chương I đến chương VIII) qua đó cung cấp những kiến giải quan trọng về nguyên nhân tạo nên những thành tựu của đế quốc này. Công trình Chính thể đại diện (Nxb Tri thức, 2017) của John Stuart Mill có thể xem là tác phẩm quan trọng khi bàn về vấn đề chính thể. Tác giả đã lập luận, lược dẫn nhiều vấn đề về thể chế chính trị, trong đó trưng dẫn ra nhiều quan điểm liên quan đến thể chế chính trị của Rome. Bên cạnh đó, Bàn về khế ước xã hội của Jean - Jacques Rousseau (Nxb Lý luận Chính trị, Hà Nội, 2004) lại đưa ra những quan điểm về các kiểu nhà nước, hình thức các chính phủ, trạng thái quyền lực.
Có thể xem, công trình này chứa đựng các giá trị phổ quát khi bàn về vấn đề thể chế chính trị. Một vài chương đã dẫn luận về Rome, đánh giá chế độ nô lệ, Đại hội nhân dân. Ngoài ra, tác giả Samuel P. Huntington trong công trình Political Order in Changing Societies (Yale University Press, USA, 1968) phân tích về những tác động của chính sách, thể chế chính trị đến sự thay đổi xã hội nói chung, trong đó có bàn về thể chế của Rome.
Về vấn đề thế chế nói chung, bài viết “What Are Institutions?” đăng trên Journal of Institutional Economics (Vol Xl, (3/2006), Cambridge Universitym UK) của Geoffrey M. Hodgson được chúng tôi tham khảo về khái niệm thể chế. Ngoài ra, vấn đề tín ngưỡng liên quan đến yếu tố chính trị được tác giả P. Harland khai thác trong cuốn Honours and Worship: Emperors, Imperial Cults and Associations at Ephesus (First to Third Centuries C.), (1996), trong đó hoàng đế được ví như biểu tượng thần quyền.
Nhóm thứ ba, gồm các công trình nghiên cứu về lĩnh vực kinh tế, xã hội của Rome Đi sâu vào lĩnh vực kinh tế là công trình The Economy of the Roman Empire in the First two Centuries A. (2007) của nhà nghiên cứu Andrej Zgur đến từ Đan Mạch có thể xem là sự nghiên cứu toàn diện về nền kinh tế của Rome. Từ tiền tệ, thị trường lao động, các ngành kinh tế cơ bản (đặc biệt là nông nghiệp), GDP đều được tác giả đưa ra bàn luận, phân tích dưới góc nhìn kinh tế, tài chính. Phương pháp liên ngành của kinh tế học được soi chiếu vào những vấn đề mang tính vi mô, đòi hỏi sự nhìn 15 nhận đa chiều để lý giải xác đáng hơn về tình hình kinh tế, các thể chế kinh tế của Rome.
Đặc biệt, tác giả Keith Hopkins với hai công trình quan trọng Conquerors and Slaves (Cambridge University Press, 1978) và “The Political Economy of the Roman Empire”, in The Dynamics of Ancient Empires: State Power from Assyria to Byzantium (Oxford University Press, 2009) đã hệ thống lại các yếu tố mang tính thể chế như chế độ nô lệ, những chính sách kinh tế vào thời sơ kỳ Đế chế. Các công trình cung cấp nguồn sử liệu phong phú và cách nhìn đa chiều về thể chế kinh tế. Công trình Đời sống La Mã thời cổ đại của Pierre Grimal (2004) trình bày khá chi tiết các dữ liệu về đời sống, xã hội Rome qua nhiều thời kỳ lịch sử theo lối biên niên, sử ký. Riêng 2 thế kỷ chúng tôi khảo sát, tác giả Pierre Grimal cũng dành nhiều trang miêu tả chi tiết về đời sống xã hội, văn hóa từ bình dân đến quý tộc, đặc biệt nền kinh tế Rome với các ngành nông nghiệp, thủ công nghiệp, vận tải… được thể hiện mạch lạc, gắn kết.
Bài viết The Labor Market of the Early Roman Empire (2004) đăng trên Journal of Interdisciplinary History của Peter Temin cho biết về thị trường lao động sôi nổi, đầy tính cạnh tranh trên cơ sở phân tích bối cảnh chính trị, biến động xã hội dẫn đến việc sử dụng lao động nô lệ ở Rome. Qua đó, nghiên cứu cho thấy nền kinh tế của Rome thể hiện được những vấn đề cơ bản của xã hội chiếm hữu nô lệ, giá cả mua bán, sức làm việc của nô lệ so với các loại hình lao động khác. Bộ mặt kinh tế của Rome được tác giả đánh giá lệ thuộc lớn vào nô lệ, ở hầu hết các lĩnh vực kinh tế. Về kinh tế ngoại biên là các vùng thuộc tỉnh của Rome, nhà nghiên cứu Marcus Arkin trong công trình Aspects of Jewish economic history (2002) đã nghiên cứu kỹ lưỡng lịch sử diện mạo nền kinh tế Do Thái và dành nguyên một chương để bàn về yếu tố Rome trong sự phát triển của vùng đất và con người Do Thái.
An economic survey of Jewish life during the Pax Romana là mục đã giải quyết cơ bản vấn đề kinh tế của một tỉnh thuộc Rome giàu có, văn minh qua sự nghiên cứu các lĩnh vực kinh tế như trồng trọt, thủ công nghiệp và sự giao thương với chính quốc Rome. Về lĩnh vực giao thông, những luận chứng của René Poirier trong tác phẩm Những công trình vĩ đại của nhân loại (2001) đã khái lược những vấn đề về việc làm đường, các công trình xây dựng của Rome, thể hiện trình độ văn minh, tài trí của Đế quốc này trong lĩnh vực giao thông. Tác giả đi sâu vào việc lý giải nguyên nhân hình 16 thành các con đường, những loại đường tiêu biểu, quá trình xây dựng đường, các chi tiết kỹ thuật của con đường Rome. Đánh giá chung về tình hình nghiên cứu vấn đề Kế thừa những thành tựu của các học giả đi trước, luận án hướng đến việc dựng lại bức tranh tổng thể và rút ra một số nhận xét về các thể chế chính trị, kinh tế, văn hóa của Rome.
Qua việc khảo cứu tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước về Rome và các thể chế chính trị, kinh tế, văn hóa, có thể nhận thấy những tồn tại và vấn đề đặt ra cần phải tiếp tục nghiên cứu, bổ sung, cụ thể như sau: Thứ nhất, Rome và lịch sử, nền văn minh nói chung đã được giới nghiên cứu trên khắp thế giới quan tâm và đã gặt hái nhiều thành tựu nghiên cứu đáng kể. Sự phong phú về nội dung, do nguồn tư liệu, ý thức hệ chính trị và các phông văn hóa trong và ngoài biên giới của Đế chế Rome cổ xưa. Nhìn chung, nhiều công trình trong số đó thiên về nghiên cứu một cách khái quát, đánh giá tổng thể xuyên suốt nhiều thời kỳ lịch sử theo tính chất biên niên hoặc trình bày vấn đề theo những chủ đề riêng biệt và chưa đề cập nhiều đến các vấn đề lịch sử Rome trong thời kỳ 27 TCN - 192 với tư cách là một đối tượng nghiên cứu riêng biệt. Thứ hai, các công trình nghiên cứu ở nước ngoài mặc dù rất phong phú, đa dạng, song là ấn phẩm, công trình của tác giả nước ngoài nên thường phản ánh quan điểm, cách thể hiện, cách nhìn nhận, đánh giá của giới nghiên cứu các nước đó, khu vực đó.
Vì vậy, việc kế thừa đòi hỏi phải có sự phê phán và chọn lọc khi tiếp cận tư liệu nhằm đảm bảo độ tin cậy và khách quan trong nhìn nhận, đánh giá vấn đề nghiên cứu. Thứ ba, lịch sử của Rome cũng như các thể chế, các vấn đề chính trị, kinh tế đã được nhiều học giả, các nhà nghiên cứu ở Việt Nam quan tâm, tìm hiểu hơn nửa thế kỷ qua. Nhiều công trình thông sử, các bài viết chuyên sâu về lịch sử, pháp luật, nhà nước đã đề cập đến Rome như một cấu phần, nội dung quan trọng. Tuy nhiên, số lượng công trình nghiên cứu còn hạn chế nhất là vẫn chưa có một công trình nào đề cập một cách đầy đủ và toàn diện về thời kỳ Pax Romana (27 TCN - 192).
Các công trình có liên quan đến vấn đề chỉ dừng lại ở chỗ khảo tả nền văn minh Rome, các thành tựu nói chung và các thời kỳ lịch sử. Và đó là đóng góp lớn của các tác giả đi trước trong việc định hình cơ bản lịch sử của một Rome cổ đại còn đó nhiều vấn đề tồn tại. 17 Thứ tư, các thể chế chính trị, kinh tế trong thời kỳ 27 TCN - 192 của Rome được các tác giả trong và ngoài nước quan tâm, song vẫn chưa đánh giá một cách có hệ thống về những ảnh hưởng, tác động đối với Rome và lịch sử nhân loại. Những thành quả nghiên cứu của các học giả, các nhà nghiên cứu đi trước, đó là nguồn tư liệu hết sức quan trọng, tạo thuận lợi lớn về cơ sở, căn nền cho những định hướng nghiên cứu mới, toàn diện hơn của chúng tôi.
Những vấn đề đặt ra cho luận án Những công trình của các tác giả trong và ngoài nước là chất liệu quan trọng để chúng tôi thực hiện đề tài. Qua việc trình bày tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước và các thể chế chính trị, kinh tế của Rome có thể nhận thấy những tồn tại và vấn đề đặt ra cần phải tiếp tục nghiên cứu, bổ sung, cụ thể như sau: - Khái quát lịch sử Rome, đặc biệt chú trọng thời kỳ 27 TCN đến 192. - Giải thích các khái niệm liên quan đến vấn đề thể chế và cơ sở luật pháp đã kiến tạo nên các thể chế của Rome. - Làm rõ tiến trình vận động, phát triển của các thể chế chính trị, kinh tế của Rome thời sơ kỳ Đế chế.
- Hệ thống hóa và phân tích các bộ phận cấu thành các thể chế chính trị, kinh tế của Rome thời sơ kỳ Đế chế. - Rút ra những đặc điểm của các thể chế chính trị, kinh tế và đánh giá một cách toàn diện và khách quan những tác động của các thể chế đó đối với Rome, châu Âu và thế giới. THỂ CHẾ CHÍNH TRỊ CỦA ROME TỪ NĂM 27 TCN ĐẾN NĂM 192 Trong chương này, chúng tôi làm rõ khái niệm thể chế, luật pháp và phác thảo những nét khái quát về lịch sử và hệ thống thể chế chính trị của Rome vào những thời kỳ trước đó, làm cơ sở cho những nghiên cứu về thể chế chính trị của Rome từ năm 27 TCN đến năm 192. Những vấn đề về thể chế và cơ sở luật pháp của nhà nước Rome 2.
Khái niệm về thể chế Thể chế (institution) được định nghĩa bởi các học giả trong và ngoài nước, ở những chuẩn mực và góc độ khác nhau. Thuật ngữ này có một lịch sử sử dụng lâu dài trong các ngành khoa học xã hội, có niên đại sớm nhất là Giambattista Vico trong tác phẩm Scienza Nuova năm 1725. Xét về góc độ vĩ mô, thể chế là loại cấu trúc quan trọng nhất của xã hội loài người, chính chúng tạo nên những thứ khác của đời sống xã hội. Thể chế bao hàm tổ chức với hệ thống các quy tắc, quy chế được sử dụng để điều chỉnh sự vận hành của tổ chức nhằm đạt được mục tiêu của tổ chức.