CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA CÔNG TY CHỨNG KHOÁN 1.1 TỔNG QUAN VỀ RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA CÔNG TY CHỨNG KHOÁN 1.1 Khái quát về Công ty Chứng khoán 1.1 Khái niệm CTCK là một tổ chức tài chính trung gian thực hiện các nghiệp vụ trên TTCK. Hoạt động của TTCK trước hết cần những người môi giới chứng khoán. Những người môi giới thường tập hợp thành các công ty để hoạt động trong các TTCK, gọi là những CTCK. Nhờ các CTCK mà các cổ phiếu, trái phiếu của chính phủ, của công ty được lưu thông buôn bán trên TTCK.
Qua đó một lượng lớn vốn được đưa vào đầu tư từ những nguồn vốn nhàn rỗi trong dân chúng. Một chủ thể kinh tế muốn huy động vốn bằng cách phát hành chứng khoán, không phải tự do đi bán lấy số chứng khoán họ cần phát hành. Họ không thể làm tốt được việc đó nếu không có những nhà chuyên nghiệp mua bán chứng khoán cho họ. Với nghiệp vụ chuyên môn, kinh nghiệm nghề nghiệp, và bộ máy tổ chức thích hợp, các CTCK hoàn toàn có thể thực hiện được vai trò trung gian môi giới mua bán phát hành chứng khoán cho những đơn vị phát hành cũng như nhà đầu tư.
Trên thế giới hiện nay có 2 loại mô hình hoạt động của CTCK: * Công ty chuyên doanh chứng khoán: Theo mô hình này, hoạt động kinh doanh chứng khoán sẽ do các công ty độc lập, chuyên môn hóa trong lĩnh vực chứng khoán đảm nhận; các ngân hàng không được trực tiếp tham gia kinh doanh chứng khoán.Ưu điểm của mô hình này là hạn chế rủi ro cho hệ thống ngân hàng, tạo điều kiện cho TTCK phát triển do tính chuyên môn hóa cao hơn. Mô hình này được áp dụng ở nhiều nước như Mỹ, Nhật, Canada… * Công ty đa năng kinh doanh tiền tệ và chứng khoán: Theo mô hình này, các ngân hàng thương mại hoạt động với tư cách là chủ thể kinh doanh chứng khoán, bảo hiểm và kinh doanh tiền tệ. Mô hình này có ưu điểm là 4 ngân hàng có thể đa dạng hóa, kết hợp nhiều lĩnh vực kinh doanh, nhờ đó giảm bớt rủi ro cho hoạt động kinh doanh chung, khả năng chịu đựng các biến động của TTCK là cao. Mặt khác, ngân hàng tận dụng được thế mạnh về vốn để kinh doanh chứng khoán; khách hàng có thể sử dụng được nhiều dịch vụ đa dạng và lâu năm của ngân hàng.
Tuy nhiên, mô hình này bộc lộ một số hạn chế như không phát triển được thị trường cổ phiếu do các ngân hàng có xu hướng bảo thủ, thích hoạt động tín dụng truyền thống hơn là bảo lãnh phát hành cổ phiếu, trái phiếu. Mặt khác, theo mô hình này, nếu có biến động trên TTCK sẽ ảnh hưởng mạnh đến hoạt động kinh doanh tiền tệ của ngân hàng, dễ dẫn đến các cuộc khủng hoảng tài chính. Do những hạn chế trên mà trước đây Mỹ và nhiều nước khác đã áp dụng mô hình này, nhưng sau cuộc khủng hoảng năm 1933, đa số các nước đã chuyển sang mô hình chuyên doanh chứng khoán, chỉ có Đức vẫn duy trì đến ngày nay. Tại Việt Nam, do quy mô các ngân hàng thương mại nói chung là rất nhỏ bé, và đặc biệt vốn dài hạn rất thấp, hoạt động của các ngân hàng thương mại Việt Nam chủ yếu trong lĩnh vực tín dụng thương mại ngắn hạn, trong hoạt động của TTCK thuộc lĩnh vực vốn dài hạn, các ngân hàng thương mại muốn kinh doanh chứng khoán phải tách ra một phần vốn tự có của mình thành lập một CTCK chuyên doanh trực thuộc, hạch toán độc lập với ngân hàng.
Việt Nam hiện đang áp dụng mô hình công ty đa năng một phần. Theo Quyết định số 27/2007/QĐ-BTC, CTCK là tổ chức có tư cách pháp nhân hoạt động kinh doanh chứng khoán, bao gồm một, một số hoặc toàn bộ các hoạt động: môi giới chứng khoán, tự doanh chứng khoán, bảo lãnh phát hành chứng khoán, tư vấn đầu tư chứng khoán. Các CTCK được thành lập dưới hình thức pháp lý là công ty cổ phần hoặc các công ty trách nhiệm hữu hạn. Đó là những tổ chức kinh tế có tư cách pháp nhân, có vốn riêng và hạch toán kinh tế độc lập.
Tùy theo vốn điều lệ và đăng ký kinh doanh mà một công ty có thể thực hiện một hoặc một số nghiệp vụ kinh doanh chứng khoán. Đặc điểm của Công ty Chứng khoán * Là tổ chức tài chính trung gian: Hoạt động của TTCK trước hết cần những người môi giới trung gian, đó là các CTCK - một tổ chức tài chính trên TTCK, có nghiệp vụ chuyên môn, đội ngũ nhân viên lành nghề và bộ máy tổ chức phù hợp để thực hiện vai trò trung gian môi giới, thực hiện giao dịch và thanh toán giữa người mua và người bán chứng khoán, tư vấn 5 đầu tư và thực hiện một số dịch vụ khác cho cả người đầu tư lẫn tổ chức phát hành. CTCK là trung gian giao dịch cung cấp cơ chế giá cả cho giao dịch (thông qua hệ thống khớp giá hoặc khớp lệnh). Những nhà đầu tư và những nhà phát hành không được mua bán trực tiếp chứng khoán mà phải thông qua các nhà trung gian là CTCK.
Nhờ các CTCK mà chứng khoán được lưu thông từ nhà phát hành tới người đầu tư và có tính thanh khoản, qua đó CTCK cũng là trung gian về vốn khi đóng vai trò là cầu nối giữa nhà đầu tư và tổ chức phát hành…, huy động nguồn vốn từ nơi nhàn rỗi để phân bổ vào những nơi sử dụng có hiệu quả. CTCK là tổ chức trung gian thực hiện tính thanh khoản của các tài sản tài chính. Trên thị trường cấp 1, do thực hiện các hoạt động như bảo lãnh phát hành, chứng khoán hoá, các CTCK sẽ tạo ra tính thanh khoản của các tài sản tài chính được đầu tư vì các chứng khoán qua đợt phát hành sẽ được mua bán, giao dịch trên thị trường cấp 2. Bên cạnh đó, trên thị trường cấp 2, do thực hiện các giao dịch mua bán, các CTCK giúp nhà đầu tư thực hiện chuyển tiền mặt thành chứng khoán và ngược lại một cách dễ dàng với chi phí chuyển đổi rẻ nhất và thời gian chuyển đổi ngắn nhất có thể.
Ngoài ra, CTCK còn là tổ chức trung gian về thông tin. Đối với TTCK, sự biến động thường xuyên của giá cả chứng khoán cũng như mức độ rủi ro cao sẽ làm cho những nhà đầu tư tốn kém chi phí, công sức và thời gian tìm hiểu thông tin trước khi quyết định đầu tư. Nhưng với trình độ chuyên môn cao và uy tín nghề nghiệp của CTCK, CTCK sẽ đóng vai trò là trung gian về thông tin, cung cấp các thông tin hữu ích, minh bạch, chuẩn xác từ đó giúp các nhà đầu tư thực hiện các khoản đầu tư một cách hiệu quả. * Là tổ chức kinh doanh có điều kiện: CTCK là một tổ chức kinh doanh có điều kiện và bị kiểm soát nghiêm ngặt bởi cơ quan quản lý.
Do tầm quan trọng và sức ảnh hưởng của các CTCK trên thị trường tài chính là rất lớn nên tất cả các quốc gia trên thế giới đều phải đặt ra những rào cản đối với các doanh nghiệp muốn tham gia và hoạt động trong lĩnh vực này. Để được cấp giấy phép thành lập, các tổ chức phải đáp ứng các điều kiện sau: - Điều kiện về vốn:CTCK phải có mức vốn điều lệ tối thiểu bằng vốn pháp định. Vốn pháp định thường được quy định cụ thể cho từng loại hình nghiệp vụ. Trường hợp CTCK xin cấp phép cho nhiều loại hình kinh doanh thì vốn pháp định là tổng số vốn pháp định của từng loại hình riêng lẻ.
6 - Điều kiện về nhân sự: những người quản lý hay nhân viên giao dịch của công ty phải đáp ứng các yêu cầu về kiến thức, trình độ chuyên môn và kinh nghiệm, cũng như mức độ tín nhiệm, tính trung thực. Hầu hết các nước đều yêu cầu nhân viên của CTCK phải có giấy phép hành nghề. Những người giữ các chức danh quản lý còn phải đòi hỏi có giấy phép đại diện. - Điều kiện về cơ sở vật chất: Các tổ chức và cá nhân sáng lập CTCK phải đảm bảo yêu cầu cơ sở vật chất tối thiểu cho CTCK.
* Mức độ độc lập tương đối trong mô hình tổ chức và hoạt động: Các hoạt động của CTCK như Môi giới chứng khoán, Tự doanh chứng khoán, Bảo lãnh phát hành hay Tư vấn đầu tư chứng khoán đều đòi hỏi tính chuyên môn hóa ở mức độ cao. Do vậy, mô hình tổ chức và hoạt động của CTCK có mức độ độc lập tương đối. Nhân lực làm việc trong CTCK cũng yêu cầu cao về trình độ, khả năng làm việc độc lập, áp lực công việc và tuân thủ quy tắc đạo đức nghề nghiệp. * Có khả năng xảy ra xung đột lợi ích: Trong lĩnh vực chứng khoán, xung đột lợi ích là tình trạng lợi ích cá nhân của các nhân viên tự doanh hoặc lợi ích của CTCK có mâu thuẫn với lợi ích của các khách hàng mà CTCK đã cam kết phục vụ.
Nếu không được kiểm soát chặt chẽ, CTCK cũng như các nhân viên tự doanh của mình có thể lợi dụng các đặc thù trong hoạt động của mình để trục lợi. Vì vậy, các quy tắc đạo đức nghề nghiệp đã được áp dụng để ngăn chặn các xung đột này. Vai trò của Công ty Chứng khoán CTCK là tác nhân quan trọng thúc đẩy sự phát triển của TTCK nói riêng và nền kinh tế nói chung: * Đối với tổ chức phát hành CTCK thông qua hoạt động Tư vấn cung cấp cho doanh nghiệp các giải pháp tổng hợp về tài chính công ty: cơ cấu lại doanh nghiệp, lập và đánh giá dự án, quản lý tài sản và định hướng đầu tư. Bên cạnh đó, thông qua hoạt động Bảo lãnh và đại lý phát hành, CTCK giúp doanh nghiệp huy động vốn bằng việc phát hành các chứng khoán.
* Đối với các nhà đầu tư 7 CTCK đóng vai trò giúp các nhà đầu tư kiểm soát rủi ro trong hoạt động đầu tư. TTCK là thị trường của những sản phẩm tài chính, để thẩm định chất lượng và giá cả của chúng thì cần phải thu thập, xử lý thông tin. Vì thế CTCK có vai trò giúp nhà đầu tư đánh giá đúng và chính xác giá trị khoản đầu tư của mình.