PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong tình cảnh chung và xu hướng thế giới ngày nay, nền kinh tế Việt Nam đang có những bước tiến, hội nhập sâu rộng vào kinh tế toàn cầu, thị trường quốc tế được khai thông, thị trường trong nước được mở rộng, sản xuất kinh doanh phong phú và đa dạng đã kích thích, thu hút mọi tiềm năng về trí tuệ, công nghệ, kỹ thuật, tài sản, vốn của các tầng lớp dân cư đầu tư vào sản xuất kinh doanh. Song song với việc kinh doanh, phát triển sản xuất thì nhu cầu về vốn cũng ngày càng lớn. Chính vì vậy sự phát triển nhanh chóng của ngành ngân hàng trong các năm vừa qua ngày càng có vai trò quan trọng đối với nền kinh tế.
Từ một hệ thống ngân hàng đơn cấp, ngân hàng Việt Nam đã chuyển mình trở thành hệ thống ngân hàng đa cấp. Cùng với sự tham gia của các chi nhánh ngân hàng nước ngoài và các ngân hàng liên doanh, rất nhiều ngân hàng thương mại cổ phần được thành lập. Sự đa dạng về thành phần đã tạo nên một hệ thống ngân hàng rộng lớn trong nền kinh tế mới phát triển như kinh tế Việt Nam. Trên con đường hội nhập của mình, với tư cách là tổ chức trung gian tài chính nhận tiền gửi và tiến hành các hoạt động cho vay và đầu tư, ngân hàng thương mại đã thâm nhập vào mọi lĩnh vực kinh tế - xã hội như là người mở đường, người tham gia, người quyết định đối với mọi quá trình kinh doanh, sản xuất.
Ngân hàng thương mại ngày càng đóng vai trò là trung tâm tiền tệ, tín dụng và thanh toán của các thành phần kinh tế, quan trọng nhất là định chế tài chính của nền kinh tế. Tuy nhiên, sự cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa các ngân hàng thương mại trong việc cung ứng dịch vụ, hoạt động thu hút nguồn vốn cũng như tìm đối tác cho vay đã bộc lộ nhiều rủi ro như thất thoát tài sản, những gian lận và tiêu cực gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính lành mạnh và an toàn trong hệ thống ngân hàng nói riêng và nền kinh tế quốc dân nói chung. Do đó, việc phát hiện, ngăn chặn và đưa ra các phương hướng xử lý hậu quả cho những hạn chế đó là hết sức quan trọng. Một công cụ hữu hiệu mà Ngân hàng nhà nước sử dụng để duy trì hoạt động của các ngân hàng một cách an toàn, ổn định đó là thanh tra, giám sát ngân hàng.
Trong suốt 30 năm đất nước đổi mới và phát triển thanh tra, giám sát ngân hàng đã có nhiều sự thay đổi, cơ chế chính sách được hoàn thiện hơn phát huy được vai trò quản lý nhà nước về hoạt động ngân hàng và tiền tệ. Tuy nhiên trong thời 2 gian gần đây với số lượng các ngân hàng thành lập chi nhánh mới trên địa bàn tỉnh Điện Biên ngày càng tăng, một số chi nhánh ngân hàng có hiệu quả kinh doanh thấp, hoạt động cho vay còn nhiều bất cập, việc hỗ trợ lãi suất còn nhiều tồn tại, hạn chế. Các tồn tại, hạn chế nói trên do các nguyên nhân chủ quan và khách quan. Ngoài nguyên nhân từ phía bản thân các ngân hàng thương mại (hoạt động điều hành, quản trị còn hạn chế; hệ thống kiểm toán nội bộ, kiểm soát chưa đáp ứng được yêu cầu đòi hỏi; ý thức tuân thủ của một số ngân hàng thương mại chưa cao…) còn có nguyên nhân từ hoạt động quản lý đối với hoạt động của các ngân hàng thương mại.
Mặt dù hoạt động quản lý, giám sát của ngân hàng nhà nước chi nhánh tỉnh với các hoạt động của các ngân hàng thương mại thời gian qua đạt được nhiều thành tích đáng kể, nhưng cũng còn một số bất cập. Điều này cho thấy thanh tra, giám sát Ngân hàng nhà nước chi nhánh tỉnh Điện Biên đang có những hạn chế trong thanh tra, giám sát hoạt động của các ngân hàng thương mại như: chưa phát hiện những vụ việc vi phạm sớm, chưa có biện pháp xử phạt vi phạm hành chính đối với những vi phạm phát sinh. Do đó thanh tra, giám sát cần nâng cao hiệu quả hoạt động để đáp ứng được nhiệm vụ của quản lý nhà nước. Vấn đề cấp thiết là làm thế nào để hoạt động của thanh tra, giám sát ngân hàng nhà nước chi nhánh tỉnh đạt được hiệu quả tốt nhất và kịp thời phát hiện, đẩy lùi những sai phạm, rủi ro trong hoạt động ngân hàng.
Xuất phát từ thực tế trên, cùng với những kiến thức đã được học và những kinh nghiệm thực tiễn có được từ công việc tại thanh tra, giám sát Ngân hàng nhà nước Chi nhánh tỉnh Điện Biên tôi lựa chọn đề tài: “Thanh tra giám sát của Ngân hàng nhà nước Chi nhánh tỉnh Điện Biên đối với các ngân hàng thương mại” làm nội dung luận văn tốt nghiệp thạc sỹ của mình. Tổng quan nghiên cứu Cùng với quá trình chuyển đổi của nền kinh tế và đặc biệt từ những năm cuối của Thế kỷ 20, hệ thống ngân hàng Việt Nam đã từng bước được đổi mới và định hướng phát triển phù hợp với quá trình tự do hóa tài chính tại Việt Nam, góp phần quan trọng đối với sự ổn định và phát triển kinh tế đất nước trong suốt gần 30 năm. Tuy nhiên, khủng hoảng kinh tế toàn cầu và những yếu kém và bất cập của nền kinh tế được bộc lộ trong quá trình hội nhập quốc tế đã ảnh hưởng không nhỏ tới quá trình phát triển ngành ngân hàng. Trước sức ép của quá trình hội nhập kinh tế quốc 3 tế, rủi ro trong hoạt động ngân hàng càng đa dạng về loại hình và tinh vi về mức độ, hệ thống ngân hàng sẽ hoạt động an toàn và phát triển mạnh mẽ nếu hoạt động thanh tra, giám sát của Ngân hàng nhà nước đối với ngân hàng thương mại được hoàn thiện.
Có thể kể đến một số đề tài nghiên cứu về thanh tra, giám sát ngân hàng nhà nước với các ngân hàng thương mại như: Luận văn thạc sĩ “Tăng cường công tác thanh tra, giám sát của Ngân hàng nhà nước đối với các ngân hàng thương mại trên địa bàn tỉnh Nghệ An” của tác giả Lê Quang Vinh - Trường Đại học Kinh tế Quốc dân bảo vệ năm 2008. Luận văn đã làm rõ chức năng quản lý nhà nước của thanh tra Ngân hàng Trung ương đối với các ngân hàng thương mại. Đánh giá những thành công và những điểm yếu trong công tác của thanh tra giám sát của Ngân hàng nhà nước chi nhánh tỉnh Nghệ An đối với các ngân hàng thương mại hoạt động trên địa bàn. Tìm ra nguyên nhân và đề xuất giải pháp để nâng cao hiệu lực công tác thanh tra giám sát của NHNN chi nhánh Nghệ An đối với các ngân hàng thương mại có mạng lưới giao dịch trên địa bàn.
Luận văn thạc sĩ “Hoàn thiện hoạt động thanh tra tại chỗ đối với các tổ chức tín dụng của Ngân hàng nhà nước Việt Nam Chi nhánh thành phố Đà Nẵng” của tác giả Trần Nhân Bình bảo vệ năm 2014. Luận văn đã nêu nên được vai trò của thanh tra, giám sát Ngân hàng nhà nước Chi nhánh thành phố Đà Nẵng đồng thời nêu ra được những giải pháp để tăng cường chất lượng công tác thanh tra của chi nhánh. Luận văn thạc sĩ “Hoàn thiện hoạt động thanh tra, giám sát trong lĩnh vực tín dụng của Ngân hàng nhà nước Việt Nam Chi nhánh tỉnh Gia Lai đối với các ngân hàng thương mại trên địa bàn” của tác giả Phan Văn Thuận bảo vệ năm 2016. Luận văn đã hệ thống hóa được các vấn đề cơ bản của hoạt động thanh tra, giám sát của ngân hàng trung ương với ngân hàng thương mại.
Phân tích đánh giá được những mặt làm tốt của hoạt động thanh tra giám sát NHNN CN Gia Lai, những điểm cần khắc phục và nguyên nhân của hạn chế. Ngoài ra còn có một số luận văn như: Luận văn thạc sĩ “Nâng cao hiệu quả quản lý của Ngân hàng nhà nước đối với Quỹ tín dụng nhân dân tại tỉnh Hà Giang” của tác giả Nguyễn Mạnh Hùng - Trường Đại học Quốc gia Hà Nội - Đại học kinh tế. Bài viết về “ Hoạt động Thanh tra giám sát của Ngân hàng nhà nước chi nhánh tỉnh Hòa Bình đối với các chi nhánh ngân hàng, tổ chức tín dụng trên 4 địa bàn tỉnh Hòa Bình, thực trạng và giải pháp” của tác giả Lê Thị Huyền - Học viện Ngân hàng. Các luận văn thạc sỹ nói trên còn sử dụng nhiều số liệu sẵn có từ các báo cáo, kế hoạch mà chưa có những số liệu từ các cuộc điều tra khảo sát những người tham gia thực hiện chính sách và những đối tượng hưởng lợi từ chính sách.
Qua tham khảo và thực tế, chưa thấy có đề tài nghiên cứu về Thanh tra, giám sát ngân hàng trên địa bàn tỉnh Điện Biên, do đó tôi chọn đề tài “Thanh tra, giám sát của Ngân hàng nhà nước Chi nhánh tỉnh Điện Biên đối với các ngân hàng thương mại” làm đề tài nghiên cứu cho luận văn tốt nghiệp thạc sĩ Quản lý kinh tế và chính sách nhằm góp phần hoàn thiện thanh tra, giám sát của Ngân hàng nhà nước Chi nhánh tỉnh Điện Biên giai đoạn đến 2020. Mục tiêu nghiên cứu Luận văn hướng tới các mục tiêu cơ bản sau: - Xác định được khung nghiên cứu về thanh tra, giám sát tại Ngân hàng nhà nước chi nhánh tỉnh Điện Biên đối với các ngân hàng thương mại. - Phân tích được thực trạng thanh tra, giám sát tại Ngân hàng nhà nước chi nhánh tỉnh Điện Biên đối với các ngân hàng thương mại. - Đề xuất được các giải pháp hoàn thiện thanh tra, giám sát tại Ngân hàng nhà nước chi nhánh tỉnh Điện Biên đối với các ngân hàng thương mại cho giai đoạn đến 2020.
Câu hỏi nghiên cứu đặt ra là: - Thanh tra, giám sát tại Ngân hàng nhà nước chi nhánh tỉnh Điện Biên đối với các ngân hàng thương mại có mục tiêu như nào? - Hệ thống thanh tra, giám sát tại Ngân hàng nhà nước chi nhánh tỉnh đối với các ngân hàng thương mại gồm những yếu tố cơ bản nào? Các nhân tố ảnh hưởng đến quá trình hoạt động thanh tra, giám sát tại Ngân hàng nhà nước chi nhánh tỉnh đối với các ngân hàng thương mại? - Thanh tra, giám sát của Ngân hàng nhà nước Chi nhánh tỉnh Điện Biên đối với các ngân hàng thương mại có ưu điểm, nhược điểm cơ bản như thế nào? Nguyên nhân của các nhược điểm đó? - Các nội dung cần cải thiện để thanh tra, giám sát ngân hàng của Ngân hàng nhà nước chi nhánh tỉnh Điện Biên đối với các ngân hàng thương mại được tốt hơn? 5 4.