều năm trong vùng là 1. Lượng bốc hơi lớn nhất là vào tháng 7 khi cường độ bức xạ trực tiếp, nhiệt độ không khí và tốc độ gió lớn nhất trong năm. Tháng 3, tháng 4 có lượng bốc hơi ít nhất.
Các tháng có lượng bốc hơi thấp, đất đá có độ ẩm cao hơn sẽ hạn chế tác động gây bụi. + Lượng mưa: Tại khu vực Cẩm Phả, lượng mưa hàng năm tương đối lớn, chế độ mưa chia làm 2 mùa rõ rệt. Mùa mưa bắt đầu từ tháng 4 đến tháng 10, tổng lượng mưa cả năm gần như tập trung vào mùa mưa, chiếm 80% ÷ 90% lượng mưa trong năm. Mùa khô thường chỉ có mưa phùn hoặc không mưa.
Lượng mưa rất nhỏ chiếm khoảng 10% tổng lượng mưa cả năm. Tổng lượng mưa cả năm đạt khá cao, tới 3. Lượng mưa trung bình tháng cao nhất là 680mm (tháng 7, trạm đo Cửa ông) và lượng mưa trung bình thấp nhất là 63mm (tháng 1, trạm đo Cửa ông).3 Lượng mưa trung bình tháng nhiều năm tại các trạm đo (mm) TT Tháng Trạm I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Cả năm 1 Móng Cái 36,1 40,3 50,4 93,4 173,5 273 366 327,9 206,9 128 70,5 25,5 1.605 (Nguồn: Trung tâm Dự báo khí tượng thuỷ văn Quảng Ninh, 2011) + Nhiệt độ Nhiệt độ trung bình năm là 230C. Nhiệt độ cao nhất vào tháng 7 là 390C; nhiệt độ thấp nhất vào tháng 1 là 120C.
Nhiệt độ trên các khai trường và vùng núi có thể thấp hơn nhiệt độ khu vực đồng bằng từ 2 ÷ 50C.4 Nhiệt độ trung bình các tháng khu vực Cẩm Phả (0C) Tháng 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Nhiệt độ 16,8 17,5 20,1 23,6 24,8 28,9 28,3 28,5 27,1 24,3 21,9 18,2 (Nguồn: Trung tâm Dự báo khí tượng thuỷ văn Quảng Ninh, 2011) Mỏ than Ngã Hai thuộc thành phố Cẩm Phả, tỉnh Quảng Ninh, nên khí hậu của mỏ có đặc điểm của vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa. Theo số liệu thống kê quan trắc khí tượng thuỷ văn của trạm đo mưa Ngã Hai khu vực Cẩm Phả, cho thấy: Lượng mưa trung bình năm: 2.567,8 mm/năm Số ngày mưa trung bình năm: 124,7 ngày/năm Lượng mưa tối đa trong 1 ngày đêm: 317 ÷ 653 mm/ngày đêm. Đặc điểm mạng lưới thủy văn Mạng lưới thuỷ văn khu vực Cẩm Phả khá phong phú với mạng sông suối phát triển khá dày đặc, mật độ trung bình khoảng 1,5 ÷ 1,7km/km2. Đường sống núi chạy từ nam Kim Ngọn đến bắc Hoành Bồ là đường phân thuỷ chia hệ thống sông suối thành hai lưu vực.
Phần phía bắc, các hệ thống sông suối đều là chi nhánh của sông Ba Chẽ và nước đổ vào eo biển Voi Lớn. Hướng chảy của các suối cấp II của hệ thống sông Ba Chẽ phần lớn là hướng bắc, một số ít là hướng nam. Phần phía nam các sông suối thường ngắn hơn, trong số đó chỉ có sông Diễn Vọng là đáng kể được bắt nguồn từ khu vực núi Thiên Sơn (Vũ Oai). Con sông này trước đây là nguồn cung cấp nước ngọt chính cho khu vực mỏ, nhưng giờ đây đã bị ô nhiễm.
Các sông khác nhỏ hơn như sông Man, theo hướng nam đổ vào vịnh Cuốc Bê; sông Thác Thầy, theo hướng đông đổ vào eo biển Voi Lớn. Lưu lượng nước của các sông suối thay đổi mạnh mẽ theo mùa. Vào mùa lũ nước sông dâng lên rất nhanh và khá cao do độ dốc địa hình lớn, rừng đầu nguồn bị chặt phá nhiều. Hệ thống sông Ba Chẽ do có lưu vực thu nước lớn nên mực nước tại Ba Chẽ vào mùa lũ có thể dâng cao 10 ÷ 12m, nhưng cũng rút nhanh vì độ dốc lớn và gần biển.
Dân cư, kinh tế, xã hội a. Dân cư Theo số liệu thống kế đến ngày 30/7/2011, thành phố Cẩm Phả có số dân 176.005 người, xấp xỉ số dân của thành phố Hạ Long, hầu hết là người Kinh (95,2%), còn lại đáng kể là người Sán Dìu (3,9%). Mật độ dân số xấp xỉ 517 người/km2. Người các dân tộc khác sống xen kẽ rải rác khó phân biệt.
Người Cẩm Phả phần lớn là công nhân ngành than, có gốc từ vùng đồng bắc Bắc Bộ. Dân số Cẩm Phả luôn có một tỷ lệ không bình thường là nam đông hơn nữ (59% và 47%). Thành phố Cẩm Phả có 16 đơn vị hành chính, trong đó có 13 phường và 03 xã. Đặc điểm kinh tế Cẩm Phả có rất nhiều tiềm năng về phát triểnkinh tế như thương mại dịch vụ, du lịch biển, công nghiệp, nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản.
Kinh tế trong vùng tương đối phát triển. Về du lịch: Đền Cửa Ông mở hội vào tháng Giêng hàng năm, thu hút hàng vạn khách tham quan, chiêm bái. Cẩm Phả còn có nhiều cảnh đẹp. Động Hang Hanh có cửa vào từ vịnh đi thuyền suốt lòng núi chưa được khai thác.
Gần đây ở khu đảo Vũng Đục phát hiện những hang động kỳ thú. Ngoài Hòn Hai - Đảo Nêm trong vịnh Bái Tử Long đã hình thành một khu nghỉ ngơi của công nhân mỏ. Cẩm Phả còn có đảo Rều, một cơ sở nuôi thả hàng nghìn con khỉ vừa là nguồn nguyên liệu cho y dược vừa là một địa chỉ tham quan rất hấp dẫn.