phần Mở đầu và Kết luận, nội dung luận văn gồm ba chƣơng: Chƣơng 1: Khái lƣợc về thế giới nghệ thuật và sáng tác của Dạ Ngân Chƣơng 2: Cuộc sống và con ngƣời trong truyện ngắn Dạ Ngân Chƣơng 3: Phƣơng thức biểu hiện 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 KHÁI LƢợC Về THế GIớI NGHệ THUậT VÀ SÁNG TÁC CủA Dạ NGÂN 1. Khái lƣợc về thế giới nghệ thuật 1. Khái niệm về thế giới nghệ thuật Thế giới nghệ thuật là thiên nhiên thứ hai do ngƣời nghệ sĩ sáng tạo ra. Một mặt nó phản ánh hiện thực, mặt khác nó biểu hiện những khát vọng chân, thiện, mĩ của chủ thể sáng tạo.
Với ý nghĩa này, vấn đề đặt ra là cần phải có một khái niệm về thế giới nghệ thuật thật bao quát, thật đầy đủ để làm cơ sở cho việc tiếp cận các hiện tƣợng và tác giả văn học. Đáp ứng yêu cầu đó, ở Liên Xô cũ vào những năm 70 đã có một số công trình nghiên cứu về khái niệm này nhƣ các công trình: Thế giới nghệ thuật của M.Gorki, Thế giới nghệ thuật của Sôlôkhốp. Ở Việt Nam khái niệm đƣợc nhắc đến vào những năm 80 nhƣng cách hiểu của các tác giả chƣa hoàn toàn cụ thể về nội dung của nó. Năm 1985 trong luận án Tiến sĩ khoa học Sự hình thành và những vấn đề của chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa trong văn học Việt Nam hiện đại, Nguyễn Nghĩa Trọng đã xác định hàm nghĩa khái niệm thế giới nghệ thuật nhƣ sau: “Thế giới nghệ thuật là một phạm trù mĩ học bao gồm tất cả các yếu tố của quá trình sáng tạo nghệ thuật và tất cả kết quả của quá trình hoạt động nghệ thuật của nhà văn.
Nó là một chỉnh thể nghệ thuật và một giá trị thẩm mĩ. Thế giới nghệ thuật bao gồm hiện thực - đối tƣợng khách quan của nhận thức nghệ thuật, cá tính sáng tạo của nhà văn hay chủ thể nhận thức nghệ thuật, ngôn ngữ hay chất liệu nghệ thuật. Trong thế giới 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghệ thuật chứa đựng sự phản ánh hiện thực, tƣ tƣởng, tình cảm cửa nhà văn. Thế giới nghệ thuật không chỉ tƣơng đƣơng đối với tác phẩm nghệ thuật mà còn rộng hơn bản thân nó.
Nó có thể bao gồm tất cả các tác phẩm nghệ thuật của một nhà văn, một trào lƣu nghệ thuật, một thời kỳ nhất định của văn học, một nền văn học của dân tộc hay nhiều dân tộc nhƣng đồng thời cũng có thể liên quan đến nhiều yếu tố khác của sáng tạo nghệ thuật nhỏ hơn khái niệm hình tƣợng nghệ thuật. Thế giới nghệ thuật là thiên nhiên thứ hai đƣợc ngƣời nghệ sĩ tạo dựng trong đó chứa đựng hiện thực và quan niệm về hiện thực, tự nhiên và con ngƣời …là thế giới sinh động và đa dạng vô cùng, mỗi nhà văn, mỗi trào lƣu văn học. mỗi dân tộc, mỗi thời kỳ lịch sử để có thế giới nghệ thuật riêng của mình”. Đây là một khái niệm rộng, đƣợc triển khai với nhiều cấp độ.
Tuy còn dừng ở mức khái quát song quan niệm sẽ là những gợi ý hết sức quý báu, phù hợp với nhiều luận điểm mà chúng tôi sẽ triển khai trong luận văn. Năm 1992, nhóm tác giả Lê Bá Hán - Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi đã định nghĩa: “Thế giới nghệ thuật là khái niệm chỉ tính chỉnh thể của sáng tạo nghệ thuật (một tác phẩm, một loại hình tác phẩm, một tác giả, một trào lƣu). Sáng tác nghệ thuật là một thế giới riêng đƣợc tạo ra theo các nguyên tắc riêng của nghệ thuật. Thế giới nghệ thuật có thời gian, không gian riêng, có quy luật tâm lí thang bậc giá trị riêng trong việc phản ánh thế giới.
Mỗi thế giới nghệ thuật ứng với một cách cắt nghĩa về thế giới. Ngoài những cách hiểu tiêu biểu trên còn một số công trình nghiên cứu khác cũng đề cập đến khái niệm này nhƣ : Nguyễn Đăng Mạnh với Con đường đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn (1996), Trần Đình Sử với Những thế giới nghệ thuật thơ (1997). Khái niệm thế giới nghệ thuật là 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phƣơng diện của thi pháp học. Theo Trần Đình Sử: “Thi pháp học là bộ môn cổ xƣa nhất đồng thời cũng là bộ môn hiện đại nhất [16;55].
Qua đó, chúng ta thấy rằng rằng: Nội hàm của thế giới nghệ thuật đã đƣợc nghiên cứu từ rất xa xƣa dù chƣa đƣợc hình thành khái niệm cụ thể nhƣ ngày nay. Các quan niệm đƣa ra ở trên có giá trị rất lớn về mặt lí luận để ta vận dụng vào thực tiễn tìm ra giá trị đích thực của văn học. Việc khẳng định thế giới nghệ thuật là một chỉnh thể ngoài việc chỉ ra mối quan hệ mật thiết giữa các yếu tố còn giúp ngƣời nghiên cứu tránh đƣợc những suy diễn chủ quan, lệch lạc trong việc khám phá, chiếm lĩnh thế giới nghệ thuật. Vì vậy, dù nghiên cứu văn học ở cấp độ nào đều phải làm rõ thuật ngữ này.
Quan niệm nghệ thuật về cuộc sống và con người Thế giới nghệ thuật của một nhà văn là thế giới riêng, không trộn lẫn mà nhà văn đó đã tạo dựng nên, chứa đựng những quan niệm nhân sinh, xã hội của ngƣời sáng tạo. Có thể nói, một trong những yếu tố cơ bản cấu tạo nên thế giới nghệ thuật của một nhà văn chính là quan niệm nghệ thuật về cuộc sống và con ngƣời của nhà văn. Từ điển thuật ngữ văn học định nghĩa quan niệm nghệ thuật là: “nguyên tắc cắt nghĩa thế giới và con ngƣời vốn có của hình thức nghệ thuật, đảm bảo cho nó khả năng thể hiện đời sống với một chiều sâu nào đó” [11; 229]. Cuộc sống và con ngƣời là đối tƣợng hƣớng tới của văn chƣơng, nhà văn phải hiểu cách họ giao tiếp với nhau, với thế giới và với bản thân, cách họ sống, hành động và suy nghĩ, điều họ quan tâm và không quan tâm trong cuộc đời.
Những điều đó tạo thành mô hình nghệ thuật về thế giới và con ngƣời bao quát mà tác giả xuất phát để khắc họa hình tƣợng những con ngƣời, số phận cụ thể, tổ chức quan hệ của các nhân vật, giải 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quyết xung đột, xây dựng kết cấu cho tác phẩm. Cuộc sống và con ngƣời trong văn học không phải là cuộc sống và con ngƣời có trong thực tế mà là cách quan niệm về cuộc sống và con ngƣời ấy một cách thẩm mỹ và nghệ thuật của nhà văn. Quan niệm nghệ thuật thể hiện “giới hạn tối đa trong cách hiểu thế giới và con ngƣời của một hệ thống nghệ thuật, thể hiện khả năng, phạm vi, mức độ chiếm lĩnh đời sống của nó” [11; 229]. Vấn đề quan niệm nghệ thuật về cuộc sống và con ngƣời thực chất là vấn đề tính năng động của nghệ thuật trong việc phản ánh hiện thực, lí giải cuộc sống, con ngƣời bằng các phƣơng tiện nghệ thuật, là vấn đề về giới hạn, phạm vi chiếm lĩnh đời sống của một hệ thống nghệ thuật.
Con ngƣời là trung tâm của cuộc sống đồng thời cũng là đối tƣợng chủ yếu của văn học. Do đó, cốt lõi trong quan niệm nghệ thuật của nhà văn chính là quan niệm nghệ thuật về con ngƣời. Quan niệm nghệ thuật về con ngƣời là hình thức đặc thù thể hiện con ngƣời trong văn học. Trần Đình Sử trong Thi pháp học đã cho rằng: “Quan niệm nghệ thuật về con ngƣời là sự lý giải, cắt nghĩa, sự cảm thấy con ngƣời đã đƣợc hóa thân thành các nguyên tắc, phƣơng tiện, biện pháp hình thức thể hiện con ngƣời trong văn học, tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mỹ cho các hình tƣợng nhân vật trong đó [29; 55].
Nhân vật là hình thức cơ bản để miêu tả con ngƣời trong văn học và quan niệm nghệ thuật về con ngƣời hƣớng ngƣời ta khám phá cách cảm thụ và biểu hiện chủ quan sáng tạo của chủ thể, ngay cả khi miêu tả con ngƣời giống hay không giống với đối tƣợng. Quan niệm nghệ thuật về con ngƣời chính là sự khám phá về con ngƣời. Nó phản ánh cấu trúc của nhân cách con ngƣời và các hình thức phức tạp tƣơng ứng trong quan hệ 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com con ngƣời đối với thế giới, gắn liền với cái nhìn nghệ sĩ, mang dấu ấn sáng tạo của cá tính nghệ sĩ. Quan niệm nghệ thuật về con ngƣời không phải là bất cứ cách cắt nghĩa, lý giải nào về con ngƣời, mà là “cách cắt nghĩa có tính phổ quát, tột cùng mang ý vị triết học, nó thể hiện cái giới hạn tối đa trong việc miêu tả con ngƣời” [29; 59].
Quan niệm nghệ thuật về con ngƣời luôn hƣớng vào con ngƣời trong mọi chiều sâu của nó. Vì vậy, đây là tiêu chuẩn quan trọng nhất để đánh giá giá trị nhân văn vốn có của văn học. Nghệ sĩ là ngƣời suy nghĩ về con ngƣời, cho con ngƣời, nêu ra những tƣ tƣởng mới để hiểu về con ngƣời, do đó càng khám phá nhiều quan niệm nghệ thuật về con ngƣời thì càng đi sâu vào thực chất sáng tạo của họ, càng đánh giá đúng thành tựu của họ. Mỗi nhà văn có quan điểm, tƣ tƣởng, cách cảm thụ, cách phản ánh khác nhau…nên thế giới qua “sự thanh lọc” của lăng kính thẩm mỹ của mỗi ngƣời cũng rất khác nhau, tạo nên sự phong phú, đa dạng, đa sắc trong văn chƣơng nghệ thuật.
Thế giới trong tác phẩm còn là sự phản chiếu thế giới tâm hồn của nhà văn. Tuy nhiên không phải ngƣời sáng tác nào cũng đủ tài năng để tạo dựng cho mình một thế giới nghệ thuật riêng, không trộn lẫn. Dạ Ngân là một trong số những nhà văn làm đƣợc điều đó. Dạ Ngân đã tìm cho mình những góc độ riêng khi phản ánh, cắt nghĩa, lý giải về cuộc sống và con ngƣời, để khám phá ra những giá trị, chiều sâu trong bức tranh cuộc sống và con ngƣời.
13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Sáng tác của Dạ Ngân 1. Hành trình sáng tác Nhà văn Dạ Ngân tên thật là Lê Hồng Nga sinh ngày 06/02/1952 ở Cao Lãnh, Đồng Tháp. Dạ Ngân là bút danh sáng tác cùng với những bút danh khác nhƣ Lê Long Mỹ, Dạ Hƣơng.
Tuổi thơ của Dạ Ngân đƣợc bao bọc bởi nghề vƣờn, cây vƣờn và nhà nội, trong đó vai trò quyết định thuộc ngƣời cô của Dạ Ngân – ngƣời đàn bà góa đã ở vậy đến già để chăm lo cho bầy cháu. Tâm hồn và tính cách của ngƣời cha và ngƣời cô đã quyết định tƣ chất của Dạ Ngân sau này.