Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ CHI THƯỜNG XUYÊN NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CẤP TỈNH 1. Ngân sách Nhà nước 1. Khái niệm Khái niệm về NSNN có nhiều quan điểm khác nhau: một số tác giả cho rằng NSNN là một bản dự toán thu - chi trong năm của Nhà nước. Cách quan niệm này đúng về hình thức, nhưng đó chỉ là một giai đoạn của quá trình ngân sách và cũng chưa thể hiện được vị trí của NSNN[1].
Một nhóm tác giả khác cho rằng, NSNN là quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước. Cách quan niệm này đúng ở chỗ, người ta đã thực thể hóa được NSNN và cũng nêu được vị trí của NSNN so với các quỹ tiền tệ khác. Vì thực tế cũng thường thấy thu của Nhà nước đưa vào một quỹ tiền tệ và chi của Nhà nước cũng xuất từ quỹ tiền tệ ấy, nhưng các quan điểm này chưa phản ánh được vị trí cân đối vĩ mô của NSNN trong nền kinh tế quốc dân [2]. Luật NSNN được Quốc hội nước Cộng hòa XHCN Việt Nam, khóa XI, kỳ họp thứ Hai, thông qua ngày 16/12/2002, có hiệu lực thi hành từ năm ngân sách 2004, đã nêu: “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước, đã được các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”.
Đây có thể coi là khái niệm cơ bản được thống nhất khi nghiên cứu về NSNN[3]. Nội dung khoa học của NSNN: là phạm trù kinh tế - lịch sử; là phạm trù kinh tế, NSNN gắn với sự phát triển của nền sản xuất hàng hóa; là phạm trù lịch sử, nó gắn với sự ra đời và phát triển của nhà nước và là công cụ kinh tế của nhà nước. Nhà nước sử dụng ngân sách để thực hiện các quan hệ phân LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 phối dưới hình thái giá trị các nguồn lực tài chính, bằng việc huy động một bộ phận thu nhập của xã hội dưới hình thức thuế và các hình thức động viên khác để đáp ứng các nhiệm vụ kinh tế - xã hội của nhà nước. Các quan niệm trên không có sự khác nhau nhiều, các quan niệm đó đều đã thể hiện nội hàm của khái niệm NSNN trên các góc độ khác nhau nhưng chưa đầy đủ do chỉ mô tả hình thức biểu hiện bên ngoài mà chưa phản ánh được nội dung kinh tế bên trong của NSNN.
Do vậy, cần xem xét NSNN một cách tổng thể trên các phương diện, cụ thể như sau: Xét về mặt hình thức: NSNN là một bản dự toán thu và chi do Chính phủ lập ra, đệ trình Quốc hội và giao cho Chính phủ thực hiện. Xét về mặt thực thể: NSNN bao gồm những nguồn thu cụ thể, những khoản chi cụ thể và được định lượng. Xét trong tổng thể một hệ thống tài chính thống nhất: NSNN là khâu chủ đạo trong hệ thống tài chính quốc gia. Xét về các nội dung kinh tế chứa đựng trong hoạt động của NSNN: các khoản thu - luồng nhập quỹ NSNN, các khoản chi- nguồn xuất quỹ NSNN là quá trình hình thành và sử dụng quỹ tiền tệ của Nhà nước.
Trong quá trình đó xuất hiện hàng loạt các quan hệ tài chính giữa một bên là Nhà nước với một bên là các chủ thể phân phối trong quá trình phân phối nguồn lực tài chính của một quốc gia. Từ những phân tích trên có thể đưa ra khái niệm NSNN như sau: NSNN là một khâu của hệ thống tài chính quốc gia, nó phản ánh các quan hệ kinh tế trong quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước nhằm thực hiện các chức năng và nhiệm vụ kinh tế - xã hội của Nhà nước trong thời kỳ nhất định[1]. Vai trò của NSNN trong nền kinh tế quốc dân Ngân sách Nhà nước đóng một vai trò vô cùng quan trọng đối với sự phát triển của đất nước. Vì vậy, các quốc gia trên thế giới đều phải có chính LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 sách sử dụng ngân sách Nhà nước hợp lý và hiệu quả.
Nhà nước huy động nguồn tài chính, tạo lập quỹ Ngân sách nhà nước để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ kinh tế - xã hội của mình. Nghiệp vụ chủ yếu của NSNN là thu, chi nhưng không đơn thuần chỉ là việc tăng giảm số lượng tiền tệ, mà còn phản ánh mức độ quyền lực, ý chí và sở nguyện của nhà nước, đồng thời biểu hiện quan hệ kinh tế - tài chính giữa Nhà nước với các tác nhân khác nhau của nền kinh tế trong quá trình phân bổ các nguồn lực và phân phối thu nhập mới sáng tạo ra. NSNN có vai trò như cụ thể sau: + Là công cụ huy động nguồn tài chính và đảm bảo các nhu cầu chi tiêu của nhà nước. Nguồn lực tài chính được huy động thông qua các khoản thu từ thuế, phí, thu từ các hoạt động kinh tế của nhà nước và các nguồn thu khác như phát hành công phiếu (trái phiếu hay tín dụng nhà nước) vay nợ nước ngoài (ODA) và tín dụng quốc tế (IMF, WB, ADB.
Chi NSNN có nhiều tiêu chí khác nhau để phân loại chi NSNN, nếu căn cứ theo tính chất và phương thức quản lý, chi NSNN được chia thành 3 nội dung cơ bản: Chi đầu tư phát triển; chi thường xuyên; chi trả nợ, viện trợ và chi dự trữ. + NSNN là công cụ điều tiết vĩ mô nền kinh tế - xã hội. Đó là vai trò định hướng phát triển sản xuất, điều tiết thị trường, bình ổn giá cả, điều chỉnh đời sống xã hội. Điều tiết vĩ mô được thực hiện thông qua một hệ thống các công cụ như: chiến lược, kế hoạch (định hướng và hướng dẫn), pháp luật (điều tiết hành vi) và các công cụ kinh tế tài chính (thuế, lãi suất tín dụng, chiết khấu.
Trong lĩnh vực tài chính, NSNN giữ vai trò rất quan trọng thông qua chính sách động viên các nguồn lực tài chính và đầu tư phát triển. Ngân sách nhà nước bao gồm ngân sách trung ương và ngân sách địa phương. Ngân sách trung ương là ngân sách của các bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ và các cơ quan khác ở trung ương. Ngân sách địa LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 phương bao gồm ngân sách của đơn vị hành chính các cấp có Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân[2].
Chi ngân sách nhà nước Về phương diện pháp lý: Chi NSNN là những khoản chi tiêu do chính phủ hay các pháp nhân hành chính thực hiện để đạt được những mục tiêu công ích. Về bản chất: Chi NSNN là hệ thống các quan hệ phân phối lại các khoản thu nhập phát sinh trong quá trình sử dụng có kế hoạch quỹ tiền tệ tập trung của nhà nước, nhằm thực hiện tăng trưởng và phát triển kinh tế, phát triển các sự nghiệp văn hóa - xã hội, duy trì bộ máy quản lý nhà nước và đảm bảo an ninh, quốc phòng. Như vậy, chi NSNN là quá trình phân phối lại các nguồn tài chính đã được tập trung vào quỹ NSNN cho từng mục tiêu, từng hoạt động, từng công việc cụ thể thuộc chức năng của Nhà nước. Chi NSNN bao gồm hai quá trình: phân phối và sử dụng quỹ NSNN.
Quá trình phân phối là quá trình phân bổ kinh phí từ quỹ NSNN theo những tiêu chí, tỷ lệ nhất định để hình thành các quỹ tiền tệ nhỏ hơn trước khi đưa vào sử dụng. Nói cách khác, đó là quá trình phân bổ quỹ NSNN thành nhiều phần với những cơ cấu nhất định cho những nội dung, đối tượng thụ hưởng NSNN khác nhau đảm bảo với một nguồn lực tài chính có hạn nhưng lại phải đáp ứng các nhu cầu chi tiêu trong quá trình thực hiện các chức năng nhiệm vụ của Nhà nước. Quá trình sử dụng là quá trình trực tiếp chi dùng các khoản tiền được cấp phát từ quỹ NSNN cho các công việc cụ thể theo các mục đích đã định. Chi thường xuyên NSNN cấp tỉnh 1.
Khái niệm Chi thường xuyên NSNN cấp tỉnh là quá trình phân phối và sử dụng các nguồn tài chính đã tập trung được vào NSNN cấp tỉnh để đáp ứng cho các nhu LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 cầu chi giúp bộ máy Nhà nước cấp tỉnh vận hành và thực hiện nhiệm vụ của mình đồng thời đảm bảo chi cho các hoạt sự nghiệp nhằm cung ứng các hàng hoá công cộng gắn với việc thực hiện các nhiệm vụ quản lý kinh tế - xã hội trên địa bàn tỉnh. Đặc điểm chi thường xuyên NSNN cấp tỉnh - Các khoản chi thường xuyên NSNN cấp tỉnh mang tính ổn định. - Phạm vi, mức độ chi thường xuyên NSNN cấp tỉnh gắn với cơ cấu, tổ chức và hiệu lực hoạt động của bộ máy Nhà nước cấp tỉnh và sự lựa chọn trong việc cung ứng các hàng hoá dịch vụ công cộng. - Xét theo cơ cấu chi ở từng niên độ và mục đích cuối cùng của vốn cấp phát thì chi thường xuyên của ngân sách tỉnh cho các hoạt động sự nghiệp có hiệu lực tác động trong khoảng thời gian ngắn và mang tính chất tiêu dùng xã hội.
- Các chính sách, chế độ về chi thường xuyên của NSNN cấp tỉnh cho các cơ quan Nhà nước thường chậm thay đổi và có nguy cơ lạc hậu so với yêu cầu thực tiễn. Vai trò của chi thường xuyên NSNN cấp tỉnh Thứ nhất, chi thường xuyên có vai trò quan trọng trong nhiệm vụ chi NSNN. Thông qua chi thường xuyên đã giúp cho bộ máy Nhà nước ở địa phương duy trì hoạt động bình thường để thực hiện tốt chức năng quản lý của Nhà nước, đảm bảo an ninh, an toàn xã hội, đảm bảo sự toàn vẹn lãnh thổ Quốc gia. Chi thường xuyên có tác động trực tiếp đến việc thực hiện các chức năng của Nhà nước, là một trong những nhân tố có ý nghĩa quyết định đến chất lượng, hiệu quả của bộ máy quản lý Nhà nước.
Thứ hai, chi thường xuyên là công cụ để Nhà nước thực hiện mục tiêu ổn định và điều chỉnh thu nhập, hỗ trợ người nghèo, gia đình chính sách, thực hiện các chính sách xã hội. góp phần thực hiện mục tiêu công bằng xã hội. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 Thứ ba, thông qua chi thường xuyên, Nhà nước thực hiện điều tiết, điều chỉnh thị trường để thực hiện mục tiêu của Nhà nước. Nói cách khác chi thường xuyên được xem là một trong những công cụ kích thích phát triển và điều tiết vĩ mô nền kinh tế.