phần Mở đầu, Kết luận, Sách tham khảo và Phụ lục, luận văn đƣợc chia làm 3 chƣơng gồm: Chƣơng 1: Khái quát về nhân vật và quan điểm nghệ thuật của Kim Lân Chƣơng 2: Các dạng nhân vật trong truyện ngắn Kim Lân Chƣơng 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn Kim Lân 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 KHÁI QUÁT VỀ NHÂN VẬT VÀ QUAN ĐIỂM NGHỆ THUẬT CỦA KIM LÂN 1. Khái quát về nhân vật 1. Khái niệm về nhân vật Văn học là tấm gƣơng phản ảnh hiện thực cuộc sống với đối tƣợng trung tâm là con ngƣời qua lăng kính chủ quan của ngƣời nghệ sĩ. Bởi vậy nhân vật trong tác phẩm văn học không phải là những con ngƣời bằng xƣơng bằng thịt của cuộc sống “mà là những hình tượng được khắc họa phù hợp với ý đồ tư tưởng của tác giả.Pôspêlôv: Dẫn luận nghiên cứu văn học, NXBGD, HN, 1998).
Văn học không thể thiếu nhân vật vì nhân vật là phƣơng tiện để nhà văn khái quát hiện thực một cách hình tƣợng. Nhà văn sáng tạo nhân vật để thể hiện nhận thức của mình về một cá nhân nào đóc, về một loại ngƣời nào đó. Nhân vật chính là ngƣời dẫn dắt ngƣời đọc vào một thế giới riêng của đời sống trong một thời kì lịch sử nhất định. Trong văn học nghệ thuật, nhân vật đƣợc xem là một hiện tƣợng nghệ thuật mang tính ƣớc lệ, đó không phải là sự sao chép đẩy đủ mọi chi tiết biểu hiện của con ngƣời mà chỉ thể hiện qua những đặc điểm điển hình về tiểu sử, nghề nghiệp, tính cách… Nhân vật là một đơn vị nghệ thuật, nó mang tính ƣớc lệ, không thể bị đồng nhất với con ngƣời có thật, ngay cả khi tác giả xây dựng nhân vật với những nét rất gần với nguyên mẫu có thật… Nhân vật văn học là sự thể hiện quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con ngƣời; nó có thể đƣợc xây dựng chỉ dựa trên quan niệm ấy.
Ý nghĩa của nhân vật văn học chỉ có đƣợc trong hệ thống một tác phẩm cụ thể. Qua đó, chúng ta có thể rút ra một kết luận: nhân vật trong tác phẩm văn học chính là con ngƣời hoặc các loài cây, các sinh thể hoang đƣờng nhƣng mang những đặc điểm giống với con ngƣời. Nhân vật ấy là đứa con tinh thần của nhà văn, là máu thịt của nhà văn để thể hiện quan 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com niệm thẩm mĩ và lí tƣởng thẩm mĩ của nhà văn về cuộc đời và con ngƣời. Các nhà lí luận cũng nhấn mạnh đến tính nghệ thuật, tính ƣớc lệ của nhân vật văn học.
Nhân vật văn học không hoàn toàn giống nhƣ con ngƣời thật ngoài đời vì chúng có những đặc trƣng nghệ thuật và đƣợc thể hiện trong tác phẩm bằng các phƣơng tiện văn học thông qua quan niệm và biện pháp nghệ thuật của nhà văn, nhƣng không vì thế mà chúng kém phần chân thật. Đã là tác phẩm văn học thì không thể thiếu nhân vật văn học. Trong Từ điển văn học của nhóm tác giả Trần Đình Sử, Lê Bá Hân, Nguyễn Khắc Phi định nghĩa: “Nhân vật văn học là con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học, chỉ một hiện tượng nổi bật nào đó trong tác phẩm”.[11] Với định nghĩa này, khái niệm nhân vật bị thu hẹp lại, bởi ngoài con ngƣời thì đồ vật, các lực lƣợng siêu nhiên, cỏ cây hoa lá… cũng có thể là nhân vật. Trong cuốn 150 thuật ngữ văn học của Lại Nguyên Ân - NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, H.
1999 cho rằng: “Nhân vật văn học là một trong những khái niệm trung tâm để xem xét sáng tác của một nhà văn, một khuynh hướng, trường phái hoặc dòng phong cách. Nhân vật văn học là hình tượng nghệ thuật con người, một trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ. Bên cạnh con người, nhân vật văn học có khi còn là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được gắn cho đặc điểm giống con người… ”.[2] Còn cuốn Từ điển văn học Nxb Khoa học lại cho rằng: “Nhân vật là yếu tố cơ bản nhất trong tác phẩm văn học, là tiêu điểm để bộc lộ chủ đề, tư tưởng chủ đề và đến lượt mình, nó lại được các yếu tố có tính chất hình thức của tác phẩm tập trung khắc họa. Nhân vật do đó là nơi tập trung giá trị tư tưởng, nghệ thuật của tác phẩm văn học”.[55] Đây là định nghĩa tƣơng đối toàn diện về văn học.
Theo định nghĩa này, nhân vật đƣợc nhìn nhận trong mối quan hệ với các yếu tố thuộc về nội dung và hình thức, từ vai trò, chức năng của nhân vật đến các quan hệ của nhân vật 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com với các yếu tố hình thức trong tác phẩm văn học. Qua đó, có thể nói rằng, nhân vật chính là linh hồn của tác phẩm, là con đẻ tinh thần của nhà văn. Thông qua thế giới hình tƣợng trong tác phẩm, nhà văn bộc lộ cảm quan của mình trƣớc cuộc sống, gửi gắm vào nhân vật những tƣ tƣởng mơ ƣớc khát vọng hay những tâm sự thầm kín của mình. Nhân vật cũng là nơi để nhà văn thể hiện quan điểm nghệ thuật và lí tƣởng thẩm mĩ của chính bản thân mình về con ngƣời.
Bản thân nhà văn Tô Hoài cũng cho rằng: “Nhân vật là nơi duy nhất, tập trung hết thảy, giải quyết hết thảy trong một sáng tác” (Sổ tay viết văn – NXB Tác phẩm mới, H. Mỗi một nhà văn tuỳ theo cảm quan hiện thực đời sống, tuỳ theo quan niệm của mình mà có những kiểu nhân vật riêng. Quan niệm về đặc điểm của nhân vật Đối tƣợng chung của văn học là cuộc đời nhƣng trong đó con ngƣời luôn giữ vị trí trung tâm. Những sự kiện kinh tế, chính trị, xã hội, những bức tranh thiên nhiên, những lời bình luận.đều góp phần tạo nên sự phong phú, đa dạng cho tác phẩm, nhƣng cái ảnh hƣởng lớn đến chất lƣợng tác phẩm văn học chính là việc xây dựng nhân vật.
Tiếp cận một tác phẩm, cái đọng lại sâu sắc nhất trong tâm hồn ngƣời đọc thƣờng là số phận, tình cảm, cảm xúc, suy tƣ của những con ngƣời đƣợc nhà văn thể hiện. Vì vậy, Tô Hoài đã rất có lí khi cho rằng “Nhân vật là nơi duy nhất tập trung hết thảy, giải quyết hết thảy trong một sáng tác”. Qua nhân vật nhà văn giãi bày những tƣ tƣởng, những suy nghĩ, tình cảm, hay cách tiếp nhận cũng nhƣ cách giải quyết các vấn đề trong cuộc sống. Đồng thời, thông qua nhân vật, nhà văn cũng thể nghiệm những tìm tòi, sáng tạo nghệ thuật của mình.
Văn học chỉ có thể là “tấm gƣơng phản chiếu đời sống” thông qua phƣơng tiện chủ yếu của nó chính là nhân vật. Sách Từ điển thuật ngữ văn học cho rằng: “Nhân vật văn học chính là con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học” và: “Nhân vật văn 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com học là một đơn vị nghệ thuật đầy tính ước lệ, không thể đồng nhất nó với con người thật trong đời sống” [11, 198]. Cuốn Lí luận văn học do Hà Minh Đức chủ biên cũng cho rằng: “Nhân vật trong văn học là một hiện tượng nghệ thuật mang tính ước lệ, đó không phải là sự sao chụp đầy đủ mọi chi tiết biểu hiện của con người mà chỉ là sự thể hiện con người qua những đặc điểm điển hình về tiểu sử, nghề nghiệp, tính cách. Cả hai quan niệm trên đều thống nhất một phƣơng diện rằng, nhân vật văn học là hình tƣợng nghệ thuật về con ngƣời và tất yếu sẽ mang tính chất hƣ cấu.
Nhà văn có thể tạo ra nhân vật là những con ngƣời cụ thể, có tên hoặc không tên; nhƣng cũng có thể tạo ra những sự vật, loài vật, đồ vật. mang những bóng dáng khác nhau của con ngƣời. Nhƣ vậy, nhân vật là yếu tố thuộc về nội dung tác phẩm, nó giúp tác giả miêu tả khái quát các loại tính cách trong xã hội, cũng là công cụ để nhà văn sáng tạo nên thế giới nghệ thuật của tác phẩm, là chìa khóa cho nhà văn mở cánh cửa bƣớc vào hiện thực bộn bề của đời sống, từ đó đặt ra những vấn đề mới mẻ, sâu sắc. Để làm đƣợc điều đó, các tác giả cũng sẽ phải sử dụng hiệu quả những yếu tố thuộc về hình thức tác phẩm nhằm miêu tả ngoại hình, hành động, tâm lý hay ngôn ngữ cho nhân vật.
Vì vậy, nhân vật có sự chi phối lớn tới các phƣơng diện khác của tác phẩm nhƣ cốt truyện, kết cấu, chi tiết, sự kiện, ngôn ngữ. Nhà văn Tô Hoài cho rằng: “Nhân vật không chỉ là nơi bộc lộ tư tưởng, chủ đề tác phẩm mà còn là nơi tập trung các giá trị của tác phẩm. Thành bại của một đời văn, của một tác phẩm phụ thuộc rất nhiều vào việc xây dựng nhân vật”. Nếu nhƣ tiểu thuyết “chiếm lĩnh đời sống trong toàn bộ sự đầy đặn và toàn vẹn của nó” thì truyện ngắn lại “thường hướng tới việc khắc họa một hiện tượng, phát hiện một nét bản chất trong quan hệ nhân sinh hay đời sống tâm hồn con người” [11, 304].
Vì thế, số lƣợng các nhân vật trong truyện ngắn là không nhiều. Và “nếu mỗi nhân vật trong tiểu thuyết là một thế giới thì nhân vật của truyện ngắn là một mảnh nhỏ của thế giới ấy” [11, 304]. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cũng từ những quan điểm nhƣ trên, nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng khi bàn về nhân vật của truyện ngắn có cho rằng: “Giữa tiểu thuyết và truyện ngắn tuy có cùng một nhiệm vụ xây dựng nhân vật nhưng một bên thì theo dõi, tìm hiểu và mô tả tỉ mỉ sự thăng trầm của số phận, còn một bên thì sử dụng nó, có nghĩa là vào lúc cần thiết nhất bắt nó hiện lên rõ ràng ” [61, 110]. Nhƣ vậy, nhân vật trong truyện ngắn sẽ thƣờng gắn với một hay một vài biến cố, biểu hiện một mặt nào đó của tính cách ở một giai đọan nào đó của cuộc đời, từ đó thể hiện một khía cạnh của vấn đề xã hội mà nhà văn muốn truyền đạt.
Nói cách khác, trong truyện ngắn, nhân vật thƣờng hiện lên ở những khoảnh khắc đặc biệt nhất, sâu sắc nhất của đƣờng đời và đƣợc nhà văn tập trung tạo dựng với những ấn tƣợng mạnh mẽ.