phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, phần Nội dung của Luận văn gồm 3 chương: Chƣơng 1. Tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh trong bối cảnh tiểu thuyết đƣơng đại Việt Nam Chƣơng 2. Hệ thống các kiểu loại nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh Chƣơng 3. Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: TIỂU THUYẾT CỦA NGUYỄN XUÂN KHÁNH TRONG BỐI CẢNH TIỂU THUYẾT ĐƢƠNG ĐẠI VIỆT NAM 1.
Tiểu thuyết Việt Nam mƣời năm đầu thế kỉ XXI, một cái nhìn khái quát Ở góc nhìn cận cảnh về vấn đề tiểu thuyết Việt Nam trong dòng chảy văn chương đương đại, người viết muốn khảo sát những diễn biến trong sự vận động của thể loại này khoảng mười năm đầu thế kỉ XXI, một quãng đường chưa phải là dài so với tiến trình vận động của thể loại hơn hai thế kỉ qua, nhưng cũng để lại những dấu ấu đáng chú ý trong đời sống văn học. Nguyễn Xuân Khánh không phải là một cây bút mới. Hành trình viết văn thầm lặng của ông trải dài hơn nửa thế kỉ với nhiều thăng trầm để đến hôm nay, khi tên tuổi Nguyễn Xuân Khánh “đóng đinh” trong tâm trí bạn đọc với tiểu thuyết lịch sử Hồ Quý Ly, Mẫu thượng ngàn, Đội gạo lên chùa, đó là cuộc bứt phá ngoạn mục, khẳng định tài năng nghệ thuật và tâm huyết của nhà văn lão thành. Cũng phải nói thêm rằng, sự trở lại của một số tác giả với những tiểu thuyết đồ sộ khi mà tuổi đời đã bước vào độ “xưa nay hiếm” như: Nguyễn Xuân Khánh (Hồ Quý Ly, Mẫu thượng ngàn, Đội gạo lên chùa), Tô Hoài (Ba người khác), Bùi Ngọc Tấn (Biển và chim bói cá), Châu Diên (Người sông Mê)… là một hiện tượng văn học của những năm đầu thế kỉ XXI.
Bên cạnh đó, sự xuất hiện của đông đảo cây bút trẻ, trình làng những lối viết mới, cách tân trong bút pháp, khuynh hướng, đề tài và thi pháp thể loại nói chung như: Nguyễn Quỳnh Trang, Di Li, Phan Việt, Thuận, Phong Điệp… đã đem tới bầu không khí thực sự sôi động của tiểu thuyết thập niên đầu thế kỉ XXI. Nhận diện tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh trong bối cảnh tiểu thuyết Việt Nam đương đại là một việc làm cần thiết, không chỉ giúp người viết có những 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đánh giá khách quan về giá trị nghệ thuật đặc sắc của tác phẩm mà còn có thêm những kiến giải và cơ sở để nhận định rõ nét hơn về phong cách nghệ thuật của Nguyễn Xuân Khánh trong bức tranh tiểu thuyết muôn màu. Một số khuynh hướng vận động của tiểu thuyết Việt Nam mười năm đầu thế kỉ XXI “Thể loại sống bằng hiện tại, nhưng luôn nhớ quá khứ của mình, khởi thủy của mình” (M.B) Vấn đề đổi mới văn học, trước hết và trên hết được nhìn nhận ở sự thay đổi trong tư duy, quan niệm nghệ thuật của nhà văn. Là loại hình tự sự có nhiều ưu thế, đáp ứng nhanh nhạy và đa dạng yêu cầu đổi mới, từ năm 1986 đến nay tiểu thuyết nhanh chóng chiếm giữ vai trò quan trọng trong đời sống văn xuôi.
Những cây bút trẻ có mảnh đất tự do sáng tác đã đem lại cho văn đàn một bầu không khí tươi mới chưa từng thấy, đa phong cách, đa giọng điệu, có sự hòa trộn của nhiều bút pháp. Chỉ trong vòng mười năm đầu thế kỉ XXI, người đọc dễ dàng quan sát và khắc nhớ hàng loạt cái tên, những người viết tiểu thuyết đã từng quen và nhiều cây bút trẻ, đó là Võ Thị Hảo với Giàn thiêu; Hồ Anh Thái với Cõi người rung chuông tận thế, Đức phật, nàng Savitri và tôi, Mười lẻ một đêm, SBC là săn bắt chuột; Dấu về gió xóa; đó là Cơ hội của chúa, Khải huyền muộn của Nguyễn Việt Hà; Thoạt kì thủy, Ngồi của Nguyễn Bình Phương, Chuyện của thiên tài của Nguyễn Thế Hoàng Linh; China Town, Paris 11 tháng 8 của Thuận, Và khi tro bụi, Mưa ở kiếp sau của Đoàn Minh Phượng, Nháp, Phiên bản, Kín của Nguyễn Đình Tú, 1981, Nhiều cách sống, Mất kí ức của Nguyễn Quỳnh Trang, Sông - tiểu thuyết đầu tay của Nguyễn Ngọc Tư vv…vv Nhận diện tiểu thuyết Việt Nam đương đại mười năm đầu thế kỉ XXI, công bằng mà nói, vẫn còn đó bức tranh bộn bề, ngổn ngang và chưa thực sự 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com định danh chính xác cho tên gọi của trào lưu hay khuynh hướng nào. Tuy nhiên, với chức năng phát hiện, thẩm định và tôn vinh giá trị văn chương, người nghiên cứu vẫn cần phải góp tiếng nói vào việc khẳng định những xu thế phát triển của thể loại này. Trên cơ sở quan sát thực tế và tiếp thu các ý kiến đánh giá của một số công trình khoa học đã công bố, người viết Luận văn tạm chia tiểu thuyết theo một số khuynh hướng sáng tác chính như sau: Khuynh hƣớng tiểu thuyết lịch sử theo phong cách hiện đại Khoảng mười năm trở lại đây, công chúng yêu văn học chứng kiến sự nở rộ các tác phẩm tiểu thuyết viết về đề tài lịch sử, tạo nên một làn sóng dư luận mới với nhiều tranh luận và phản biện đích đáng.
Xu hướng cách tân hay truyền thống trong nghệ thuật đương đại đã trở thành lựa chọn hàng đầu trong sáng tác viết về đề tài lịch sử, và nhà tiểu thuyết có nghề luôn biết cách “làm mới” những vấn đề quá khứ, những hiện thực đã có sẵn câu trả lời. Với hầu hết giới sáng tác văn chương, lịch sử và viết về lịch sử, hơn cả sự ám ảnh, đó còn là món nợ đeo đẳng suốt đời, buộc họ phải trả lời bằng tác phẩm văn học. Tiểu thuyết lịch sử nói riêng hay các tác phẩm viết về đề tài lịch sử nói chung đã trải qua nhiều bước thăng trầm, có những khoảng rơi vào “im lặng” nhưng rồi trở lại đầy ấn tượng trong khoảng sáu, bảy năm đầu thế kỉ XXI. Văn đàn Việt Nam “được mùa” những tác phẩm thuộc khuynh hướng sáng tác này, đem tới một không khí mới cho bức tranh tiểu thuyết dường như có phần chững lại khoảng cuối thập niên 90.
Trước năm 1986, đa số các nhà văn khai thác đề tài lịch sử đều theo một lối mòn truyền thống, chủ trương minh họa chính sử, nhìn lịch sử là sự tiếp nối các triều đại với cảm hứng ngợi ca, ngưỡng vọng những nhân vật kiệt xuất anh hùng. Đó là bộ ba tác phẩm lịch sử của Hà Ân: Trên sông truyền hịch, Bên bờ Thiên Mạc, Trăng nước Chương Dương dựng lại cuộc kháng chiến vĩ đại chống quân Nguyên Mông của nhà Trần. Mỗi tác phẩm đều đi sâu khắc họa hình ảnh nhân vật trung tâm như Trần Quốc Tuấn, Trần Bình Trọng… 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com với chiến công hiển hách đi vào lịch sử. Sao khuê lấp lánh của nhà văn Nguyễn Đức Hiền là tiểu thuyết lịch sử viết về Nguyễn Trãi, một danh nhân văn hóa dân tộc, một số phận bi thảm đẫm lệ và oan trái trong lịch sử nước ta.
Nguyễn Đức Hiền đã xây dựng thành công chân dung nhà tư tưởng Nguyễn Trãi trong các mối quan hệ cha con, thầy trò, vua tôi, vợ chồng… giữa một bối cảnh vô cùng phức tạp để thể hiện rõ quan điểm nhân nghĩa, yêu nước, thương dân nâng lên thành lẽ sống ở Ức Trai. Nói chung, khuynh hướng tái hiện lịch sử như là sự kiện chính xác trong một số tiểu thuyết giai đoạn trước thời kì đổi mới khá rõ nét, ở đó các nhà văn coi lịch sử là cứu cánh cho tác phẩm, chưa làm bật lên chất “tiểu thuyết” như một sáng tạo, hư cấu nghệ thuật. Cùng với sự chuyển động của đời sống văn học nói chung và sự thay đổi tư duy phản ánh nghệ thuật của nhà văn nói riêng, tiểu thuyết lịch sử đương đại đã tiếp cận với cảm quan mới, có những cách tân táo bạo trong lối kể chuyện, thủ pháp xây dựng hình tượng… Vượt qua rào cản của những đáp án sẵn có, người viết tiểu thuyết lịch sử đã mở rộng biên độ sáng tạo, kể chuyện lịch sử bằng một phong cách hiện đại. Giàn thiêu của Võ Thị Hảo, Hội thề, Con ngựa Mãn Châu của Nguyễn Quang Thân, bộ tiểu thuyết bốn tập của Hoàng Quốc Hải: Bão táp cung đình, Thăng Long nổi giận, Huyền Trân Công chúa và Vương triều sụp đổ, Khúc khải hoàn dang dở của Hà Ân, Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác… là những tác phẩm nằm trong khuynh hướng này.
Trong tiểu thuyết Giàn thiêu, dựa vào Đại Việt sử ký toàn thư và huyền tích dân gian, nhà văn Võ Thị Hảo đã dựng lên một bức tranh hoành tráng nhiều mảng màu đối chọi mà vấn đề trung tâm là thân phận con người trong những giằng xé, mâu thuẫn giữa quyền lợi, danh vị và hạnh phúc. Hội thề của Nguyễn Quang Thân lại dụng công xây dựng hình tượng Nguyễn Trãi - nhà tư tưởng của chủ nghĩa “yên dân” trong một diễn biến ngắn: bảy ngày trước trận đánh cuối cùng ở Đông Quan, sau đại thắng Xương Giang đánh tan quân Minh xâm lược. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Điều quan trọng là tác giả đã đặt nhân vật vào điểm nhìn bên trong để khám phá những tình cảm sâu kín, trăn trở, thậm chí đau đớn của Nguyễn Trãi. Bằng thủ pháp xây dựng nhân vật theo lối hiện đại, không nặng về tiểu sử đời tư (như cách kể chuyện truyền thống), bi kịch lịch sử trong cuộc đời Nguyễn Trãi đã được nhà văn “làm sáng” trong một thời đoạn ngắn ngủi, nhưng giúp người đọc hôm nay đồng cảm hơn rất nhiều với nỗi đau mà ông trải qua.
Tiểu thuyết lịch sử Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh lấy nhân vật trung tâm: Hồ Quý Ly, một nhân vật lịch sử phức tạp được giới nghiên cứu dày công giải mã, làm linh hồn của toàn bộ nghệ thuật kể chuyện. Tái hiện không khí lịch sử trong giai đoạn khắc nghiệt: sự sụp đổ khó cứu vãn của vương triều nhà Trần và sự thống trị ngắn ngủi của triều Hồ, nhà văn đã đặt Hồ Quý Ly và một hệ thống lớn các nhân vật vào những tình huống thử thách ngặt nghèo, cả trong hành động và tâm hồn. Có thể nói, đề tài lịch sử đã tạo nên tiếng vang nhất định cho một số cây bút tiểu thuyết đương đại, đem lại nhiều đóng góp vào quá trình phát triển thể loại, đặc biệt trong khoảng chục năm trở lại đây.