Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THẨM QUYỀN ĐIỀU TRA CỦA CƠ QUAN ĐIỀU TRA HÌNH SỰ QUÂN ĐỘI 1. Khái niệm thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra hình sự quân đội 1. Thẩm quyền điều tra Điều tra là một giai đoạn quan trọng trong tố tụng hình sự, trong đó có thẩm quyền áp dụng mọi biện pháp để xác định tội phạm và người thực hiện hành vi thực hiện để giải quyết vụ án. Kết quả điều tra là cơ sở để Viện kiểm sát quyết định truy tố bị can trước Tòa án hoặc đình chỉ vụ án.
Vì vậy, để hoạt động điều tra nhanh chóng và chính xác, cần có những cơ quan có thẩm quyền chuyên trách về điều tra trong tố tụng hình sự; do đó đặt ra vấn đề về thẩm quyền điều tra trong tố tụng hình sự đối với các CQĐT của nước ta. Mọi hoạt động điều tra vụ án hình sự phải tuân thủ theo các nguyên tắc và thủ tục do pháp luật tố tụng hình sự quy định, tức là tuân theo các quy định của BLTTHS năm 2003 và các văn bản hướng dẫn. Theo từ điển Tiếng Việt, thẩm quyền điều tra nói chung là quyền xem xét để kết luận và định đoạt một vấn đề theo pháp luật (như thẩm quyền xét xử của Tòa án) [40]. Như vậy, hiểu theo nghĩa rộng thì thẩm quyền là quyền được thực hiện những hành vi và ra quyết định pháp lý nhất định của chủ thể theo quy định của pháp luật.
Nói cách khác, thẩm quyền là quyền hạn của một cơ quan, một tổ chức hoặc một cá nhân được làm một việc hoặc một loại công việc trong phạm vi pháp luật cho phép, phạm vi đó là giới hạn của thẩm quyền. Trong lĩnh vực tố tụng hình sự, sự phân định thẩm quyền được thiết lập giữa các cơ quan tố tụng và người tiến hành tố tụng. Từ góc độ tố tụng hình sự thì thẩm quyền được hiểu là tổng hợp các quyền và nghĩa vụ thực hiện các hành vi 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tố tụng và ra quyết định tố tụng của cơ quan, tổ chức cá nhân được pháp luật tố tụng hình sự quy định. Cũng theo từ điển Tiếng Việt thì điều tra là những hành động “tìm hiểu, xem xét để biết rõ sự thật” [40].
Như vậy, thẩm quyền điều tra trong tố tụng hình sự là tổng hợp các quyền và nghĩa vụ tìm hiểu hành vi phạm tội, làm rõ những chứng cứ xác định có tội, chứng cứ xác định vô tội, những tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của bị can, bị cáo, xác định hậu quả phạm tội. Để thực hiện các biện pháp bảo đảm bồi thường, tìm ra nguyên nhân và điều kiện phạm tội, lập hồ sơ đề nghị truy tố, yêu cầu các cơ quan, tổ chức hữu quan áp dụng các biện pháp phòng ngừa. Thẩm quyền điều tra của các Cơ quan điều tra quân đội Theo pháp luật tố tụng hình sự, Cơ quan điều tra trong Quân đội gồm: Cơ quan An ninh điều tra Quân đội và Cơ quan Điều tra hình sự Quân đội, có thẩm quyền điều tra các tội phạm thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án quân sự. Cơ quan An ninh điều tra có thẩm quyền điều tra các vụ án hình sự về các tội phạm quy định tại Chương XI và Chương XXIV của Bộ luật hình sự khi các tội phạm thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án quân sự.
Cơ quan điều tra hình sự có thẩm quyền điều tra các vụ án hình sự về các tội phạm quy định tại các chương từ Chương XII đến Chương XIII của Bộ luật hình sự khi các tội phạm đó thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án quân sự, trừ một số tội xâm phạm hoạt động tư pháp mà người phạm tội là cán bộ thuộc các Cơ quan tư pháp Quân đội thuộc thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra Viện kiểm sát Quân sự Trung ương [30]. Cơ quan điều tra là cơ quan được giao tiến hành các hoạt động điều tra nhằm làm rõ tội phạm và người phạm tội, lập hồ sơ, đề nghị truy tố người phạm tội trước pháp luật, làm rõ nguyên nhân, điều kiện phạm tội và yêu cầu các cơ quan, tổ chức hữu quan áp dụng các biện pháp ngăn ngừa. Hệ thống tổ chức của Cơ quan điều tra gồm: Cơ quan điều tra trong Công an nhân dân, Cơ 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com quan điều tra trong Quân đội nhân dân, Cơ quan điều tra của Viện Kiểm sát và các cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra như Bộ đội biên phòng, Cơ quan Hải quan, Cơ quan Kiểm lâm, lực lượng Cảnh sát biển. Quân đội nhân dân Việt Nam là lực lượng vũ trang nòng cốt của Đảng và Nhà nước, có nhiệm vụ giữ vững và đảm bảo an ninh quốc phòng, huấn luyện sẵn sàng chiến đấu và chiến đấu bảo vệ Tổ quốc.
Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ của các đơn vị không tránh khỏi tồn tại những sơ hở phát sinh tội phạm; yêu cầu đặt ra là cần phải quản lý được tình hình tội phạm trong toàn quân, tham mưu cho cấp ủy Đảng, chỉ huy trong cơ quan, đơn vị hạn chế những tồn tại, phát huy mặt tích cực trong đấu tranh phòng ngừa tội phạm. Chính vì vậy, Cơ quan điều tra hình sự quân đội - Công an Quân pháp, được thành lập theo Sắc lệnh số 258/SL ngày 19/11/1948 do Chủ tịch Hồ Chí Minh ký. Công an Quân pháp thuộc Quân pháp cục (là cục chuyên môn của Bộ Quốc phòng) và được tổ chức từ cấp Trung ương đến cấp liên khu, đại đoàn. Sau đó, cùng với sự phát triển của Quân đội và yêu cầu tăng cường pháp chế, nghiêm chỉnh thi hành pháp luật trong Quân đội, hệ thống tổ chức Công an Quân pháp được tổ chức ở Bộ Quốc phòng (Cục Quân pháp) và các Quân khu, Quân đoàn, Quân chủng, Binh chủng (Phòng hoặc Ban quân pháp).
Sau khi Bộ luật tố tụng hình sự năm 1988, Pháp lệnh Tổ chức điều tra hình sự năm 1989 được ban hành, hệ thống CQĐTHS Quân đội gồm có 194 cơ quan, được tổ chức ở ba cấp: cấp thứ nhất là CQĐTHS Bộ Quốc phòng; cấp thứ hai là các CQĐTHS cấp quân khu và tương đương; cấp thứ ba là các CQĐTHS ở các Binh chủng, bộ chỉ huy quân sự tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương và tương đương. Từ năm 2003 đến nay, theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự và Pháp lệnh Tổ chức điều tra hình sự, CQĐTHS Quân đội thuộc hệ thống Cơ quan điều tra, là một trong những cơ quan tiến hành tố 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tụng hình sự, bộ máy tổ chức vẫn được phân chia thành ba cấp điều tra. Nhưng ở cấp thứ ba có sự thay đổi về cơ cấu tổ chức, tên gọi và thẩm quyền, cụ thể: các CQĐTHS (Ban điều tra hình sự) ở các Binh chủng, bộ chỉ huy quân sự tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương và tương đương bị giải thể để thành lập các CQĐTHS khu vực trực thuộc cấp thứ hai. Về thẩm quyền, CQĐTHS Quân đội được tiến hành điều tra những vụ án hình sự về các tội phạm quy định tại các chương từ Chương XII đến Chương XXIII của Bộ luật hình sự khi các tội phạm đó thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án quân sự (trừ các tội phạm thuộc thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra Viện kiểm sát Quân sự Trung ương).
Có thể thấy rằng, lịch sử hình thành, phát triển của CQĐTHS Quân đội gắn liền với sự phát triển của Quân đội. Trong quân đội, CQĐTHS luôn được tổ chức thành một hệ thống độc lập theo đơn vị hành chính quân sự; CQĐTHS Quân đội là lực lượng điều tra riêng biệt, có thẩm quyền điều tra các vụ án hình sự theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự. Trong quá trình giải quyết vụ án hình sự thuộc thẩm quyền, CQĐTHS Quân đội có vị trí đặc biệt quan trọng. Mặc dù, CQĐTHS Quân đội không có quyền quyết định một người có tội hay không, nhưng những tài liệu, chứng cứ do CQĐTHS Quân đội cung cấp sẽ là cơ sở cho quyết định truy tố của Viện kiểm sát Quân sự và phán quyết của Tòa án Quân sự.
Bởi vì, thực chất hoạt động điều tra là quá trình tìm kiếm, thu thập chứng cứ để chứng minh tội phạm, người phạm tội và các tình tiết tăng nặng giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Do đó, các quyết định của Viện kiểm sát Quân sự và của Tòa án Quân sự phụ thuộc rất nhiều vào chất lượng và kết quả quá trình điều tra của CQĐTHS Quân đội. Giai đoạn điều tra nhanh chóng, chính xác thì việc truy tố và xét xử mới nhanh chóng và có chất lượng. Ngược lại, hoạt động điều tra kéo dài, kết quả điều tra không chính xác sẽ dẫn đến những hậu quả bất lợi cho xã hội, cho tổ chức, cho công dân và quân nhân.
Theo PGS, TS Trần Đình Nhã thì: 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Điều tra là khâu đột phá, là giai đoạn đầu giữ vai trò thành bại đối với cả tiến trình tố tụng hình sự. Những kết quả khả quan cũng như những sai lầm tư pháp nghiêm trọng nhất như bỏ lọt tội phạm, làm oan người vô tội… thường bắt nguồn từ giai đoạn điều tra. Vị trí quan trọng của giai đoạn điều tra đối với công tác xét xử không chỉ giới hạn ở số lượng, chất lượng chứng cứ mà Cơ quan điều tra có thể cung cấp cho Tòa án, mà thậm chí nhiều trường hợp, sự nhận định đánh giá tội phạm của cơ quan điều tra và của Viện Kiểm sát còn quy định giới hạn việc xét xử [26]. Chính vì vậy, hoạt động điều tra của CQĐTHS Quân đội là không thể thiếu trong tố tụng hình sự.
Tòa án Quân sự muốn xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật thì trước đó, CQĐTHS Quân đội phải thu thập đầy đủ chứng cứ xác định tội phạm, người thực hiện hành vi phạm tội và những chứng cứ xác định những tình tiết khác của vụ án hình sự.