Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC QUẢN LÝ THU NỘP BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC 1. Những vấn đề cơ bản về bảo hiểm xã hội và bảo hiểm xã hội bắt buộc 1. Khái niệm về BHXH và BHXH bắt buộc Điều kiện tất yếu để tồn tại từ khi loài người mới xuất hiện đó là nhu cầu cá nhân phải được đảm bảo gồm ăn, uống, ở, mặc, đi lại .… Nhưng không phải những nhu cầu đấy tự nhiên mà có mà phải đánh đổi bằng cả mồ hôi và công sức do lao động mới có được. Do nhu cầu của loài người ngày càng cao và không có giới hạn nên cần phải có sự sáng tạo để tạo ra được những sản phẩm thiết thực hơn trong nhu cầu sinh họat hàng ngày.
Đời sống sẽ trở lên đầy đủ, hiện đại, thiết thực hơn, xã hội ngày càng phát triển hơn khi những sản phẩm mà con người làm càng nhiều và tốt hơn. Nhưng trong hoạt động sản xuất, làm việc, nghiên cứu học tập hàng ngày không phải lúc nào cũng thuận buồm xuôi gió và gặp nhiều may mắn để làm việc và có thu nhập phục vụ cho cuộc sống bình dị. Song song với đó sẽ có rất nhiều trở ngại cản bước làm cho mức thu nhập bị giảm đi, có khi hoàn toàn không còn thu nhập do những vấn đề khách quan gây nên làm ảnh hưởng không nhỏ tới đời sống. Ví dụ như Công ty giảm biên chế nên mất việc, gặp tai nạn trong lúc lao động, sức khỏe không được đảm bảo để phục vụ sản xuất, hơn hết là quá tuổi lao động….
Khi gặp phải những vấn đề như trên, thu nhập của người lao động và gia đình họ không còn nữa nhưng các nhu cầu thường ngày không vì vậy mà giảm đi, có khi còn tăng thêm chi phí cho các khoản không lường tới như: thăm khám sức khỏe lúc ốm đau, mệt mỏi và tai nạn trong lao động cần phải chạy chữa lâu dài… Chính vì thế, để đảm bảo cuộc sống thì con người và xã hội cần phải tìm ra những hướng giải quyết khác như: kêu sự giúp đỡ của Nhà nước, dựa vào các nhà hảo tâm, sự sẻ chia và đùm bọc lẫn nhau. Nhưng mọi vấn đề được giải quyết theo cách này sẽ không được lâu dài và sẽ có rất 5 nhiều vấn đề phát sinh liền kề, cuộc sống phải thụ động dựa dẫm vào người khác. Dưới góc nhìn của chế độ chính sách: Bảo hiểm xã hội chính là một chính sách xã hội nhằm bảo vệ, giải quyết những nhu cầu, những chế độ quyền lợi đến đông đảo người NLĐ và các đối tượng khác hàng ngày đang hoạt động sản xuất. Một nước có nền kinh tế phát triển là một nước đảm bảo được mọi chế độ chính sách cho người dân.
Dưới góc độ quản lý: Bảo hiểm xã hội là phương tiện quản lý của Nhà nước, giúp cho các mối quan hệ trong nền kinh tế nhiều thành phần chặt chẽ hơn. Hay nói cách khác đó là mối tương quan giữa những doanh nghiệp, người lao động và Nhà nước được bền vững hơn, giúp cho thu nhập giữa con người với con người trong xã hội được cân đối hơn. Dưới góc độ tài chính: Bảo hiểm xã hội là một quỹ tài chính tập trung được xây dựng từ sự đóng góp của các tổ chức doanh nghiệp và NLĐ có sự hỗ trợ của Nhà nước. Dưới góc độ thu nhập: Bảo hiểm xã hội là sự đảm bảo thay thế, bù đắp một phần thu nhập nào đó cho NLĐ lúc người lao động bị mất, bị giảm thu nhập khi gặp phải sự cố trong lao động sản xuất.
Do vậy, toàn bộ quá trình diễn ra trong sản xuất cũng như các mối tương quan giữa các đơn vị, doanh nghiệp với công nhân được nhìn nhận chung là BHXH thiên về công nhân tham gia trực tiếp hoạt động sản xuất. Chính vì vậy, “BHXH là sự đảm bảo cuộc sống cho đối tượng trực tiếp tham gia sản xuất khi các đối tượng vấp phải những điều không may và có thể hỗ trợ một phần kinh phí nào đó đối với những đối tượng không còn khả năng làm việc hoặc bị giảm khả năng làm việc, mất việc làm, trên cơ sở hình thành và sử dụng một quỹ tiền tệ tập trung nhằm đảm bảo đời sống cho người lao động và gia đình họ, góp phần không nhỏ vào trật tự của xã hội (vì nếu không còn chút thu nhập nào để phục vụ cho đời sống hang ngày thì những người đấy có khả năng sẽ phạm vào các tệ nạn xã hội” [2,Tr7]. 6 Như vậy, khái niệm về BHXH được khái quát một cách cao nhất, đầy đủ nhất khi có luật BHXH, đó là: “Bảo hiểm xã hội là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH. Bảo hiểm xã hội có 2 hình thức: Bảo hiểm xã hội bắt buộc và Bảo hiểm xã hội tự nguyện.
- Bảo hiểm xã hội tự nguyện: là hình thức mà mọi đối tượng khi tham gia được lựa chọn mức đóng và phương thức đóng sao cho phù hợp với thu nhập nhưng không quá 20 lần mức lương tối thiểu và thụ hưởng theo quy định của luật. - Bảo hiểm xã bắt buộc: là loại hình bắt buộc các tổ chức cá nhân và NLĐ trực tiếp tham gia hoạt động sản xuất bắt buộc phải tham gia theo luật quy định. Từ những phân tích ở trên ta thấy vai trò của Nhà nước tác động đến doanh nghiệp, tổ chức có sử dụng lao động thông qua luật BHXH bằng con đường thu BHXH bắt buộc hoặc các văn bản có tính pháp lý. Ngành BHXH đã đưa ra các biện pháp, nghiệp vụ của ngành để trực tiếp tác động vào doanh nghiệp và các đối tượng khác nhằm đạt được chỉ tiêu đề ra.
Bản chất của Bảo hiểm xã hội BHXH mang tính xã hội, tính nhân đạo và nhân văn sâu sắc. BHXH là chính sách xã hội của Đảng và Nhà nước, đây là một loại hoạt động dịch vụ công, mang tính xã hội, là sự san sẻ rủi ro, chia nhỏ rủi ro cho nhiều cá nhân trong cộng đồng cùng gánh chịu, hay nói cách khác "lấy số đông bù số ít", tức là dùng số tiền đóng góp của số đông người tham gia BHXH để bù đắp, chia sẻ cho một số ít người khi gặp phải những biến cố rủi ro gây tổn thất. 7 BHXH được coi là một chính sách xã hội quan trọng là trụ cột chủ yếu của hệ thống an sinh xã hội song hành cùng với chính sách kinh tế, nhằm bảo đảm đời sống vật chất và tinh thần cho mọi NLĐ. Vai trò của Bảo hiểm xã hội Ngay khi mới thành lập, Bảo hiểm xã hội đã được Đảng và Nhà nước hết sức quan tâm, giao cho một nhiệm vụ hết sức quan trọng đó chính là đảm bảo mọi chế độ, quyền lợi, chính sách đối với NLĐ khi còn trong độ tuổi lao động hoặc quá tuổi lao động.
Chính vì thế BHXH luôn thể hiện tính cộng đồng, vừa có tính nhân văn - xã hội lại vừa có tính kinh tế, được đánh giá trên những yếu tố sau: 1) Đối với bản thân người lao động và gia đình BHXH tạo điều kiện cho CBCNV đang học tập nghiên cứu, làm việc và người thân của họ yên tâm về mặt kinh tế. Bởi vì, khi tham gia mọi hoạt động bất kỳ nào trong sản xuất, hàng tháng cứ đến kỳ nhận lương CBCNV và NLĐ để lại một phần thu nhập của mình để đóng góp vào quỹ BHXH. Như vậy, khi gặp phải những rủi ro bất ngờ mang lại, CBCNV, NLĐ và gia đình họ sẽ được hưởng một phần nào đó cho những khoản bị giảm hoặc bị mất từ số tiền đã để lại. Điều đó, tạo cho CBCNV và NLĐ ra sức học tập nghiên cứu cống hiến hết mình vì công việc, đảm bảo năng xuất và chất lượng ngày càng cao góp phần đẩy mạnh sự tăng trưởng của nền kinh tế đất nước.
Đây cũng là vai trò chủ yếu của chính sách BHXH, nó quyết định phương thức hoạt động của ngành BHXH. BHXH làm mối quan hệ giữa người lao động và doanh nghiệp, CBCNV và nhà nước được khăng khít hơn, lợi ích hơn. 2) Đối với xã hội BHXH không những đảm bảo ổn định mọi nhu cầu cấp thiết trong đời sống của NLĐ và người thân họ. ngoài ra, BHXH còn biểu hiện sự động viên, quan tâm của mọi tổ chức cá nhân và các loại hình doanh nghiệp đối với NLĐ qua việc hàng tháng nộp tiền BHXH theo tỷ lệ NLĐ đóng một phần còn các 8 tổ chức cá nhân và các loại hình doanh nghiệp khác đóng hai phần vào quỹ BHXH.
Ngoài ra BHXH còn thể hiện tính chất chủ nghĩa nhân văn “mọi người vì một người và một người vì mọi người”. BHXH đã tạo ra sự công bằng trong xã hội, giúp cho xã hội ngày một vững mạnh và thể hiện tinh thần truyền thống của người Việt Nam tương thân tương tương ái, đùm bọc và giúp đỡ nhau trong lúc gặp những điều không may mắn đúng như câu nói “một miếng khi đói bằng một gói khi no”. 3) Đối với nền kinh tế Để tạo ra sự công bằng trong xã hội, đảm bảo sự bền vững trong quá trình hoạt động sản suất kinh doanh cũng như quyền lợi của CBCNV, NLĐ thì mối quan hệ giữa doanh nghiệp, NLĐ và Nhà nước phải được gắn kết chặt chẽ, từ đó giúp cho NLĐ tập trung sáng tạo, yên tâm công tác làm việc nâng hiệu quả, năng xuất lao động ngày một tăng và đảm bảo một phần nhu cầu cần thiết trong đời sống. Vì thế BHXH bắt buộc là yếu tố quyết định đến sự phát triển bền vững của một nền kinh tế 1.
Công tác quản lý thu Bảo hiểm xã hội bắt buôc 1. Khái niệm quản lý thu Bảo hiểm xã hội bắt buộc Cũng như các tổ chức kinh tế - chính trị - xã hội khác, tổ chức BHXH muốn phát triển và tồn tại một cách bền vững thì phải có một tài chính riêng để phục vụ chi cho các công tác chính sách xã hội, chế độ BHXH…. Vì thế thu BHXH nói chung và BHXH bắt buộc nói riêng là yếu tố quyết định đến sự phát triển và tồn tại của BHXH bất kỳ của quốc gia nào trên thế giới. Tuy nhiên, chúng ta thấy hiệu quả thu BHXH nói chung và thu BHXH đối với hình thức bắt buộc nói riêng thường đạt kết quả không cao.
Trong nền kinh tế nhiều thành phần như Việt Nam hiện nay, lợi ích của các bên tham gia BHXH là khác nhau.