CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam Những công trình khoa học của các tác giả trong nước nghiên cứu về THAHC ở Việt Nam được công bố thời gian qua chủ yếu thực hiện dưới hình thức các bài báo khoa học, giáo trình, sách chuyên khảo, luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ và các đề tài nghiên cứu khoa học. Tình hình nghiên cứu lý luận về thi hành án hành chính ở Việt Nam Sau khi tổng hợp và phân tích các công trình khoa học đã công bố có liên quan đến THAHC ở Việt Nam, chúng tôi thấy rằng một số các công trình nghiên cứu khoa học đã đề cập đến các vấn đề lý luận về THAHC ở Việt Nam, bao gồm: khái niệm THAHC, đặc điểm của THAHC, lịch sử hình thành và phát triển của THAHC ở Việt Nam, các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả của THAHC, THAHC theo quy định của pháp luật một số nước trên thế giới và những giá trị, kinh nghiệm có thể tham khảo cho Việt Nam.
Thứ nhất, về khái niệm THAHC Theo Giáo trình Luật TTHC Việt Nam của Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2012), Nxb. Hồng Đức thì “THAHC là một giai đoạn tố tụng độc lập, kết thúc quá trình TTHC, trong đó các chủ thể có liên quan tiến hành các hoạt động nhằm thực hiện các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án”. Kết quả nghiên cứu này gần giống với kết quả nghiên cứu mà Giáo trình Luật TTHC Việt Nam của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội (2013), Nxb. Đại học quốc gia Hà Nội và Giáo trình Luật TTHC Việt Nam của Trường Đại học Luật Hà Nội (2014) do Nxb.
Công an nhân dân công bố: “THAHC là hoạt động hành chính – tư pháp của Nhà nước, là giai đoạn cuối cùng của quá trình TTHC (theo hai cấp xét xử), do các cơ quan nhà nước có thẩm quyền (Tòa án, Viện kiểm sát, cơ quan THADS, các cơ quan nhà nước có liên quan) và các cá nhân được Nhà nước trao quyền (Thẩm phán, Kiểm sát viên, Chấp hành viên) thực hiện theo một trình tự, thủ tục luật định, nhằm bảo đảm thi hành các bản án và quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật về VAHC”. Tuy nhiên, khái niệm về THAHC theo giáo trình của Trường Đại học Luật Hà Nội và Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội đưa ra chi tiết hơn khi chỉ rõ về các chủ thể có trách nhiệm trong việc THAHC và khẳng định THAHC là hoạt động hành chính – tư pháp. 8 Ngoài ra, Lê Đình Phùng (2011), trong Luận văn thạc sĩ “THAHC ở Việt Nam” tại Trường Đại học Luật Hà Nội cho rằng “THAHC là hoạt động hành chính – tư pháp của Nhà nước, do các cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền tiến hành theo trình tự, thủ tục luật định, nhằm đảm bảo thi hành phần tài sản trong bản án, quyết định của Tòa án trong VAHC hoặc các quyết định hành chính, hành vi hành chính bị xét xử”. Trong khi đó, Phạm Xuân Nam (2012) với Luận văn thạc sĩ “THAHC ở Việt Nam: Thực trạng và phương hướng hoàn thiện” tại Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng “THAHC là giai đoạn xuất hiện sau khi bản án, quyết định giải quyết VAHC của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật, là tổng thể các hoạt động nhằm mục đích làm cho bản án, quyết định của Tòa án được thực hiện nghiêm chỉnh trên thực tế”.
Đề tài khoa học “Bảo đảm quyền con người trong THAHC ở Việt Nam”, tác giả Nguyễn Thị Thương Huyền (chủ nhiệm) (2012) thực hiện tại Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh đưa ra khái niệm “THAHC là hoạt động do các chủ thể có thẩm quyền tiến hành nhằm thực hiện các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án về VAHC theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định”. Tác giả Nguyễn Thị Phương Hà (2019) trong Luận án “Thi hành bản án, quyết định của Tòa án về vụ án hành chính ở Việt Nam hiện nay” thực hiện tại Học viện Khoa học xã hội thì “Thi hành bản án, quyết định của Tòa án về VAHC là hành vi của các đương sự trong VAHC và các chủ thể có liên quan nhằm hiện thực hóa các bản án, quyết định của Tòa án về VAHC theo thủ tục do pháp luật quy định. Đây không phải là một giai đoạn TTHC độc lập mà là tổng thể các hoạt động mang tính hành chính – tư pháp”. Như vậy, giữa các khái niệm này có điểm chưa thống nhất: THAHC có phải là giai đoạn tố tụng độc lập? Nội dung của THAHC có bao gồm thi hành phần tài sản hay không? Bên cạnh đó, các luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ nghiên cứu về THADS và pháp luật về THADS đã nghiên cứu trực tiếp và toàn diện về vấn đề THADS và hoàn thiện pháp luật THADS1.
Trong đó, các tác giả đã phân tích và làm rõ những vấn đề lý luận về 1 Bao gồm các Luận án tiến sĩ và thạc sĩ Luật học: Nguyễn Thanh Thủy (2001), Hoàn thiện pháp luật về THADS Luận văn thạc sĩ, Đại học Luật Hà Nội, Hà Nội; Nguyễn Văn Hiệp (2003), Hoàn thiện pháp luật về THADS Việt Nam, Luận văn thạc sĩ Luật học, Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh, TP. Hồ Chí Minh; Phạm Thị Thu Nga (2004), Thực trạng và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả THADS ở Việt Nam, Luận văn thạc sĩ Luật học, Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội; Nguyễn Thanh Thủy (2008), Hoàn thiện pháp luật về THADS ở Việt Nam hiện nay, Luận án tiến sĩ Luật học, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội; Nguyễn Văn Công (2013), Thực trạng và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả THADS ở tỉnh Bắc Giang, Luận văn thạc sĩ Luật học, Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội; Trần Mạnh Quân (2013), Hoàn thiện pháp luật THADS ở Việt Nam hiện nay, Luận văn thạc sĩ Luật học, Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội; Phạm Văn Hùng (2014), Pháp luật THADS, thực trạng và giải pháp, liên hệ thực tiễn ở tỉnh Hải Dương, Luận văn thạc sĩ Luật học, Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội; Lê Vĩnh Châu (2015), Thi hành bản án, quyết định của Tòa án về giải quyết tranh chấp trong kinh doanh, thương mại ở Việt Nam hiện nay, Luận án tiến sĩ Luật học, Học viện khoa học xã hội, Hà Nội; Vũ Văn Tuyên (2015), Nâng cao hiệu quả THADS ở tỉnh Thái Bình, Luận văn thạc sĩ Luật học, Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội. 9 THADS như: khái niệm, đặc điểm, nội dung, vai trò của pháp luật THADS, các tiêu chí hoàn thiện pháp luật THADS, phân tích lịch sử và thực trạng pháp luật THADS, từ đó, đưa ra các quan điểm và giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật THADS nhằm nâng cao hiệu quả của hoạt động THADS.
Tuy đây là các công trình không trực tiếp nghiên cứu về THAHC nhưng phần cơ sở lý luận của các luận văn, luận án này về THADS và pháp luật THADS cũng là cơ sở để chúng tôi xem xét so sánh với THAHC nhằm làm rõ bản chất của THAHC với các loại hình thi hành án khác để có thể đưa ra khái niệm về THAHC một cách khách quan và khoa học nhất. Có thể khẳng định, đến thời điểm này đã có một số công trình khoa học nghiên cứu khái niệm về THAHC. Các kết quả nghiên cứu nói trên đã đưa ra một số kết luận bước đầu về nội hàm khái niệm THAHC như: đối tượng THAHC là bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật về VAHC của Tòa án, THAHC được thực hiện sau hoạt động xét xử của Tòa án… Bên cạnh một số điểm đã được làm rõ, các nghiên cứu cũng cho thấy rằng khái niệm này còn một số nội dung chưa được thống nhất như: THAHC có phải là một giai đoạn TTHC độc lập hay không? THAHC là một hoạt động tư pháp hay là hành chính – tư pháp, người tiến hành và người có trách nhiệm THAHC là những chủ thể nào? Nội dung thi hành án có bao gồm phần thi hành bản án, quyết định của Tòa án liên quan đến tài sản trong VAHC hay không? Có thể kết luận, khái niệm về THAHC vẫn chưa được xây dựng một cách chuẩn xác dựa vào bản chất của nó với những đặc trưng giúp phân biệt một cách rõ ràng THAHC với các loại thi hành án khác. Những vấn đề trên là nhiệm vụ mà chúng tôi cần tiếp tục nghiên cứu để xây dựng nên khái niệm về THAHC, giúp chúng ta nhận diện được chính xác bản chất của hoạt động THAHC, làm tiền đề cho việc nghiên cứu, đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả THAHC ở Việt Nam.
Thứ hai, đặc điểm THAHC Trong các Luận văn thạc sĩ, tiến sĩ của tác giả Nguyễn Xuân Nam, Lê Đình Phùng, Nguyễn Thị Phương Hà đều có kết quả nghiên cứu giống nhau khi cho rằng THAHC là hoạt động mang tính hành chính - tư pháp. Tuy nhiên, cơ sở lý luận để giải thích đặc điểm trên giữa các tác giả lại có sự khác nhau. Tác giả Nguyễn Xuân Nam, Nguyễn Thị Phương Hà cho rằng THAHC là hoạt động mang tính hành chính - tư pháp vì hoạt động THAHC không hoàn toàn do pháp luật tố tụng điều chỉnh và hoạt động này do cơ quan hành pháp thực hiện (việc đôn đốc, theo dõi, quản lý nhà nước về THAHC), các biện pháp thực thi pháp luật chủ yếu do pháp luật hành chính - tư pháp quy định. Nói cách khác, thi hành án là một hoạt động mang tính chất tư pháp đặt dưới sự chỉ đạo, tổ chức và quản lý của hệ thống cơ quan hành chính nhà nước.
Trong khi đó, tác giả Lê Đình Phùng lại cho rằng đây 10 là hoạt động mang tính hành chính - tư pháp vì đối tượng THAHC là các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án, trong đó cơ quan tư pháp cũng tham gia vào quá trình thi hành án và hoạt động mang tính hành chính vì đặc trưng của hành chính là phương pháp mệnh lệnh - phục tùng.