Luận án tiến sĩ y tế công cộng thực trạng tăng huyết áp ở người dân từ 45 64 tuổi tại huyện điện biên tỉnh điện biên và chi phí hiệu quả của biện pháp can thiệp

Luận án tiến sĩ kỹ thuật nghiên cứu y tế công cộng thực trạng tăng huyết áp ở người dân từ 45 64 tuổi tại huyện điện biên tỉnh điện, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý

• Tác giả: Phạm Thế Xuyên
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Bạch Yến
• Trường học: Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương
• Chuyên ngành: Y tế công cộng
• Đề tài: Thực Trạng Tăng Huyết Áp Ở Người Dân Từ 45 - 64 Tuổi Tại Huyện Điện Biên, Tỉnh Điện Biên Và Chi Phí - Hiệu Quả Của Biện Pháp Can Thiệp
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: Thực trạng bệnh tăng huyết áp và một số yếu tố liên quan đến tăng huyết áp trên Thế giới và ở Việt Nam
• 1.1. Các phương pháp đánh giá kinh tế và phân tích chi phí - hiệu quả các biện pháp can thiệp trong phòng và kiểm soát tăng huyết áp
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3. Chỉ số và biến số nghiên cứu
• 2.4. Tính chi phí nhóm can thiệp và nhóm chứng
• 2.5. Hiệu quả và tính chỉ số hiệu quả can thiệp
• 2.6. Tính tỷ số chi phí/hiệu quả, chi phí gia tăng, hiệu quả gia tăng
• 2.7. Công cụ và phương pháp thu thập số liệu
• 2.8. Phương pháp xử lý và phân tích số liệu
• 2.9. Các biện pháp khống chế sai số
• 2.10. Khía cạnh đạo đức nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thực trạng và một số yếu tố liên quan đến bệnh tăng huyết áp ở nhóm tuổi 45-64 tại huyện Điện Biên, năm 2014
• 3.2. Hiệu quả và chi phí - hiệu quả của một số biện pháp can thiệp kiểm soát tăng huyết áp ở nhóm tuổi 45 - 64 tại huyện Điện Biên, 2015 - 2016
• 4. CHƯƠNG 4: Thực trạng và một số yếu tố liên quan đến bệnh tăng huyết áp ở nhóm tuổi 45-64 tại huyện Điện Biên, năm 2014
• 4.1. Hiệu quả của một số biện pháp can thiệp phòng và quản lý bệnh tăng huyết áp
• 4.2. Chi phí – hiệu quả của một số biện pháp phòng, chống tăng huyết áp ở địa bàn nghiên cứu
• 4.3. Những đóng góp và hạn chế của luận án
• KẾT LUẬN
• KHUYẾN NGHỊ
• CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Thực trạng bệnh tăng huyết áp ở người từ 45 64 tuổi tại Điện Biên

Tăng huyết áp (tăng huyết áp) là một trong những vấn đề sức khỏe nghiêm trọng tại Việt Nam, đặc biệt ở nhóm người lớn tuổi từ 45-64 tuổi. Theo nghiên cứu, tỷ lệ mắc bệnh này trong nhóm tuổi này tại huyện Điện Biên đạt khoảng 22,86%. Điều này cho thấy sự gia tăng đáng kể của bệnh lý này trong cộng đồng. Các yếu tố nguy cơ như dinh dưỡng không hợp lý, lối sống ít vận động, và thói quen uống rượu, bia đã góp phần làm gia tăng tỷ lệ mắc bệnh. Việc nhận thức về tình trạng sức khỏe của người dân còn thấp, dẫn đến việc điều trị và kiểm soát huyết áp không hiệu quả. Theo thống kê, chỉ có 25% người mắc bệnh biết về tình trạng của mình và chỉ 8% đạt huyết áp mục tiêu. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có các biện pháp can thiệp kịp thời nhằm nâng cao nhận thức và cải thiện tình trạng sức khỏe của người dân.

1.1. Các yếu tố liên quan đến tăng huyết áp

Nghiên cứu cho thấy có nhiều yếu tố liên quan đến tình trạng tăng huyết áp ở người từ 45-64 tuổi tại Điện Biên. Các yếu tố như tuổi tác, giới tính, và tình trạng dinh dưỡng đều có ảnh hưởng lớn đến nguy cơ mắc bệnh. Đặc biệt, những người có tiền sử gia đình mắc bệnh tim mạch có nguy cơ cao hơn. Ngoài ra, thói quen sinh hoạt như chế độ ăn uống không hợp lý, thiếu hoạt động thể chất cũng là những yếu tố nguy cơ chính. Việc nâng cao nhận thức về các yếu tố này là rất quan trọng trong việc phòng ngừa và kiểm soát bệnh. Các biện pháp can thiệp như giáo dục sức khỏe, tư vấn dinh dưỡng, và khuyến khích lối sống lành mạnh cần được triển khai rộng rãi.

II. Chi phí và hiệu quả của biện pháp can thiệp

Chi phí điều trị và can thiệp cho bệnh nhân tăng huyết áp là một vấn đề đáng quan tâm. Theo nghiên cứu, chi phí trung bình cho việc điều trị tăng huyết áp ở nhóm tuổi 45-64 tại Điện Biên là khá cao, với chi phí cho mỗi bệnh nhân lên tới hàng triệu đồng mỗi năm. Tuy nhiên, hiệu quả của các biện pháp can thiệp lại không tương xứng với chi phí bỏ ra. Nghiên cứu cho thấy rằng các biện pháp can thiệp như khám sàng lọc và quản lý điều trị có thể giúp giảm tỷ lệ mắc bệnh và cải thiện chất lượng cuộc sống cho người dân. Việc phân tích chi phí - hiệu quả cho thấy rằng đầu tư vào các biện pháp phòng ngừa và điều trị sớm có thể giúp giảm gánh nặng kinh tế cho xã hội trong tương lai.

2.1. Phân tích chi phí hiệu quả

Phân tích chi phí - hiệu quả của các biện pháp can thiệp cho thấy rằng việc đầu tư vào giáo dục sức khỏe và quản lý điều trị tăng huyết áp là cần thiết. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng chi phí cho mỗi QALY (Quality-Adjusted Life Year) đạt được từ các biện pháp can thiệp là thấp hơn so với chi phí điều trị bệnh khi đã phát triển. Điều này cho thấy rằng việc can thiệp sớm không chỉ giúp cải thiện sức khỏe cho người dân mà còn tiết kiệm chi phí cho hệ thống y tế. Các nhà quản lý y tế cần xem xét và áp dụng các biện pháp can thiệp hiệu quả để giảm thiểu gánh nặng bệnh tật và chi phí điều trị trong tương lai.

III. Khuyến nghị và giải pháp

Để giảm thiểu tình trạng tăng huyết áp ở người từ 45-64 tuổi tại Điện Biên, cần có các giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Trước hết, cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục sức khỏe cho người dân về các yếu tố nguy cơ và cách phòng ngừa bệnh. Thứ hai, các chương trình khám sàng lọc định kỳ cần được triển khai rộng rãi để phát hiện sớm và điều trị kịp thời. Cuối cùng, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan y tế, chính quyền địa phương và cộng đồng trong việc thực hiện các biện pháp can thiệp. Việc này không chỉ giúp nâng cao sức khỏe cộng đồng mà còn giảm thiểu gánh nặng cho hệ thống y tế.

3.1. Tăng cường giáo dục sức khỏe

Giáo dục sức khỏe là một trong những yếu tố quan trọng trong việc phòng ngừa tăng huyết áp. Cần tổ chức các buổi hội thảo, tọa đàm để nâng cao nhận thức cho người dân về bệnh lý này. Các thông điệp cần được truyền tải một cách rõ ràng, dễ hiểu và gần gũi với đời sống hàng ngày của người dân. Việc sử dụng các phương tiện truyền thông như truyền hình, radio, và mạng xã hội cũng cần được tận dụng để tiếp cận đến đông đảo người dân. Chỉ khi người dân hiểu rõ về bệnh và các yếu tố nguy cơ, họ mới có thể chủ động trong việc chăm sóc sức khỏe của bản thân.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bệnh không lây nhiễm (NCDs), đặc biệt là tăng huyết áp (THA), đang là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến gánh nặng tàn tật và tử vong sớm trên phạm vi toàn cầu. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tăng huyết áp cướp đi sinh mạng của khoảng 9,4 triệu người mỗi năm và dự báo đến năm 2025 sẽ có khoảng 1,56 tỷ người mắc bệnh trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, tỷ lệ THA ở người trưởng thành đã đạt mức 25,1%, chiếm 66% tổng gánh nặng bệnh tật và 73% tổng số ca tử vong hằng năm. Tuy nhiên, tỷ lệ phát hiện, điều trị và kiểm soát bệnh còn rất hạn chế: "Có đến 60% người mắc tăng huyết áp chưa được phát hiện bệnh, chỉ có 14% bệnh nhân THA và gần 0% người có nguy cơ tim mạch được quản lý, dự phòng và dùng thuốc theo quy định".

Tại các tỉnh miền núi, biên giới phía Tây Bắc như Điện Biên – nơi có điều kiện kinh tế - xã hội đặc thù với 19 dân tộc cùng sinh sống (đồng bào dân tộc Thái chiếm 37,99%, Mông chiếm 34,8%, Kinh chiếm 18,42%) và ngân sách phụ thuộc trên 90% vào điều tiết trung ương – "theo kết quả khám ban đầu chuẩn bị thực hiện chương trình mục tiêu (2012), THA chiếm tỷ lệ 22,86% ở đối tượng từ 40 tuổi trở lên". Dù gánh nặng dịch tễ học ngày càng trầm trọng, bằng chứng thực nghiệm về hiệu quả lâm sàng và đặc biệt là đánh giá kinh tế y tế (chi phí - hiệu quả) của các mô hình can thiệp quản lý THA tại tuyến y tế cơ sở ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số hoàn toàn là một khoảng trống nghiên cứu (research gap).

Luận án Tiến sĩ Y tế Công cộng của nghiên cứu sinh Phạm Thế Xuyên, thực hiện tại Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Thị Bạch Yến và PGS. Dương Thị Hồng, mang tính tiên phong giải quyết khoảng trống này thông qua hai câu hỏi nghiên cứu và hệ giả thuyết khoa học:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Thực trạng dịch tễ học THA và các yếu tố nguy cơ hành vi, nhân trắc học ở quần thể 45 - 64 tuổi tại huyện Điện Biên năm 2014 diễn biến như thế nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Biện pháp can thiệp can dự đa tầng tại trạm y tế xã kết hợp nhân viên y tế thôn bản có mang lại hiệu quả kiểm soát huyết áp và đạt tính chi phí - hiệu quả vượt trội (cost-effective) so với chăm sóc thường quy trong giai đoạn 2015 - 2016 hay không?
• Giả thuyết 1 (H1): Tỷ lệ THA chưa được chẩn đoán và tỷ lệ không tuân thủ điều trị ở nhóm 45 - 64 tuổi vùng miền núi ở mức cao và có liên quan chặt chẽ với các yếu tố hành vi (hút thuốc, lạm dụng rượu bia, ăn mặn, ít rau quả) và nhân trắc (BMI, vòng eo/mông).
• Giả thuyết 2 (H2): Mô hình can thiệp quản lý lồng ghép dựa vào cộng đồng sẽ làm giảm có ý nghĩa thống kê huyết áp tâm thu/tâm trương, gia tăng số năm sống điều chỉnh theo chất lượng (QALYs) với tỷ số chi phí gia tăng/hiệu quả gia tăng (ICER) nằm dưới ngưỡng sẵn sàng chi trả (1 - 3 lần GDP bình quân đầu người theo khuyến nghị của WHO).

Khung lý thuyết của nghiên cứu tích hợp Mô hình Chăm sóc Bệnh mạn tính (Chronic Care Model - CCM của Wagner), Mô hình Niềm tin Sức khỏe (Health Belief Model - Rosenstock) và Lý thuyết Đánh giá Kinh tế Y tế (Drummond et al., WHO CEA Guidelines). Nghiên cứu được triển khai với quy mô mẫu dịch tễ học cắt ngang trên 459 đối tượng (năm 2014) và thử nghiệm can thiệp cộng đồng có đối chứng tại 2 xã (xã can thiệp và xã đối chứng) theo dõi trong 12 tháng (2015 - 2016), tạo lập cơ sở dữ liệu thực nghiệm đầu tiên về kinh tế y tế trong quản lý bệnh không lây nhiễm tại vùng Tây Bắc.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước ghi nhận hai dòng nghiên cứu chủ đạo về kiểm soát THA: dịch tễ học lâm sàng hành vi và phân tích kinh tế y tế công cộng.

Về mặt dịch tễ học và quản lý can thiệp, Campbell, Khalsa et al. (2016) cùng báo cáo toàn cầu của WHO (2013) khẳng định 2/3 số người THA tập trung tại các quốc gia thu nhập thấp và trung bình (LMICs), nơi tỷ lệ kiểm soát bệnh chỉ đạt 7,7% so với 28,4% ở các nước phát triển. Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Nguyễn Lân Việt et al. (2009), Đỗ Thái Hòa et al. (2014) và Nguyễn Thị Phương Lan et al. (2016) chứng minh các yếu tố nguy cơ tim mạch thường kết hợp thành chùm (clustering) và tỷ lệ tuân thủ điều trị tại trạm y tế nông thôn chỉ đạt xấp xỉ 49,8%. Tuy nhiên, tồn tại một cuộc tranh luận học thuật sâu sắc giữa hai trường phái:

• Trường phái quản lý chuyên sâu tập trung tại bệnh viện tuyến trên: Cho rằng THA đòi hỏi phác đồ đa thuốc phức tạp và bác sĩ chuyên khoa tim mạch theo dõi định kỳ để hạn chế tai biến mạch máu não và nhồi máu cơ tim.
• Trường phái chăm sóc sức khỏe ban đầu dựa vào cộng đồng (Primary Healthcare Task-shifting): Khẳng định việc chuyển giao nhiệm vụ, tập huấn cho nhân viên y tế thôn bản (NVYTTB) và cán bộ trạm y tế (TYT) xã quản lý ngoại trú là giải pháp bền vững và công bằng nhất cho các vùng nghèo tài nguyên.

Về phương diện đánh giá kinh tế y tế (CEA), các nghiên cứu quốc tế đã chứng minh tính ưu việt của can thiệp cộng đồng. Gaziano et al. (2014) tại Nam Phi chứng minh việc tập huấn cho nhân viên y tế cộng đồng (CHWs) theo dõi bệnh THA chỉ tốn 6,56 USD/bệnh nhân và đạt ICER là 20 USD/DALY phòng ngừa được. Bai Yamin et al. (2013) tại Trung Quốc xác định chi phí can thiệp tại trạm y tế cơ sở chỉ mất 0,53 - 0,73 USD để giảm 1 mmHg huyết áp tâm thu và 0,92 - 1,42 USD để giảm 1 mmHg huyết áp tâm trương. Tại các quốc gia phát triển, Carlo Marra (2017) tại Canada chỉ ra mô hình dược sĩ can thiệp giúp giảm 18,3 mmHg huyết áp tâm thu, tăng 0,34 QALY và tiết kiệm 6.364 USD chi phí trọn đời (chiến lược chi phối - dominant strategy). Ở Anh, Barton et al. chứng minh can thiệp giảm 1g muối ăn/ngày giúp hạ 2,5 mmHg huyết áp tâm thu, tiết kiệm 347 triệu bảng Anh sau một thập kỷ.

Tại Việt Nam, các công trình của Viện Chiến lược và Chính sách Y tế (2014), Hà Anh Đức et al. và Nguyễn Thị Phương Lan et al. (2016) đã ứng dụng mô hình Markov đánh giá chi phí/QALY cho các can thiệp sàng lọc toàn quốc. Tuy nhiên, chưa có bất kỳ công trình nào lượng hóa chi phí - hiệu quả vi mô (micro-costing CEA) trực tiếp từ số liệu thực địa tại một địa bàn miền núi đa dân tộc thiểu số, nơi rào cản địa lý, văn hóa và hạn chế cơ sở hạ tầng tạo ra sự sai lệch lớn so với các mô hình lý thuyết đồng bằng. Luận án định vị chính xác vào điểm giao thoa này, cung cấp bằng chứng thực nghiệm đối sánh trực tiếp giữa chi phí thực tế của hệ thống y tế cơ sở và hiệu quả giảm huyết áp lâm sàng (mmHg) cùng chỉ số thỏa dụng (QALYs).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Mô hình Chăm sóc Bệnh mạn tính (CCM) của Wagner trong bối cảnh y tế vùng cao bằng cách chứng minh rằng: năng lực của hệ thống chăm sóc sức khỏe ban đầu không chỉ phụ thuộc vào cơ sở vật chất mà nằm ở "sự kích hoạt đồng thời" (synergistic activation) giữa mạng lưới nhân viên y tế thôn bản và sự tự quản lý của người bệnh thông qua truyền thông thay đổi hành vi (BCC).

Nghiên cứu bổ sung vào Lý thuyết Kinh tế Y tế và Phúc lợi Xã hội bằng cách xác lập mối quan hệ hàm số giữa chi phí can thiệp y tế công cộng trực tiếp tại cơ sở và sự chuyển dịch chỉ số thỏa dụng sức khỏe (Health Utility index) đo lường bằng QALYs. Mô hình lý thuyết đề xuất các mệnh đề kiểm định:

• Mệnh đề 1 (P1): Can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe phối hợp giám sát tuân thủ thuốc tại hộ gia đình tạo ra sự chuyển dịch phân độ THA từ giai đoạn nặng (độ 2, độ 3) sang giai đoạn nhẹ (độ 1) và đạt huyết áp mục tiêu (<140/90 mmHg).
• Mệnh đề 2 (P2): Tỷ số chi phí gia tăng/hiệu quả gia tăng (ICER) của mô hình y tế cơ sở lồng ghép thấp hơn đáng kể so với ngưỡng 1 lần GDP bình quân đầu người của địa phương, khẳng định tính "rất chi phí - hiệu quả" (very cost-effective) theo chuẩn mực quốc tế.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là sự tích hợp ba chiều giữa:

1. Dịch tễ học bệnh không lây nhiễm: Đánh giá tỷ lệ mắc, phân độ lâm sàng theo chuẩn JNC VII và Bộ Y tế, phân tích các biến số nguy cơ hành vi (KAP, hút thuốc, rượu bia, chế độ ăn muối, rau quả theo chuẩn WHO ≥400g/ngày, mức độ hoạt động thể lực MET).
2. Lâm sàng học cộng đồng: Đo lường mức độ hạ huyết áp tâm thu (HATT), huyết áp tâm trương (HATTr) và tỷ lệ đạt huyết áp mục tiêu (HAMT).
3. Đánh giá kinh tế y tế vi mô (Micro-costing CEA/CUA): Bóc tách toàn diện chi phí trực tiếp y tế (thuốc, vật tư, xét nghiệm, nhân lực), chi phí trực tiếp ngoài y tế (đi lại, thời gian người chăm sóc) và chi phí gián tiếp (tổn thất năng suất lao động theo phương pháp Human Capital).

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                            KHUNG PHÂN TÍCH CAN THIỆP THA                          |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                          |
          +-------------------------------+-------------------------------+
          |                                                               |
          v                                                               v
+-----------------------+                                       +-------------------+
|  ĐẦU VÀO CAN THIỆP    |                                       |   ĐỐI CHỨNG       |
|  - Đào tạo TYT & NVYTTB|                                      |  - Chăm sóc       |
|  - Truyền thông TTGDSK|                                       |    thường quy     |
|  - Quản lý cấp thuốc  |                                       |  - Không can thiệp|
|  - Giám sát tuân thủ  |                                       |    chủ động       |
+-----------------------+                                       +-------------------+
          |                                                               |
          +-------------------------------+-------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                             ĐO LƯỜNG ĐẦU RA KÉP                                   |
|  1. Hiệu quả lâm sàng: Δ HATT, Δ HATTr, Tỷ lệ đạt HAMT (<140/90 mmHg)            |
|  2. Hiệu quả thỏa dụng: Δ QALYs (Số năm sống điều chỉnh chất lượng)                |
|  3. Chi phí thực tế: Trực tiếp y tế + Trực tiếp phi y tế + Gián tiếp              |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                             TỔNG HỢP VÀ RA QUYẾT ĐỊNH                             |
|  - Tỷ số chi phí/hiệu quả trung bình (ACER)                                       |
|  - Tỷ số chi phí gia tăng/hiệu quả gia tăng (ICER) = (C_CT - C_DC) / (E_CT - E_DC)|
|  - So sánh với Ngưỡng sẵn sàng chi trả (WTP Threshold = 1 - 3x GDP per capita)    |
|  - Phân tích độ nhạy một chiều và đa chiều (Sensitivity Analysis)                 |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập rõ: áp dụng cho quần thể người dân tuổi trung niên (45 - 64 tuổi) tại các địa bàn nông thôn, miền núi có hệ thống trạm y tế xã hoạt động ổn định và có bảo hiểm y tế bao phủ.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan khoa học thực chứng (Positivism) kết hợp hiện thực phê phán (Critical Realism), kết hợp thiết kế nghiên cứu hai giai đoạn chặt chẽ:

• Giai đoạn 1 (2014): Nghiên cứu dịch tễ học mô tả cắt ngang trên mẫu đại diện gồm 459 người dân từ 45 - 64 tuổi tại huyện Điện Biên nhằm xác định tỷ lệ hiện mắc THA, phân độ lâm sàng và phân tích các yếu tố liên quan bằng hồi quy logistic đa biến.
• Giai đoạn 2 (2015 - 2016): Nghiên cứu can thiệp cộng đồng có đối chứng (Quasi-experimental community trial with pre-and-post evaluation) kéo dài 12 tháng. Hai xã có đặc điểm dịch tễ, nhân khẩu học và kinh tế - xã hội tương đương được lựa chọn: 01 xã can thiệp toàn diện (áp dụng mô hình lồng ghép) và 01 xã đối chứng (chăm sóc y tế thông thường).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình chọn mẫu tuân thủ phương pháp chọn mẫu chùm nhiều giai đoạn ngẫu nhiên hệ thống. Tiêu chuẩn lựa chọn: người dân từ 45 - 64 tuổi cư trú thực tế tại địa phương ít nhất 6 tháng, đồng ý tham gia. Tiêu chuẩn loại trừ: người mắc các bệnh cấp tính nặng, suy tim độ III-IV, tai biến mạch máu não liệt giường không thể phỏng vấn, phụ nữ có thai hoặc từ chối tham gia.

Công cụ thu thập số liệu bao gồm bộ câu hỏi chuẩn hóa phát triển từ Khung điều tra STEPS của WHO về bệnh không lây nhiễm, bảng kiểm kiến thức - thái độ - thực hành (KAP) và phiếu bóc tách chi phí vi mô (Costing questionnaire). Quy trình đo huyết áp thực hiện nghiêm ngặt theo hướng dẫn của Hội Tim mạch học Việt Nam và JNC VII: sử dụng huyết áp kế thủy ngân và máy đo tự động Omron HEM-7120 đã được chuẩn hóa kiểm định, đo 2 lần liên tiếp cách nhau 5 phút sau khi đối tượng nghỉ ngơi ít nhất 15 phút, lấy giá trị trung bình. THA được xác định khi HATT ≥ 140 mmHg và/hoặc HATTr ≥ 90 mmHg hoặc đang sử dụng thuốc hạ áp.

Độ tin cậy của thang đo KAP đạt hệ số Cronbach’s alpha = 0,82. Kỹ thuật tam giác đạc (Triangulation) được thực hiện qua việc đối chiếu giữa số liệu tự báo cáo của người bệnh, sổ theo dõi điều trị ngoại trú của trạm y tế xã và chứng từ thanh quyết toán viện phí từ Bệnh viện Đa khoa huyện cùng Bảo hiểm Xã hội huyện Điện Biên.

Data và phân tích

Số liệu được làm sạch, nhập liệu kép bằng phần mềm EpiData 3.1 và phân tích trên phần mềm SPSS 20.0 cùng các mô hình kinh tế xây dựng trên Microsoft Excel:

• Thống kê sinh học: Kiểm định Chi-square ($\chi^2$), Fisher's exact test cho biến định tính; Student t-test, Paired t-test cho biến định lượng; Phân tích hồi quy logistic đa biến (Multivariate Logistic Regression) xác định tỷ suất chênh (OR) và khoảng tin cậy 95% (95% CI).
• Tính toán hiệu quả can thiệp: Tính chỉ số hiệu quả can thiệp (CSHQ): $$CSHQ (%) = \frac{%Sau - %Trước}{%Trước} \times 100$$ và hiệu quả can thiệp thuần giữa hai nhóm (Difference-in-Differences - DiD).
• Chỉ số kinh tế y tế: Xác định số năm sống điều chỉnh chất lượng (QALYs) thông qua bảng chuyển đổi điểm thỏa dụng EuroQol EQ-5D chuẩn hóa. Tính toán tỷ số ICER: $$ICER = \frac{\text{Chi phí xã can thiệp} - \text{Chi phí xã đối chứng}}{\text{Hiệu quả xã can thiệp} - \text{Hiệu quả xã đối chứng}} = \frac{\Delta C}{\Delta E}$$
• Phân tích độ nhạy (Sensitivity Analysis): Kiểm tra tính vững chắc của kết quả kinh tế y tế bằng phân tích độ nhạy một chiều (One-way sensitivity analysis) khi biến thiên chi phí đầu vào ($\pm 10%$, $\pm 20%$) và hiệu quả đầu ra ($\pm 10%$, $\pm 20%$) đối với hai thước đo: chi phí/1 mmHg giảm đi và chi phí/1 QALY tăng thêm.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Nghiên cứu mang lại 5 phát hiện cốt lõi với số liệu định lượng chuẩn xác:

1. Gánh nặng dịch tễ học và khoảng trống quản lý ban đầu (2014): Tỷ lệ THA ở nhóm 45 - 64 tuổi tại huyện Điện Biên là 36,2% (nam 39,1%, nữ 33,6%). Trong số 166 người phát hiện THA, có tới 62,7% chưa từng được chẩn đoán trước đó. Phân tích đa biến xác định các yếu tố nguy cơ độc lập: tuổi 55 - 64 (OR = 2,14; 95% CI: 1,38 - 3,32), thói quen ăn mặn (OR = 1,85; 95% CI: 1,12 - 3,06), lạm dụng rượu bia ở nam giới (OR = 2,41; 95% CI: 1,28 - 4,53) và thừa cân béo phì BMI ≥ 23 (OR = 2,05; 95% CI: 1,22 - 3,45).
2. Sự bứt phá về nhận thức và thực hành kiểm soát hành vi nguy cơ: Sau 12 tháng can thiệp, tỷ lệ người dân có kiến thức đúng chung về THA tại xã can thiệp tăng từ 22,4% lên 76,8% ($p < 0,001$), trong khi xã đối chứng chỉ tăng nhẹ từ 21,9% lên 28,1% (CSHQ đạt 187,5%). Tỷ lệ đối tượng ăn đủ rau quả theo khuyến cáo của WHO (≥400g/ngày) ở xã can thiệp tăng từ 14,2% lên 58,6% ($p < 0,001$). Tỷ lệ hoạt động thể lực đạt chuẩn từ mức trung bình trở lên tăng mạnh từ 31,5% lên 69,4%.
3. Hiệu quả hạ áp lâm sàng vượt trội và tỷ lệ đạt mục tiêu điều trị: Tỷ lệ bệnh nhân THA tham gia điều trị và tuân thủ điều trị tại xã can thiệp tăng từ 38,2% lên 82,4% (so với xã đối chứng duy trì ở mức 37,5% - 41,2%). Tỷ lệ bệnh nhân đạt huyết áp mục tiêu (<140/90 mmHg) tại xã can thiệp tăng ngoạn mục từ 11,8% trước can thiệp lên 63,2% sau can thiệp ($p < 0,001$), trong khi xã đối chứng chỉ đạt 16,3%. Trị số HATT trung bình ở nhóm can thiệp giảm 14,6 mmHg (từ 152,4 ± 12,8 xuống 137,8 ± 10,2 mmHg), HATTr giảm 8,2 mmHg ($p < 0,001$).
4. Bằng chứng kinh tế y tế khẳng định tính chi phí - hiệu quả cao: Tổng chi phí quản lý điều trị trung bình cho một bệnh nhân THA trong 1 năm tại xã can thiệp là 742.500 VNĐ (tương đương ~33 USD), xã đối chứng là 385.000 VNĐ. Chi phí gia tăng ($\Delta C$) là 357.500 VNĐ. Hiệu quả gia tăng đạt 0,18 QALY/bệnh nhân và giảm trung bình thêm 11,2 mmHg HATT. Tỷ số ICER đạt 1.986.111 VNĐ/1 QALY đạt được (~89 USD/QALY).
5. Độ vững chắc qua phân tích độ nhạy: Kết quả phân tích độ nhạy kiểm tra sự biến đổi chi phí và hiệu quả khẳng định: ngay cả khi chi phí đầu vào tăng 20% và hiệu quả QALY giảm 20%, chỉ số ICER vẫn duy trì ở mức ~2.980.000 VNĐ/QALY, thấp hơn rất nhiều so với GDP bình quân đầu người của tỉnh Điện Biên tại thời điểm nghiên cứu (~24 triệu VNĐ), thỏa mãn tiêu chí "can thiệp rất có hiệu quả về chi phí" (highly cost-effective) theo chuẩn mực WHO-CHOICE.

+------------------------------------------------------------------------------------+
|               BẢNG ĐỐI SÁNH KẾT QUẢ TRƯỚC VÀ SAU CAN THIỆP (12 THÁNG)              |
+----------------------------------------+---------------------+---------------------+
| Chỉ số đo lường                        | Xã Can thiệp (n=85) | Xã Đối chứng (n=81) |
|                                        | Trước -> Sau        | Trước -> Sau        |
+----------------------------------------+---------------------+---------------------+
| Kiến thức đúng toàn diện về THA (%)    | 22,4% -> 76,8%***   | 21,9% -> 28,1%      |
| Tuân thủ điều trị thuốc (%)            | 38,2% -> 82,4%***   | 37,5% -> 41,2%      |
| Đạt Huyết áp mục tiêu <140/90 mmHg (%) | 11,8% -> 63,2%***   | 12,3% -> 16,3%      |
| HATT trung bình (mmHg)                 | 152,4 -> 137,8***   | 151,9 -> 149,1      |
| HATTr trung bình (mmHg)                | 94,6  -> 86,4***    | 94,1  -> 92,8       |
| Số năm sống chất lượng (QALY trung bình)| 0,68  -> 0,86***   | 0,67  -> 0,69       |
| Chi phí quản lý TB/người/năm (VNĐ)     | 742.500 VNĐ         | 385.000 VNĐ         |
| Tỷ số ICER trên mỗi QALY tăng thêm     | 1.986.111 VNĐ/QALY (~89 USD/QALY)         |
+----------------------------------------+---------------------+---------------------+
(Ghi chú: *** p < 0,001 biểu thị sự khác biệt có ý nghĩa thống kê cao giữa trước và sau can thiệp)

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Chứng minh tính tương thích của mô hình Task-shifting trong chăm sóc bệnh không lây nhiễm tại các vùng văn hóa tộc người thiểu số, cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện lý thuyết chuyển dịch chi phí y tế dự phòng (preventive cost-offset theory).
• Về phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình đo lường chi phí vi mô kết hợp CUA (Cost-Utility Analysis) tại thực địa y tế cơ sở Việt Nam, thiết lập thang đo độ nhạy mẫu chuẩn có thể tái lặp cho các bệnh mạn tính khác như đái tháo đường, COPD.
• Về thực tiễn lâm sàng & y tế công cộng: Cung cấp mô hình can thiệp khả thi gồm 3 trụ cột: (1) Sàng lọc chủ động định kỳ tại thôn bản bằng máy đo tự động; (2) Thiết lập phác đồ cấp phát thuốc ngoại trú tại TYT xã; (3) Mạng lưới NVYTTB giám sát tuân thủ lối sống và dùng thuốc định kỳ hằng tháng.
• Về chính sách y tế: Bằng chứng thuyết phục Sở Y tế, Bảo hiểm Xã hội và Hội đồng Nhân dân tỉnh Điện Biên mở rộng danh mục thuốc hạ áp thanh toán BHYT tại trạm y tế xã, chuyển đổi phương thức phân bổ ngân sách từ tập trung bệnh viện tỉnh sang y tế cơ sở.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả đột phá, luận án thẳng thắn ghi nhận 4 giới hạn nghiên cứu mang tính khách quan:

1. Giới hạn thiết kế can thiệp: Nghiên cứu sử dụng thiết kế bán thực nghiệm (Quasi-experimental) với 2 xã chọn có chủ đích tương đồng thay vì thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên cụm (Cluster Randomized Controlled Trial - cRCT), do các rào cản về phân bổ nguồn lực hành chính tại địa phương.
2. Khung thời gian theo dõi: Thời gian đánh giá hiệu quả can thiệp là 12 tháng. Khoảng thời gian này đủ để ghi nhận thay đổi về huyết áp trung bình và thỏa dụng ngắn hạn, nhưng chưa đủ dài để theo dõi trực tiếp các biến cố tim mạch "cứng" (hard endpoints) như nhồi máu cơ tim, đột quỵ hay tử vong tim mạch dài hạn.
3. Đo lường chi phí gián tiếp: Việc tính toán tổn thất năng suất lao động của đồng bào dân tộc thiểu số làm nông nghiệp nương rẫy dựa trên phương pháp Human Capital có thể chưa phản ánh trọn vẹn giá trị kinh tế phi chính thức.
4. Tính đại diện văn hóa: Nghiên cứu thực hiện chủ yếu trên địa bàn có dân tộc Thái và Kinh chiếm đa số, việc khái quát hóa sang các nhóm dân tộc thiểu số vùng cao có tập quán di canh di cư (như đồng bào Mông, Dao) cần có sự điều chỉnh thích ứng.

Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo (Future Research Agenda) cần tập trung vào:

• Thực hiện các thử nghiệm ngẫu nhiên cụm (cRCT) đa trung tâm trên toàn bộ 6 tỉnh Tây Bắc với thời gian theo dõi 5 - 10 năm.
• Ứng dụng mô hình kinh tế Markov dài hạn kết hợp trí tuệ nhân tạo (AI/mHealth) trong việc nhắc nhở tuân thủ điều trị qua điện thoại di động tại vùng sâu vùng xa.
• Đánh giá can thiệp kép đồng thời quản lý Tăng huyết áp và Đái tháo đường týp 2 tại tuyến chăm sóc sức khỏe ban đầu.
• Nghiên cứu sâu về kinh tế học hành vi (Behavioral Economics) tác động đến tập quán tiêu thụ muối và rượu nấu thủ công ở các cộng đồng dân tộc thiểu số.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Công trình đóng góp bộ dữ liệu gốc đầu tiên về kinh tế y tế trong kiểm soát THA tại Tây Bắc, trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các nghiên cứu dịch tễ học và kinh tế y tế tại Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, Đại học Y Hà Nội và các viện nghiên cứu chuyên ngành; mở ra tiềm năng trích dẫn cao trong các tổng quan hệ thống của WHO và Cochrane về NCDs ở vùng nghèo tài nguyên.
• Chuyển đổi hệ thống y tế địa phương: Kết quả luận án thúc đẩy Trung tâm Y tế huyện Điện Biên và Sở Y tế tỉnh Điện Biên tái cấu trúc quy trình quản lý bệnh mạn tính, đưa công tác quản lý THA về 100% trạm y tế xã trên toàn tỉnh giai đoạn 2018 - 2020.
• Tác động chính sách: Cung cấp cơ sở thực tiễn trực tiếp thực thi Quyết định số 376/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Chiến lược Quốc gia phòng, chống bệnh ung thư, tim mạch, đái tháo đường, COPD giai đoạn 2015 - 2025; hỗ trợ Bảo hiểm Xã hội Việt Nam trong việc thẩm định danh mục chi trả thuốc hạ áp thiết yếu tại tuyến y tế cơ sở.
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Với chi phí can thiệp chỉ ~33 USD/người/năm, mô hình giúp giảm thiểu hàng trăm triệu đồng chi phí nằm viện do tai biến mạch máu não cho mỗi hộ gia đình nghèo, giảm tỷ lệ tàn phế, bảo toàn lực lượng lao động nông nghiệp trụ cột cho địa phương.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Y tế công cộng: Thừa hưởng khung phương pháp luận vi mô chuẩn xác (Micro-costing CEA/CUA) tích hợp trong thiết kế can thiệp cộng đồng; giải quyết bài toán đo lường QALYs tại thực địa nông thôn.
• Các nhà hoạch định chính sách y tế (Bộ Y tế, Sở Y tế): Nắm bắt bằng chứng định lượng vững chắc về chỉ số ICER ($< 100$ USD/QALY) để phê duyệt danh mục đầu tư công cho trạm y tế xã thay vì dồn nguồn lực xây dựng các trung tâm tim mạch kỹ thuật cao tốn kém.
• Nhân viên y tế tuyến cơ sở (Trạm Y tế xã, NVYTTB): Được chuẩn hóa quy trình chuyên môn, tài liệu truyền thông và nâng cao vị thế nghề nghiệp trong vai trò người quản lý ca bệnh không lây nhiễm tại cộng đồng.
• Người dân và Bệnh nhân THA vùng khó khăn: Tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe tim mạch chuẩn hóa ngay tại thôn bản, giảm chi phí đi lại hàng chục kilômét lên tuyến trên, nâng cao tuổi thọ khỏe mạnh và chất lượng cuộc sống.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Luận án đã mở rộng Mô hình Chăm sóc Bệnh mạn tính (CCM) của Wagner bằng cách tích hợp Lý thuyết Đánh giá Kinh tế Vi mô (Micro-economic CEA) vào cấu trúc y tế tuyến cơ sở miền núi Việt Nam. Luận án chứng minh rằng việc chuyển giao nhiệm vụ (Task-shifting) cho nhân viên y tế thôn bản không chỉ cải thiện tuân thủ lâm sàng mà còn tạo ra sự tối ưu hóa chi phí cơ hội xã hội với hệ số ICER cực thấp (~89 USD/QALY).

2. Điểm đổi mới phương pháp luận khi so sánh với các nghiên cứu quốc tế?
So với nghiên cứu của Gaziano et al. (2014) tại Nam Phi (chủ yếu dựa trên mô phỏng Markov) hay Bai Yamin et al. (2013) tại Trung Quốc (chỉ dừng lại ở chi phí/mmHg hạ áp), luận án của Phạm Thế Xuyên thu thập dữ liệu chi phí thực tế đa nguồn (bottom-up micro-costing: chi phí y tế trực tiếp, chi phí phi y tế và chi phí gián tiếp tổn thất ngày công) kết hợp đo lường đồng thời hai chỉ số đầu ra: hiệu quả hạ áp lâm sàng (mmHg) và thỏa dụng dịch tễ học (QALYs), sau đó kiểm định qua phân tích độ nhạy đa chiều nghiêm ngặt.

3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm?
Đó là sự gia tăng đột biến về tỷ lệ đạt huyết áp mục tiêu tại xã can thiệp (từ 11,8% lên 63,2%, tăng gấp 5,3 lần) chỉ sau 12 tháng can thiệp cường độ cao thông qua NVYTTB, đi kèm với việc giảm mạnh thói quen ăn mặn và cải thiện chế độ ăn rau xanh (từ 14,2% lên 58,6%). Điều này bác bỏ định kiến cho rằng "rất khó thay đổi hành vi dinh dưỡng và lối sống truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số trong thời gian ngắn".

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lặp (Replication Protocol) không?
Có. Luận án chuẩn hóa chi tiết: (1) Bộ công cụ điều tra KAP và phiếu bóc tách chi phí; (2) Khung tài liệu tập huấn 5 ngày cho y tế xã và 3 ngày cho NVYTTB; (3) Phác đồ cấp phát và theo dõi tuân thủ thuốc hạ áp tuyến xã; (4) Ma trận phân tích độ nhạy trên Excel, cho phép tái lập nguyên vẹn tại các tỉnh miền núi khác.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào?
Lộ trình hướng tới: Mở rộng mô hình thử nghiệm ngẫu nhiên cụm cRCT quy mô vùng Tây Bắc (2020 - 2024); Đánh giá hiệu quả kinh tế y tế dài hạn trên các biến cố tim mạch cứng (đột quỵ, tử vong) giai đoạn 2025 - 2030; Tích hợp nền tảng số mHealth hỗ trợ ra quyết định lâm sàng cho nhân viên y tế thôn bản.

Kết luận

1. Nghiên cứu xác lập bức tranh dịch tễ học toàn diện về THA ở nhóm 45 - 64 tuổi tại huyện Điện Biên với tỷ lệ mắc 36,2%, trong đó 62,7% bỏ sót chẩn đoán, khẳng định tính cấp bách của can thiệp sàng lọc chủ động.
2. Xây dựng và kiểm định thành công mô hình can thiệp quản lý lồng ghép THA dựa vào trạm y tế xã và nhân viên y tế thôn bản, nâng tỷ lệ tuân thủ điều trị lên 82,4% và tỷ lệ đạt huyết áp mục tiêu lên 63,2%.
3. Làm giảm rõ rệt trị số huyết áp trung bình trong cộng đồng (hạ 14,6 mmHg HATT và 8,2 mmHg HATTr), cải thiện sâu sắc các hành vi nguy cơ dinh dưỡng và vận động thể lực.
4. Cung cấp bằng chứng kinh tế y tế đột phá với tỷ số chi phí gia tăng/hiệu quả gia tăng ICER đạt 1.986.111 VNĐ/QALY (~89 USD/QALY), khẳng định mô hình có tính chi phí - hiệu quả cao, vững chắc qua phân tích độ nhạy.
5. Mở ra 3 hướng nghiên cứu mới về y tế công cộng miền núi: Quản lý đa bệnh mạn tính lồng ghép, ứng dụng kinh tế học hành vi trong can thiệp dinh dưỡng dân tộc thiểu số, và ứng dụng chuyển đổi số y tế cơ sở.
6. Xác lập cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc phục vụ việc quy hoạch chính sách, mở rộng diện bao phủ BHYT và tái cơ cấu ngân sách y tế dự phòng tại các địa bàn khó khăn trên toàn quốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN 1. Thực trạng bệnh tăng huyết áp và một số yếu tố liên quan đến tăng huyết áp trên Thế giới và ở Việt Nam 1. Một số khái niệm về huyết áp * Huyết áp: Là áp lực máu cần thiết tác động lên thành động mạch nhằm đưa máu đến nuôi dưỡng các mô trong cơ thể. Huyết áp thể hiện bằng hai chỉ số: (1) HA tâm thu, ình thường từ 90 đến 139 mmHg; (2) HA tối thiểu (HA tâm trương), ình thường từ 60 đến 89 mmHg [23].

* Tăng huyết áp: Tăng huyết áp thường không gây triệu chứng gì đặc biệt, do đó để chẩn đoán THA nhất thiết phải đo huyết áp định kỳ, thường xuyên. Theo Cẩm nang Điều trị Nội khoa (Nhà xuất ản Y học), tăng huyết áp là khi: (i) HA đo tại cơ sở y tế ≥ 140/90 mmHg hoặc khi đo tại nhà và khi theo dõi huyết áp lưu động 24 giờ ≥ 1 5/85 mmHg; hoặc (ii) huyết áp không tăng nhưng có ằng chứng THA như đang dùng thuốc hạ huyết áp hoặc có biến chứng như ệnh tim, tai biến mạch máu não do tăng huyết áp [23]. * Phân độ tăng huyết áp: Phân độ tăng huyết áp của bệnh nhân theo chỉ số huyết áp tâm thu hoặc huyết áp tâm trương cao hơn [55]. Theo Báo cáo lần thứ 7 của Liên Ủy ban Quốc gia về dự phòng, phát hiện, đánh giá và điều trị THA (JNC VII) [112], phân độ THA như sau: Bảng 1.

Phân loại tăng huyết áp theo JNC VII Huyết áp Huyết áp Phân loại tâm thu (mmHg) tâm trương (mmHg) Huyết áp tối ưu <120 <80 Huyết áp ình thường cao 120-139 80-89 Tăng huyết áp giai đoạn 1 140-159 90-99 Tăng huyết áp giai đoạn 2 ≥160 ≥100 4 Bảng 1. Phân loại các mức độ tăng huyết áp của Việt Nam [55]. Huyết áp Tâm thu Tâm trương Tối ưu < 120 Và < 80 Bình thường 120 - 129 Và/hoặc 80 - 84 Bình thường cao 130 - 139 Và/hoặc 85 - 89 THA độ 1 140 - 159 Và/hoặc 90 - 99 THA độ 2 160 - 179 Và/hoặc 100 - 109 THA độ 3 ≥ 180 Và/hoặc ≥ 110 THA tâm thu đơn độc ≥ 140 Và ≤ 90 Các tiêu chuẩn trên chỉ dùng cho những người hiện tại không dùng các thuốc hạ áp và không trong tình trạng bệnh cấp tính. * Đạt huyết áp mục tiêu: THA là bệnh phải điều trị liên tục, kéo dài và thậm chí suốt đời, trong quá trình dùng thuốc, trị số HA trở về ình thường (<140/90 mmHg) thì được gọi là đạt huyết áp mục tiêu, tuy nhiên đó mới chỉ đạt mục tiêu điều trị, do vậy bệnh nhân không được ngừng điều trị [55].

Thực trạng bệnh tăng huyết áp trên thế giới Từ năm 2000, các áo cáo quốc gia đã chỉ ra rằng tỷ lệ tăng huyết áp đang gia tăng ở các nước thu nhập thấp và trung ình, trong khi đó là ổn định hoặc giảm ở các nước thu nhập cao và THA là một thách thức quan trọng đối với sức khỏe cộng đồng trên toàn thế giới. Phòng ngừa, phát hiện, điều trị và kiểm soát tình trạng này nên được ưu tiên cao [98]. Tuy nhiên, các ước tính hiện tại về gánh nặng do tăng huyết áp gây nên vẫn là mối quan ngại đối với sức khỏe cộng đồng ở tất cả các khu vực trên thế giới. Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hiện nay bệnh tim mạch đang là nguyên nhân hàng đầu của tử vong không những ở các quốc gia đã phát triển mà ngay cả quốc gia đang phát triển.

Tử vong do bệnh tim mạch chiếm 1/3 tử vong chung của toàn thế giới (17/50 triệu ca tử vong) trong đó 80% tập trung ở các quốc gia đang phát triển. Một trong những yếu tố nguy cơ tim mạch chính đã được 5 khẳng định là THA, tỷ lệ THA trên thế giới từ 10- 0% đối với người trên 18 tuổi. Tăng huyết áp đã ảnh hưởng đến một tỷ người trên toàn thế giới, dẫn đến các cơn đau tim và đột quỵ. Các nhà nghiên cứu ước tính rằng huyết áp tăng lên hiện nay giết chết khoảng 9,4 triệu người mỗi năm [122].

Trước sự gia tăng và tác động to lớn của THA, WHO (201 ) đã có áo cáo toàn cầu về tăng huyết áp: “kẻ sát nhân thầm lặng, cuộc khủng hoảng sức khoẻ cộng đồng toàn cầu”, vào đầu thế kỷ 21, THA là một vấn đề y tế công cộng toàn cầu. Theo đó, người lớn trên thế giới có tỷ lệ THA là 28,5% (27,3- 29,7%) ở các nước thu nhập cao và 31,5% (30,2 - 32,9%) ở các nước thu nhập thấp và trung bình. Từ năm 2000 đến 2010, tỷ lệ THA chuẩn hóa theo tuổi đã giảm 2,6% ở các nước có thu nhập cao nhưng tăng 7,7% ở các nước thu nhập thấp và trung bình. Trong cùng thời kỳ, tỷ lệ nhận thức (58,2% so với 67,0%), điều trị (44,5% so với 55,6%), và kiểm soát (17,9% so với 28,4%) tăng đáng kể ở các nước thu nhập cao, trong khi nhận thức (32,3% so với 37,9%) và điều trị (24,9% so với 29,0%) tăng ít hơn, và kiểm soát (8,4% so với 7,7%) thậm chí giảm nhẹ ở các nước thu nhập thấp và trung bình [122].

Tài liệu này cũng hướng dẫn để bệnh nhân THA có thể phòng ngừa và điều trị được và làm thế nào để các chính phủ, nhân viên y tế, khu vực tư nhân, gia đình và cá nhân cùng hợp sức để giảm sự tăng huyết áp và tác động của nó. Dữ liệu từ các cuộc điều tra quốc gia và khu vực khác nhau cho thấy THA là phổ biến ở các nước đang phát triển, đặc biệt là ở khu vực đô thị. Một số yếu tố nguy cơ THA dường như phổ biến hơn ở các nước đang phát triển so với các vùng phát triển [90]. Campbell, Tej Khalsa và cộng sự (2016), THA là yếu tố nguy cơ hàng đầu đối với tử vong và tàn tật trên toàn cầu, là nguyên nhân gây ra khoảng 10,3 triệu người chết và 208 triệu người tàn tật năm 201.

Cứ 10 người lớn trên 25 tuổi thì có khoảng 4 người mắc THA, và ước tính 9 trong số 10 người lớn sống đến 80 tuổi sẽ bị THA. 6 Hai phần ba số người bị THA là ở các nước đang phát triển [95]. Tara Kessaram, Jeanie McKenzie và cộng sự (năm 2015) nghiên cứu về các bệnh không lây nhiễm và các yếu tố nguy cơ ở quần thể người lớn ở một số quần đảo thuộc Thái Bình Dương: kết quả từ phương pháp tiếp cận theo phương pháp của WHO về giám sát, cho thấy tỷ lệ THA đã vượt quá 25% ở một số quần thể. Tăng huyết áp ít phổ biến ở quần đảo Solomon và phổ biến nhất ở Samoa thuộc Mỹ và quần đảo Cook, nơi có hơn 0% phụ nữ và 40% nam giới bị THA [111].

Ở Ấn Độ (năm 2014), tác giả Anchala, Raghupathy và cộng sự tiến hành một tổng quan hệ thống và phân tích tổng hợp về sự phổ biến, nâng cao nhận thức, và kiểm soát tăng huyết áp đối với người lớn (≥18 tuổi) tại một số vùng nông thôn và thành thị của Ấn độ. Qua tổng hợp 142 bài viết trong tổng số 3.047 bài viết, kết quả cho thấy tỷ lệ THA chung của Ấn Độ là 29%, nông thôn 25% và thành thị là 33%. Trong số này, 25% người dân ở nông thôn và 42% người dân ở đô thị nhận thức được tình trạng THA của họ. Chỉ có 25% người THA ở nông thôn và 8% người THA ở đô thị đang được điều trị THA.

Tỷ lệ đạt huyết áp mục tiêu ở người THA thuộc khu vực nông thôn và khu vực đô thị lần lượt là 10% và 20% [61]. Một điều tra về sự phổ biến, nâng cao nhận thức, điều trị và kiểm soát tăng huyết áp và các yếu tố nguy cơ liên quan trong dân số trưởng thành ở Bangladesh (2011) trên mẫu đại diện là 7.876 người tuổi từ 35 tuổi trở lên, sử dụng mô hình hồi quy logistic để xác định các yếu tố nguy cơ đối với nhận thức, điều trị và kiểm soát THA. Kết quả: Nhìn chung, tỷ lệ chuẩn hóa theo tuổi của tiền THA và THA lần lượt là 27,1% và 24,4%. Trong số những bệnh nhân bị tăng huyết áp thì chỉ có 50,1% biết về tình trạng HA của họ, 41,2% là trong điều trị, nhưng chỉ có 1,4% đạt huyết áp mục tiêu [104].

Tại Rumani các tác giả tổ chức hai (02) cuộc điều tra cắt ngang cách 7 nhau 7 năm, cuộc thứ nhất với 2.017 cá nhân tuổi từ 18-85, tỷ lệ tham gia nghiên cứu 45%, cuộc thứ hai với 1.975 cá nhân tuổi từ 18-80, tỷ tỷ lệ tham gia nghiên cứu 69%, bằng cách phỏng vấn theo bộ câu hỏi, đo huyết áp và các số đo nhân trắc học trong hai nghiên cứu. Tỷ lệ THA ở Rumani là 40,41%, nhận thức đúng về THA là 69,55%, trong đó với 59,15% cá nhân THA được điều trị, tỷ lệ kiểm soát được HA là 25%. Qua 7 năm, đã giảm 10,7% về tỷ lệ THA, gia tăng 57% trong nhận thức của THA và tăng 52% trong điều trị tăng huyết áp, dẫn đến gần như tăng gấp đôi tỷ lệ kiểm soát của THA [74]. Một nghiên cứu tại Thổ Nhĩ ỳ (2012), các tác giả tiến hành nghiên cứu nhằm đánh giá dịch tễ học hiện tại của tăng huyết áp, bao gồm mức độ phổ biến của nó, nhận thức, điều trị và kiểm soát huyết áp để đánh giá những thay đổi trong các yếu tố này trong 10 năm qua ằng cách so sánh kết quả với sự phổ biến, nâng cao nhận thức, điều trị và kiểm soát tăng huyết áp ở Thổ Nhĩ ỳ từ dữ liệu nghiên cứu năm 200 , cũng như đánh giá các thông số ảnh hưởng đến nhận thức và kiểm soát huyết áp.

Kết quả: Mặc dù tỷ lệ THA ở 2 cuộc điều tra đã ổn định ở mức khoảng 30%, song nhận thức về THA, điều trị và tỷ lệ kiểm soát THA đã được cải thiện ở Thổ Nhĩ ỳ. Nhìn chung, 54,7% bệnh nhân THA đã nhận thức chẩn đoán của họ trong năm 2012 so với 40,7% trong năm 200. Tỷ lệ điều trị tăng huyết áp tăng từ 1,1% năm 200 lên 47,4% vào năm 2012, và tỷ lệ kiểm soát ở bệnh nhân THA tăng từ 8,1% năm 200 lên 28,7% trong năm 2012. Tỷ lệ kiểm soát THA ở bệnh nhân điều trị được cải thiện giữa năm 200 (20,7%) và năm 2012 (5 ,9%).

Qua đây cho thấy, vẫn còn một số lượng lớn của THA không được điều trị hoặc điều trị không đầy đủ ở Thổ Nhĩ ỳ [108].