Chương 1. Tổng quan lý luận về công tác quản lý chi bảo hiểm xã hội - Chương 2. Thực trạng công tác quản lý chi BHXH tại bảo hiểm xã hội quận Đồ Sơn. Biện pháp tăng cường công tác quản lý chi BHXH tại bảo hiểm xã hội quận Đồ Sơn.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC QUẢN LÝ CHI BẢO HIỂM XÃ HỘI 1. Bản chất bảo hiểm xã hội (BHXH) 1. Khái niệm “Trong nền kinh tế luôn tồn tại hai lực lượng đó là người lao động và người sử dụng lao động. Những người lao động bán sức lao động và nhận tiền công từ người sử dụng lao động.
Thời kỳ đầu, người lao động chỉ nhận được tiền công và tự đối phó với những rủi ro trong cuộc sống và trong lao động. Về sau, họ đoàn kết đấu tranh và buộc người sử dụng lao động phải chịu một phần trách nhiệm về những rủi ro trong lao động và trong cuộc sống của họ. Mâu thuẫn giữa chủ và thợ phát sinh do khoản tiền chi trả cho việc này ngày càng lớn và do sự không chi trả của giới chủ, điều này đã ảnh hưởng tới sự phát triển bền vững của xã hội. Vì vậy, nhà nước đã phải đứng ra can thiệp giải quyết điều hòa mâu thuẫn này.
Nhà nước buộc giới chủ và thợ cùng phải nộp một khoản tiền nhất định để chi trả cho các rủi ro trong cuộc sống của người lao động. Theo thời gian cùng với sự tiến bộ của xã hội, lực lượng lao động ngày càng đông, sản xuất càng phát triển thì nguồn quỹ ngày càng lớn mạnh đảm bảo ổn định cuộc sống cho người lao động và gia đình họ, người lao động từ đó yên tâm hăng hái sản xuất ra nhiều của cải cho xã hội và người sử dụng lao động sẽ có lợi từ việc này. Đó chính là nguồn gốc ra đời của quỹ BHXH.1: Sơ đồ nguồn gốc ra đời của quỹ BHXH 5 Đến nay, BHXH trở thành nền tảng cơ bản của hệ thống an sinh xã hội (ASXH) của mỗi quốc gia, được thực hiện ở hầu hết các nước trên thế giới và ngày càng phát triển. Như vậy, có thể hiểu BHXH là sự thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập đối với người lao động khi họ gặp phải những biến cố làm giảm hoặc mất khả năng lao động, mất việc làm trên cơ sở hình thành và sử dụng một quỹ tiền tệ tập trung nhằm đảm bảo đời sống cho người lao động và gia đình họ góp phần đảm bảo an toàn xã hội.
- Theo tổ chức Lao động quốc tế: “BHXH là thuật chia sẻ rủi ro và tài chính làm cho BHXH đạt hiệu quả và trở thành một hiện thực ở tất cả các nước trên thế giới”. - Theo giáo trình Kinh tế bảo hiểm của Đại học kinh tế quốc dân: “BHXH là sự đảm bảo đời sống cho người LĐ và gia đình họ khi bị giảm, bị mất khả năng LĐ hoặc mất việc làm , trên cơ sở san sẻ trách nhiệm đóng góp vào quỹ BHXH”. - Trong từ điển Bách khoa Việt Nam tập 1: “BHXH là sự thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người LĐ khi họ bị mất hoặc giảm thu nhập do ốm đau, thai sản, TNLĐ & BNN, tàn tật thất nghiệp, tuổi già, tử tuất dựa trên cơ sở một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH có sự bảo hộ của nhà nước theo pháp luật nhằm đảo bảo an toàn đời sống cho người LĐ và gia đình họ, đồng thời góp phần đảm bảo an toàn XH”. Theo Luật BHXH năm 2014: “ Bảo hiểm xã hội là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội”.[13] Phân loại BHXH được chia thành 3 loại gồm BHXH bắt buộc, BHXH tự nguyện và Bảo hiểm hưu trí bổ sung.
Theo đó: - “Bảo hiểm xã hội bắt buộc là loại hình bảo hiểm xã hội do Nhà nước tổ chức mà người lao động và người sử dụng lao động phải tham gia”.2] 6 - “Bảo hiểm xã hội tự nguyện là loại hình bảo hiểm xã hội do Nhà nước tổ chức mà người tham gia được lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình và Nhà nước có chính sách hỗ trợ tiền đóng bảo hiểm xã hội để người tham gia hưởng chế độ hưu trí và tử tuất”.2] - “ Bảo hiểm hưu trí bổ sung là chính sách bảo hiểm xã hội mang tính chất tự nguyện nhằm mục tiêu bổ sung cho chế độ hưu trí trong bảo hiểm xã hội bắt buộc, có cơ chế tạo lập quỹ từ sự đóng góp của người lao động và người sử dụng lao động dưới hình thức tài khoản tiết kiệm cá nhân, được bảo toàn và tích lũy thông qua hoạt động đầu tư theo quy định của pháp luật”. Hệ thống các chế độ BHXH Chế độ BHXH là sự cụ thể hoá chính sách, là hệ thống các quy định cụ thể và chi tiết được pháp luật hoá về đối tượng thụ hưởng, điều kiện hưởng, mức hưởng, thời gian hưởng BHXH, nghĩa vụ và mức đóng góp của từng trường hợp cụ thể phù hợp với quy luật khách quan của xã hội và phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia. BHXH Việt Nam và BHXH các địa phương có nhiệm vụ thực hiện tốt chính sách BHXH nói chung cũng như công tác chi trả các chế độ BHXH nói riêng cho người lao động và nhân dân trên phạm vi cả nước. Nội dung chi BHXH ở nước ta hiện nay bao gồm các chế độ: - Trợ cấp ốm đau, - Trợ cấp thai sản, - Trợ cấp dưỡng sức, phục hồi sức khỏe - Trợ cấp một lần, - Trợ cấp TNLĐ-BNN, - Trợ cấp hưu trí, - Trợ cấp tử tuất.
Quỹ Bảo hiểm xã hội * Khái niệm Quỹ BHXH 7 Quỹ bảo hiểm xã hội là quỹ tài chính độc lập, tập trung nằm ngoài ngân sách nhà nước. Điều kiện tiên quyết để một hệ thống BHXH hoạt động được là phải hình thành được nguồn quỹ tiền tệ tập trung để rồi nguồn quỹ này được dùng để chi trả trợ cấp cho các chế độ BHXH. * Đặc điểm quỹ bảo hiểm xã hội Quỹ bảo hiểm xã hội mang đầy đủ những đặc trưng cơ bản nhất của một quỹ, ngoài ra do đặc thù của BHXH mà quỹ BHXH có những đặc trưng riêng có sau: - Quỹ BHXH là quỹ an toàn về tài chính. Nghĩa là, phải có một sự cân đối giữa nguồn vào và nguồn ra của quỹ BHXH.
Chức năng của bảo hiểm xã hội là đảm bảo an toàn về thu nhập cho người lao động và để thực hiện chức năng này, đến lượt nó, BHXH phải tự bảo vệ mình trước nguy cơ mất an toàn về tài chính. Để tạo sự an toàn này, về nguyên tắc tổng số tiền hình thành nên quỹ phải bằng tổng số tiền chi ra từ quỹ. Tuy nhiên, không phải cứ đồng tiền nào vào quỹ là được dùng để chi trả ngay ( nếu vậy đã không tồn tại cái gọi là quỹ BHXH ) mà phải sau một khoảng thời gian nhất định, đôi khi tương đối dài ( như đối với chế độ hưu trí ) số tiền ấy mới được chi ra, cùng thời gian ấy đồng tiền luôn biến động và có thể bị giảm giá trị do lạm phát, điều này đặt ra yêu cầu quỹ BHXH không chỉ phải bảo đảm về mặt số lượng mà còn phải bảo toàn về mặt giá trị. - Tính tích luỹ.
Quỹ BHXH là “ của để dành ” của người lao động phòng khi ốm đau, tuổi già và đó là công sức đóng góp của cả quá trình lao động của người lao động. Trong quỹ BHXH luôn tồn tại một lượng tiền tạm thời nhàn rỗi ở một thời điểm hiện tại để chi trả trong tương lai, khi người lao động có đủ các điều kiện cần thiết để được hưởng trợ cấp ( chẳng hạn như về thời gian và mức độ đóng góp BHXH ). Số lượng tiền trong quỹ có thể được tăng lên bởi sự đóng góp đều đặn của các bên tham gia và bởi thực hiện các biện pháp tăng trưởng quỹ.” - Quỹ BHXH vừa mang tính hoàn trả vừa mang tính không hoàn trả. Tính hoàn trả thể hiện ở chỗ, mục đích của việc thiết lập quỹ BHXH là để chi trả trợ 8 cấp cho người lao động khi họ không may gặp các rủi ro dẫn đến mất hay giảm thu nhập.
Do đó, người lao động là đối tượng đóng góp đồng thời cũng là đối tượng nhận trợ cấp. Tuy nhiên, thời gian, chế độ và mức trợ cấp của mỗi người sẽ khác nhau, điều đó phụ thuộc vào những rủi ro mà họ gặp phải cũng như mức độ đóng góp và thời gian tham gia BHXH.”Tính không hoàn trả thể hiện ở chỗ, mặc dù nguyên tắc của BHXH là có đóng- có hưởng, đóng ít- hưởng ít, đóng nhiều- hưởng nhiều nhưng như vậy không có nghĩa là những người có mức đóng góp như nhau sẽ chắc chắn được hưởng một khoản trợ cấp như nhau. Trong thực tế, cùng tham gia BHXH nhưng có người được hưởng nhiều lần, có người được hưởng ít lần ( với chế độ ốm đau), thậm trí không được hưởng (chế độ thai sản). Chi bảo hiểm xã hội 1.
Khái niệm chi bảo hiểm xã hội Chi BHXH là quá trình phân phối, sử dụng quỹ BHXH để chi trả cho các chế độ BHXH nhằm ổn định cuộc sống của người tham gia BHXH và đảm bảo các hoạt động của hệ thống BHXH. Đây là một trong những nhiệm vụ trọng tâm và đóng vai trò quan trọng trong hoạt động của ngành BHXH. Do vậy, có thể hiểu “ chi BHXH là việc cơ quan Bảo hiểm xã hội sử dụng số tiền thuộc nguồn Ngân sách Nhà nước và nguồn Quỹ bảo hiểm xã hội để chi trả các chế độ bảo hiểm, cho đối tượng thụ hưởng theo luật quy định ”. [10] Hiện tại ở Việt Nam đang áp dụng chi trả các chế độ BHXH như sau: Chế độ trợ cấp ốm đau; chế độ trợ cấp thai sản; chế độ hưu trí; chế độ tử tuất; chế độ Tai nạn lao động - Bệnh nghề nghiệp; chế độ trợ cấp một lần.
Mức chi các chế độ BHXH cho người hưởng thụ được xây dựng theo nguyên tắc: người lao động đóng góp càng nhiều vào quỹ BHXH (mức đóng, thời gian đóng) thì sẽ được hưởng mức cao hơn do quỹ chi trả. Mức hưởng các chế độ còn phụ thuộc vào tình trạng suy giảm sức khoẻ và tuổi đời của người tham gia bảo hiểm.