Đẩy Mạnh Quan Hệ Thương Mại Giữa Việt Nam Và Hàn Quốc Trong Khuôn Khổ Hiệp Định VKFTA

Khám phá cơ hội và thách thức trong quan hệ thương mại Việt Nam - Hàn Quốc dưới hiệp định VKFTA, thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững.

• Tác giả: Hoàng Hải
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Thu Hương
• Trường học: Trường Đại Học Ngoại Thương
• Chuyên ngành: Kinh Tế Quốc Tế
• Đề tài: Tăng Cường Quan Hệ Thương Mại Việt Nam - Hàn Quốc Qua Hiệp Định VKFTA
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC VIẾT TẮT TIẾNG ANH
• DANH MỤC VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN TỚI ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.2. Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam
• 1.3. Kết luận chung về tổng thể nghiên cứu
• 1.4. Khoảng trống nghiên cứu của đề tài
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT VỀ QUAN HỆ THƯƠNG MẠI VÀ HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO VIỆT NAM – HÀN QUỐC (VKFTA)
• 2.1. Các vấn đề chung về quan hệ thương mại quốc tế
• 2.1.1. Các lý thuyết về thương mại quốc tế
• 2.1.2. Các khái niệm liên quan đến quan hệ thương mại quốc tế
• 2.1.3. Căn cứ hình thành và tác động đến mối quan hệ thương mại giữa hai quốc gia
• 2.1.3.1. Cơ sở hình thành quan hệ thương mại quốc tế
• 2.1.3.2. Các yếu tố tác động đến quan hệ thương mại giữa hai quốc gia
• 2.2. Khái quát về Hiệp định thương mại tự do Việt Nam – Hàn Quốc (VKFTA)
• 2.2.1. Cơ sở ra đời
• 2.2.2. Quá trình đàm phán VKFTA của Việt Nam và Hàn Quốc
• 2.2.3. Nội dung chính của VKFTA
• 2.3. Cơ sở lý thuyết về tác động của VKFTA đến thương mại hàng hóa và dịch vụ của Việt Nam
• 2.4. Mô hình phân tích tác động của VKFTA đến quan hệ thương mại hàng hóa và dịch vụ của Việt Nam với Hàn Quốc
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG THƯƠNG MẠI GIỮA VIỆT NAM VÀ HÀN QUỐC
• 3.1. Thực trạng thương mại hàng hóa Việt Nam – Hàn Quốc
• 3.1.1. Thực trạng chung
• 3.1.2. Cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu hàng hóa giữa Việt Nam và Hàn Quốc
• 3.2. Thực trạng thương mại dịch vụ Việt Nam – Hàn Quốc
• 3.2.1. Tình hình chung về thương mại dịch vụ của Việt Nam và thương mại dịch vụ Việt Nam – Hàn Quốc
• 3.2.2. Cơ cấu thương mại dịch vụ Việt Nam – Hàn Quốc theo phương thức XNK
• 3.2.3. Cơ cấu xuất nhập khẩu dịch vụ Việt Nam – Hàn Quốc theo loại hình dịch vụ
• 3.3. Đánh giá quan hệ thương mại Việt Nam – Hàn Quốc
• 3.3.1. Kết quả đạt được
• 3.3.2. Hạn chế tồn tại
• 4. CHƯƠNG 4: PHÂN TÍCH TÁC ĐỘNG CỦA HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO ĐẾN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI VIỆT NAM – HÀN QUỐC
• 4.1. Cơ sở phân tích
• 4.1.1. Phân tích dựa trên cơ sở mô hình trọng lực
• 4.1.2. Phân tích từ kết quả phỏng vấn sâu chuyên gia
• 4.2. Kết quả nghiên cứu
• 4.2.1. Đối với thương mại hàng hóa Việt Nam – Hàn Quốc
• 4.2.2. Đối với thương mại dịch vụ Việt Nam – Hàn Quốc
• 4.3. Đánh giá tác động của Hiệp định VKFTA đến hoạt động thương mại song phương Việt Nam – Hàn Quốc
• 4.3.1. Các kết luận rút ra từ mô hình tác động
• 4.3.2. Đánh giá tác động
• 5. CHƯƠNG 5: ĐỊNH HƯỚNG, GIẢI PHÁP VÀ KIẾN NGHỊ THÚC ĐẨY QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA VIỆT NAM VÀ HÀN QUỐC TRONG BỐI CẢNH VKFTA
• 5.1. Bối cảnh kinh tế, cơ hội và thách thức của VKFTA đối với quan hệ thương mại Việt Nam – Hàn Quốc
• 5.1.1. Bối cảnh kinh tế thế giới
• 5.1.2. Thách thức
• 5.2. Định hướng thúc đẩy quan hệ thương mại Việt Nam – Hàn Quốc
• 5.2.1. Triển vọng hợp tác thương mại Việt Nam – Hàn Quốc
• 5.2.2. Định hướng hợp tác thương mại Việt Nam – Hàn Quốc
• 5.3. Giải pháp thúc đẩy quan hệ thương mại Việt Nam – Hàn Quốc đến năm 2030
• 5.3.1. Nhóm giải pháp về phía Nhà nước
• 5.3.2. Nhóm giải pháp về phía doanh nghiệp
• 5.4. Kiến nghị đối với Nhà nước
• 5.4.1. Hoàn thiện hệ thống chính sách pháp luật và ổn định kinh tế vĩ mô
• 5.4.2. Tăng cường liên kết giữa các cơ quan quản lý
• 5.4.3. Ban hành các chiến lược, kế hoạch cụ thể phát triển thương mại dịch vụ
• 5.4.4. Tạo ra các cơ chế hỗ trợ cho doanh nghiệp và người lao động
• 5.4.5. Tăng cường xúc tiến thương mại hàng hóa và dịch vụ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Hiệp Định VKFTA Động Lực Quan Hệ Việt Hàn 55 Ký Tự

Quan hệ thương mại Việt Nam - Hàn Quốc phát triển mạnh mẽ từ khi hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao năm 1992. Hiện nay, quan hệ này đã được nâng tầm lên mức "Quan hệ đối tác hợp tác chiến lược". Thương mại đóng vai trò then chốt, kết nối hai nền kinh tế có nhiều điểm tương đồng về văn hóa và lịch sử. Trong gần 30 năm qua, Hàn Quốc luôn nằm trong top 5 đối tác kinh tế lớn nhất của Việt Nam. Vì vậy, Hàn Quốc đã trở thành một trong những đối tác kinh tế quan trọng bậc nhất của Việt Nam. Kể từ sau khi thiết lập quan hệ ngoại giao cho đến nay, giao dịch thương mại hai chiều giữa hai nước đã tăng khoảng 54 lần, thu hút hàng trăm nghìn người lao động Việt Nam vào làm việc. Điều này đã góp phần cải thiện tình hình kinh tế xã hội và nâng cao uy tín của từng quốc gia trong khu vực và trên thế giới. Năm 2020, Hàn Quốc là đối tác thương mại lớn thứ ba của Việt Nam và là thị trường xuất khẩu lớn thứ tư, thị trường nhập khẩu lớn thứ hai của Việt Nam.

1.1. Ý nghĩa chiến lược của VKFTA tác động tới quan hệ kinh tế Việt Nam Hàn Quốc

Hiệp định VKFTA được xem là một bước tiến quan trọng, vượt ra ngoài các cam kết đa phương hiện có như AKFTA. So với AKFTA, trong VKFTA, Hàn Quốc dành riêng cho Việt Nam những ưu đãi hơn về cam kết dòng thuế, về mở cửa thị trường hơn đối với một số sản phẩm nhạy cảm. Bên cạnh đó, lĩnh vực thương mại dịch vụ cũng được nhấn mạnh hơn, các cam kết về thương mại điện tử lần đầu tiên được đề cập đến trong quan hệ thương mại giữa hai bên. Điều này tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận thị trường Hàn Quốc.

1.2. Thương mại song phương Việt Nam Hàn Quốc tăng trưởng và vai trò hội nhập kinh tế quốc tế .

Dù VKFTA mang lại nhiều lợi ích tiềm năng, sự phụ thuộc lẫn nhau về mặt văn hóa, địa lý, chính trị, kinh tế giữa hai nước, bên cạnh đó, nhu cầu tăng trưởng kinh tế Việt Nam bền vững của cả hai nước dẫn tới yêu cầu phải phát triển mối quan hệ hợp tác kinh tế thương mại trên một bình diện mới. Điều này đòi hỏi mỗi quốc gia phải đánh giá đúng cơ hội và thách thức mà mối quan hệ hợp tác thương mại trong bối cảnh mới đem lại, từ đó đưa ra những quan điểm và giải pháp hợp lý về chính sách thương mại Việt Nam, nhằm đảm bảo các lợi ích kinh tế quốc gia, phát triển kinh tế và hội nhập hiệu quả.

II. Thách Thức Rào Cản Quan Hệ Thương Mại VKFTA 52 Ký Tự

Khi Hiệp định VKFTA chính thức được ký kết trong năm 2015, luồng hàng hóa và vốn di chuyển đã luân chuyển tự do hóa giữa hai quốc gia, các cơ hội thương mại được mở rộng hơn đối với các doanh nghiệp Việt Nam và doanh nghiệp Hàn Quốc. Song, cơ hội nhiều, thách thức cũng sẽ càng lớn. Nguy cơ đối với các doanh nghiệp Việt Nam như phá sản, mất thị trường ngay trên sân nhà có thể nhìn thấy ngay trước mắt. Quan hệ kinh tế thương mại giữa hai nước Hàn Quốc và Việt Nam sẽ có nhiều sự thay đổi theo nhiều chiều, cả về mặt tích cực và tiêu cực, dẫn tới tác động đến sự phát triển kinh tế của từng quốc gia.

2.1. Ảnh hưởng từ biến động kinh tế toàn cầu và dịch Covid 19 tới xuất nhập khẩu Việt Nam Hàn Quốc .

Tuy nhiên, khi Hiệp định VKFTA được ký kết, Việt Nam và Hàn Quốc vẫn là những đối tác thương mại lớn của nhau, song, trong bối cảnh thương mại thế giới có nhiều biến động phức tạp với sự leo thang căng thẳng trong quan hệ thương mại Mỹ - Trung Quốc và quan hệ thương mại Nhật Bản – Hàn Quốc làm tăng trưởng trong thương mại Việt Nam – Hàn Quốc đã chậm lại. 8 tháng đầu năm 2019 tổng kim ngạch xuất nhập khẩu Việt Nam Hàn Quốc chỉ đạt 4,4 tỷ USD, chỉ tăng 2,1% so với cùng kỳ năm 2018. Việt Nam vẫn là đối tác nhập siêu lớn của Hàn Quốc. Sự giảm tốc trong tăng trưởng kinh tế Việt Nam của Hàn Quốc cũng đã làm ảnh hưởng đến khả năng xuất khẩu của Việt Nam.

2.2. Tác động của dịch bệnh đến thương mại và chuỗi cung ứng giữa hai nước.

Tình hình dịch bệnh Covid – 19 đang diễn ra từ đầu năm 2020 đã khiến nền kinh tế cả hai nước chịu ảnh hưởng, giảm sút thương mại hàng hóa và cả thương mại dịch vụ giữa hai quốc gia. Trong 9 tháng đầu năm 2020, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Hàn Quốc chỉ đạt 14,5 tỷ USD, giảm 2% so với cùng kỳ năm 2019. Chính vì vậy, việc đẩy mạnh quan hệ thương mại Việt Nam - Hàn Quốc song phương trong bối cảnh mới càng trở nên cấp thiết hơn.

III. Giải Pháp Đột Phá Thúc Đẩy Thương Mại Việt Hàn 56 Ký Tự

Việt Nam và Hàn Quốc cần phải tích cực phát huy hơn nữa vai trò của VKFTA trong việc thúc đẩy quan hệ thương mại giữa hai quốc gia trong thời gian tới. Rõ ràng, sự phụ thuộc lẫn nhau về mặt văn hóa, địa lý, chính trị, kinh tế giữa hai nước, bên cạnh đó, nhu cầu tăng trưởng kinh tế bền vững của cả hai nước dẫn tới yêu cầu phải phát triển mối quan hệ hợp tác kinh tế thương mại trên một bình diện mới. Điều này đòi hỏi mỗi quốc gia phải đánh giá đúng cơ hội và thách thức mà mối quan hệ hợp tác thương mại trong bối cảnh mới đem lại, từ đó đưa ra những quan điểm và giải pháp hợp lý về chính sách kinh tế, nhằm đảm bảo các lợi ích kinh tế quốc gia, phát triển kinh tế và hội nhập hiệu quả.

3.1. Hoàn thiện chính sách ưu đãi thuế và cải cách thủ tục hành chính .

Cần có những chính sách ưu đãi thuế hợp lý và minh bạch để khuyến khích các doanh nghiệp Việt Nam và Hàn Quốc tham gia vào các hoạt động thương mại. Bên cạnh đó, việc cải cách thủ tục hành chính sẽ giúp giảm chi phí và thời gian cho doanh nghiệp, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho thương mại song phương.

3.2. Tăng cường hợp tác đầu tư và chuyển giao công nghệ giữa hai nước.

Hợp tác đầu tư và chuyển giao công nghệ là yếu tố then chốt để nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp Việt Nam. Hàn Quốc có thế mạnh về công nghệ, và việc chuyển giao công nghệ cho Việt Nam sẽ giúp các doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm, từ đó tăng cường khả năng xuất khẩu.

3.3. Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế.

Đầu tư vào phát triển nguồn nhân lực là yếu tố then chốt để giúp Việt Nam tận dụng tối đa các cơ hội từ VKFTA. Nâng cao trình độ chuyên môn, ngoại ngữ, và kỹ năng mềm cho người lao động Việt Nam sẽ giúp họ đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động quốc tế và tham gia hiệu quả vào chuỗi giá trị toàn cầu.

IV. Đánh Giá Tác Động VKFTA Thương Mại Việt Nam 54 Ký Tự

Đề tài Đẩy mạnh quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Hàn Quốc trong khuôn khổ Hiệp định thương mại tự do Việt Nam – Hàn Quốc (VKFTA) với mong muốn đem lại một góc nhìn mới, trong bối cảnh mới về quan hệ giữa hai nước Việt Nam – Hàn Quốc; đồng thời gợi ý một số định hướng, giải pháp đẩy mạnh mối quan hệ hợp tác thương mại giữa hai quốc gia; cũng là những biện pháp có thể giúp Việt Nam phát triển kinh tế, nâng cao vị thế quốc gia và hội nhập thành công trong thời đại mới.

4.1. Tác động đến kim ngạch xuất nhập khẩu Việt Nam Hàn Quốc các mặt hàng.

Luận án nghiên cứu tác động của VKFTA đến kim ngạch xuất nhập khẩu Việt Nam Hàn Quốc các mặt hàng. Về thương mại hàng hóa: NCS nghiên cứu tác động của VKFTA đến kim ngạch xuất nhập khẩu Việt Nam – Hàn Quốc

4.2. Hiệp định thương mại Việt Nam Hàn Quốc và thương mại dịch vụ cơ hội và thách thức.

Về thương mại dịch vụ: tác giả nghiên cứu tác động của VKFTA đến kim ngạch xuất nhập khẩu dịch vụ của Việt Nam và Hàn Quốc.

V. Triển Vọng Tương Lai Hợp Tác Thương Mại VKFTA 53 Ký Tự

Việt Nam và Hàn Quốc có tiềm năng lớn để phát triển hơn nữa quan hệ thương mại song phương. Việc tận dụng tối đa các cơ hội từ VKFTA, kết hợp với các giải pháp thúc đẩy thương mại, sẽ giúp hai nước đạt được mục tiêu tăng trưởng kinh tế bền vững. Sự hợp tác chặt chẽ giữa chính phủ và doanh nghiệp là yếu tố then chốt để hiện thực hóa tiềm năng này.

5.1. Mục tiêu đến 2030 Đẩy mạnh hợp tác đầu tư song phương.

Luận án tập trung nghiên cứu quan hệ hợp tác thương mại song phương chính thức trên hai mảng: thương mại hàng hóa và thương mại dịch vụ giữa Việt Nam và Hàn Quốc. Đề tài không đi sâu vào phân tích các mối quan hệ khác giữa hai quốc gia như đầu tư Hàn Quốc tại Việt Nam, du lịch… Mặc dù trong quá trình phân tích, NCS cũng có đề cập đến các vấn đề này nhưng chỉ ở góc độ thương mại dịch vụ.

5.2. Phát huy vai trò của VKFTA trong bối cảnh mới của thương mại thế giới.

Việt Nam và Hàn Quốc cần phải tích cực phát huy hơn nữa vai trò của VKFTA trong việc thúc đẩy quan hệ thương mại giữa hai quốc gia trong thời gian tới. Rõ ràng, sự phụ thuộc lẫn nhau về mặt văn hóa, địa lý, chính trị, kinh tế giữa hai nước, bên cạnh đó, nhu cầu tăng trưởng kinh tế bền vững của cả hai nước dẫn tới yêu cầu phải phát triển mối quan hệ hợp tác kinh tế thương mại trên một bình diện mới.

VI. Kết Luận VKFTA Bước Tiến Trong Quan Hệ Kinh Tế 50 Ký Tự

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, VKFTA đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy quan hệ thương mại Việt Nam – Hàn Quốc. Tuy nhiên, để tận dụng tối đa các lợi ích từ hiệp định này, Việt Nam cần chủ động nâng cao năng lực cạnh tranh, cải thiện môi trường kinh doanh và tăng cường hợp tác với Hàn Quốc trong các lĩnh vực then chốt.

6.1. Tầm quan trọng của VKFTA tác động đến quan hệ kinh tế Việt Nam Hàn Quốc

Nhấn mạnh tầm quan trọng của VKFTA trong việc tạo ra một khuôn khổ pháp lý và thể chế thuận lợi cho thương mại và đầu tư giữa hai nước, đồng thời tạo động lực cho sự phát triển kinh tế của cả Việt Nam và Hàn Quốc.

6.2. Định hướng tương lai tăng cường cạnh tranh và phát triển bền vững .

Đưa ra các khuyến nghị về việc Việt Nam cần tập trung vào nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp, phát triển các ngành công nghiệp có giá trị gia tăng cao, và đảm bảo sự phát triển kinh tế bền vững và bao trùm trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Kinh tế quốc tế (mã số: 9.06) với đề tài "Đẩy mạnh quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Hàn Quốc trong khuôn khổ Hiệp định thương mại tự do Việt Nam – Hàn Quốc (VKFTA)" do nghiên cứu sinh Hoàng Hải thực hiện tại Trường Đại học Ngoại thương dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Phạm Thu Hương, bảo vệ năm 2021.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Quan hệ ngoại giao Việt Nam - Hàn Quốc được chính thức thiết lập từ năm 1992 và nâng cấp lên "Quan hệ đối tác hợp tác chiến lược". Trong gần 30 năm, quy mô thương mại hai chiều giữa hai quốc gia đã tăng khoảng 54 lần. Tính đến năm 2020, Hàn Quốc giữ vị trí là đối tác thương mại lớn thứ ba, thị trường xuất khẩu lớn thứ tư và thị trường nhập khẩu lớn thứ hai của Việt Nam.

Mặc dù hai nước đã tham gia Hiệp định Thương mại Tự do ASEAN - Hàn Quốc (AKFTA) từ năm 2007, khuôn khổ đa phương này vẫn tồn tại những giới hạn nhất định và cán cân thương mại luôn ở trạng thái xuất siêu lớn từ phía Hàn Quốc sang Việt Nam. Năm 2012, hai chính phủ khởi động đàm phán Hiệp định Thương mại Tự do song phương Việt Nam - Hàn Quốc (VKFTA), ký tắt vào ngày 30/03/2015 và chính thức ký kết trong năm 2015.

Trong giai đoạn thực thi, bối cảnh kinh tế quốc tế xuất hiện các biến động phức tạp như căng thẳng thương mại Hoa Kỳ - Trung Quốc, căng thẳng Nhật Bản - Hàn Quốc và dịch bệnh Covid-19 (kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Hàn Quốc 9 tháng đầu năm 2020 chỉ đạt 14,5 tỷ USD, giảm 2% so với cùng kỳ năm 2019; tổng kim ngạch hai chiều 8 tháng đầu năm 2019 đạt 4,4 tỷ USD, chỉ tăng 2,1%). Khoảng trống nghiên cứu được chỉ ra là: các công trình trước đây phần lớn tập trung vào thương mại hàng hóa đơn lẻ hoặc khuôn khổ đa phương AKFTA, thiếu vắng các công trình phân tích toàn diện tác động của hiệp định song phương VKFTA trên cả hai mảng thương mại hàng hóa và thương mại dịch vụ.

Mục tiêu nghiên cứu

• Mục tiêu chung: Thúc đẩy quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Hàn Quốc đến năm 2030.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Làm rõ mối quan hệ thương mại ở cả hai mảng: thương mại hàng hóa, thương mại dịch vụ giữa Chính phủ và doanh nghiệp hai nước Việt Nam và Hàn Quốc trước khi ký kết VKFTA và sự thay đổi của mối quan hệ này sau khi VKFTA chính thức được ký kết.
  2. Phân tích sự phát triển kinh tế Việt Nam đặt trong mối quan hệ thương mại Việt Nam - Hàn Quốc trước và sau khi VKFTA có hiệu lực.
  3. Xác định các giải pháp đẩy mạnh quan hệ thương mại giữa Việt Nam với Hàn Quốc tới năm 2030 trong bối cảnh VKFTA, đảm bảo thu được lợi ích kinh tế cho Việt Nam từ hợp tác thương mại song phương.

Câu hỏi nghiên cứu

1. Thực trạng về quan hệ thương mại hàng hóa và thương mại dịch vụ giữa Việt Nam và Hàn Quốc trước khi ký kết VKFTA như thế nào, sau khi ký VKFTA thì có thay đổi gì? Những mặt được và hạn chế trong mối quan hệ thương mại Việt Nam và Hàn Quốc là gì?
2. VKFTA có tác động gì đến quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Hàn Quốc?
3. Việt Nam cần làm gì để phát triển quan hệ hợp tác thương mại với Hàn Quốc trong bối cảnh Việt Nam ký kết Hiệp định VKFTA đến năm 2030, đồng thời đảm bảo được lợi ích kinh tế từ quan hệ hợp tác thương mại này?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Quan hệ thương mại hàng hóa và dịch vụ giữa hai nước Việt Nam và Hàn Quốc đặt trong bối cảnh Hiệp định thương mại tự do Việt Nam - Hàn Quốc (VKFTA) có hiệu lực.
• Không gian nghiên cứu: Quan hệ thương mại song phương giữa Việt Nam và Hàn Quốc.
• Thời gian nghiên cứu:
  • Thương mại hàng hóa: Giai đoạn 1992 – 2019 (chia 2 giai đoạn: 1992 – 2015 và 2015 – 2019 để so sánh trước và sau khi có VKFTA).
  • Thương mại dịch vụ: Giai đoạn 1995 – 2019 (do số liệu dịch vụ của Việt Nam bắt đầu được thống kê từ năm 1995).
  • Định hướng và giải pháp: Đề xuất áp dụng đến năm 2030.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo hai phân hệ thương mại hàng hóa và thương mại dịch vụ:

Các hướng nghiên cứu quốc tế

• Thương mại hàng hóa và tác động của FTA: Kwesi Atuaful Quansah và Woo ChulAhn (2017) phân tích tác động tạo lập thương mại của KAFTA (Úc - Hàn) và đề xuất khung phương pháp GTAP, CGE, Gravity Model (theo Baier và Bergstrand, 2007) áp dụng cho khối ASEAN, trong đó có Việt Nam. Jae-Ho Lee (2016) phân tích định tính xuất khẩu và FDI của Hàn Quốc sang Việt Nam trong ngành sản xuất điện thoại di động và thiết bị gia dụng. Park Noh Wan (2014) đánh giá sự chuyển dịch cơ cấu đầu tư của Hàn Quốc vào Việt Nam từ thâm dụng lao động sang công nghệ và kiến nghị xây dựng mạng lưới sản xuất cùng có lợi. Kim Kyoung Mi (2011) nghiên cứu thị trường thương mại điện tử Hàn Quốc và gợi mở liên kết phương thức xuất nhập khẩu mới.
• Chỉ số thương mại song phương: Tran Nhuan Kien, Hong Ryul Lee, Yoon Heo (2010) cùng Phan Thanh Hoan, Ji Young Jeong (2012, 2016) sử dụng các chỉ số thương mại nội ngành (IIT), cường độ thương mại (TII), lợi thế so sánh hiện hữu (RCA), độ bổ sung thương mại (TCI) để chứng minh tính chất bổ sung của thương mại Việt - Hàn, nhưng chuỗi số liệu chỉ dừng lại ở năm 2009 và 2014.
• Ứng dụng mô hình trọng lực quốc tế: Chan (2005), Somayeh Razzaghi và cộng sự (2012), Rose và Frankel (2002), Projan (2001), Papazoglou (2007), Tri Thai Do (2006), Gul và Yasin (2011).

Các hướng nghiên cứu tại Việt Nam

• Quan hệ kinh tế và thương mại hàng hóa: VCCI (2014) khảo sát hồ sơ thị trường Hàn Quốc năm 2013; Đại sứ quán Việt Nam tại Hàn Quốc (2011) tổng quan quan hệ ngoại giao - kinh tế; Đỗ Hoài Nam (2005) nghiên cứu quan hệ kinh tế trong bối cảnh Đông Á; Phạm Thu Hương (2002) khảo sát thực trạng và triển vọng quan hệ kinh tế thương mại hàng hóa Việt - Hàn giai đoạn tiền FTA; Ngô Xuân Bình (2010) nghiên cứu quan hệ đối tác toàn diện đến năm 2020; Hoàng Hải (2016) ứng dụng mô hình trọng lực đánh giá tác động giảm thuế VKFTA đến xuất khẩu rau quả của Việt Nam.
• Đánh giá tác động FTA bằng mô hình định lượng: Báo cáo MUTRAP (2011) sử dụng mô hình cân bằng tổng thể (CGE) và cơ sở dữ liệu GTAP 7 để dự báo tác động của AKFTA; Phạm Hữu Tài (2016) sử dụng mô hình Input - Output cải tiến (Bảng I/O 2007 và 2011) đánh giá 5 FTA, chỉ ra tính cạnh tranh giữa các thành viên ACFTA, AKFTA và lợi thế so sánh của Việt Nam ở các nhóm hàng gạo, dệt may, nội thất, giày dép.
• Thương mại dịch vụ: Hà Văn Hội (2008) nghiên cứu chính sách xuất khẩu dịch vụ hậu gia nhập WTO; Phạm Chi Lan và Dorothy I. (2009) xây dựng cơ sở chiến lược xuất khẩu dịch vụ quốc gia; Phạm Thị Kim Oanh (2013) nghiên cứu xuất khẩu lao động sang Hàn Quốc (phương thức 4); Nguyễn Thị Hồng Vân (2013) phân tích phát triển dịch vụ du lịch (phương thức 2).
• Mô hình trọng lực tại Việt Nam: Đoàn Quang Hưng (2013), Nguyễn Bình Dương và cộng sự (2012), Từ Thúy Anh (2008).

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

1. Khoảng trống nội dung: Khắc phục tình trạng các nghiên cứu trước chỉ tập trung vào thương mại hàng hóa hoặc chỉ xét thương mại dịch vụ đơn ngành; luận án đi sâu phân tích đồng thời cả hai cấu phần thương mại hàng hóa và thương mại dịch vụ trong khuôn khổ song phương VKFTA.
2. Khoảng trống phương pháp và dữ liệu: Bổ sung phương pháp phỏng vấn sâu chuyên gia kết hợp mô hình trọng lực nhằm bù đắp sự thiếu hụt dữ liệu thống kê phân ngành dịch vụ song phương do OECD thay đổi phương pháp tính từ năm 2012 và cơ quan thống kê trong nước chỉ phân loại chi tiết từ năm 2005.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Lý thuyết thương mại quốc tế cổ điển: Lý thuyết Lợi thế tuyệt đối của Adam Smith và Lợi thế so sánh của David Ricardo giải thích nguyên nhân chuyên môn hóa sản xuất và trao đổi thương mại dựa trên chênh lệch chi phí và năng suất.
• Lý thuyết trọng lực (Gravity Model): Khởi xướng bởi Jan Tinbergen (1962), vận dụng định luật vạn vật hấp dẫn của Isaac Newton: $$\ln(\text{Thương mại}) = \alpha + \beta_1 \ln(\text{GDP}_A) + \beta_2 \ln(\text{GDP}_B) - \beta_3 \ln(\text{Khoảng cách}) + \epsilon$$ Mô hình được mở rộng thêm các biến kinh tế vĩ mô: thu nhập bình quân đầu người (GDP per capita), chỉ số giá tiêu dùng (CPI/lạm phát), đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), cơ sở hạ tầng, tỷ giá hối đoái và biến giả hiệp định thương mại tự do (FTA) (theo ADB 2010; Baier và Bergstrand 2007).
• Khái niệm thương mại và dịch vụ: Tiếp cận theo nghĩa rộng của UNCITRAL, Luật Thương mại Việt Nam năm 2005; khái niệm dịch vụ theo Hồ Văn Vĩnh (2009); định nghĩa thương mại dịch vụ của OECD (2018) theo SNA 2008; phân loại 4 phương thức cung cấp dịch vụ theo Điều I:2 Hiệp định Chung về Thương mại Dịch vụ (GATS):
  • Phương thức 1: Cung cấp qua biên giới (Cross-border supply).
  • Phương thức 2: Tiêu dùng ngoài lãnh thổ (Consumption abroad).
  • Phương thức 3: Hiện diện thương mại (Commercial presence).
  • Phương thức 4: Hiện diện thể nhân (Presence of natural persons).
• Nguyên tắc thương mại quốc tế: Nguyên tắc Tối huệ quốc (MFN), Đãi ngộ quốc gia (NT), tự do hóa thương mại thông qua đàm phán, đối xử ưu đãi đối với các nước đang phát triển (Nguyễn Thường Lạng, 2011).

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp thống kê mô tả: Thu thập, tổng hợp chuỗi số liệu để phân tích quy mô, tốc độ tăng trưởng và cơ cấu xuất nhập khẩu hàng hóa, dịch vụ giữa Việt Nam và Hàn Quốc.
• Phương pháp định lượng (Mô hình trọng lực): Đánh giá tác động của biến giả VKFTA cùng các biến kinh tế vĩ mô (GDP bình quân, CPI, FDI, tỷ giá, hạ tầng viễn thông) tới kim ngạch xuất khẩu và nhập khẩu hàng hóa, dịch vụ hai chiều.
• Phương pháp định tính (Phỏng vấn sâu chuyên gia): Thực hiện phỏng vấn 5 chuyên gia trong tháng 5/2020 (trực tiếp và qua điện thoại do Covid-19), bao gồm: 02 lãnh đạo doanh nghiệp dịch vụ, 01 lãnh đạo Cơ quan Xúc tiến Thương mại và Đầu tư Hàn Quốc (KOTRA) tại Việt Nam, và 02 chuyên gia nghiên cứu từ các trường đại học.

Nhóm dữ liệu	Nguồn thu thập	Giai đoạn	Chi tiết dữ liệu
Thương mại hàng hóa	KITA (Hiệp hội TMQT Hàn Quốc)	1992 – 2019	Chi tiết theo chương HS
Thương mại dịch vụ song phương	OECD	1995 – 2019	Tổng giá trị hai chiều
Thương mại dịch vụ Việt Nam	Tổng cục Thống kê (GSO)	2005 – 2019	Cơ cấu theo phân ngành
Biến kinh tế vĩ mô (GDP, CPI, Tỷ giá...)	Ngân hàng Thế giới (World Bank)	1992 – 2018/2019	Dữ liệu vĩ mô hai nước
Vốn đầu tư FDI Hàn Quốc	Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ KH&ĐT)	1991 – 2019	Vốn đăng ký, số dự án cấp mới
Dữ liệu sơ cấp	Phỏng vấn sâu 5 chuyên gia	Tháng 05/2020	Đánh giá phân ngành dịch vụ

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tình hình nghiên cứu và các vấn đề liên quan tới đề tài luận án

Chương này tổng thuật toàn diện hệ thống tài liệu trong nước và quốc tế về quan hệ thương mại song phương, tác động của các liên kết kinh tế (AKFTA, VKFTA, KAFTA, ACFTA, AJCEP) và phương pháp lượng hóa dòng thương mại. Tác giả phân tích các kết quả tính toán chỉ số thương mại (IIT, TII, RCA, TCI), mô hình CGE/GTAP và mô hình Input - Output của các nghiên cứu trước; xác lập khoảng trống về việc thiếu vắng công trình phân tích định lượng kết hợp định tính đối với thương mại dịch vụ song phương Việt - Hàn sau khi VKFTA có hiệu lực.

Chương 2: Một số vấn đề lý thuyết về quan hệ thương mại và Hiệp định thương mại tự do Việt Nam – Hàn Quốc (VKFTA)

Chương 2 trình bày khung lý thuyết nền tảng gồm lợi thế tuyệt đối, lợi thế so sánh, lý thuyết trọng lực; làm rõ các khái niệm thương mại, dịch vụ, 4 phương thức cung cấp dịch vụ của GATS và các nguyên tắc cốt lõi (MFN, NT). Tác giả khái quát tiến trình đàm phán VKFTA từ năm 2012 đến khi ký kết năm 2015, cấu trúc các chương cam kết (thuế quan, quy tắc xuất xứ, SPS, TBT, thương mại dịch vụ, đầu tư, sở hữu trí tuệ, thương mại điện tử). Chương này thiết lập mô hình trọng lực thực nghiệm đo lường tác động của VKFTA đến xuất nhập khẩu hàng hóa và dịch vụ.

Danh mục bảng thuộc Chương 2 trong luận án	Nội dung khái quát
Bảng 2.1	Cam kết thuế quan trong VKFTA và AKFTA
Bảng 2.2	Hạn ngạch thuế quan của Hàn Quốc đối với một số sản phẩm tôm Việt Nam theo VKFTA
Bảng 2.3	Lộ trình áp dụng hạn ngạch thuế quan đối với các sản phẩm của Việt Nam xuất khẩu sang Hàn Quốc

Chương 3: Thực trạng thương mại giữa Việt Nam và Hàn Quốc

Chương 3 phân tích diễn biến thương mại hàng hóa giai đoạn 1992 - 2019 và thương mại dịch vụ giai đoạn 1995 - 2019. Về hàng hóa, kim ngạch hai chiều tăng trưởng liên tục nhưng Việt Nam duy trì trạng thái nhập siêu lớn từ Hàn Quốc; cơ cấu chuyển dịch mạnh từ nhóm hàng thô sang linh kiện điện tử, máy tính, thiết bị điện thoại do tác động của dòng vốn FDI từ các tập đoàn Hàn Quốc. Về dịch vụ, tỷ trọng trên GDP còn khiêm tốn; nhập khẩu dịch vụ chiếm ưu thế qua Phương thức 3 (Hiện diện thương mại) và Phương thức 1 (Cung cấp qua biên giới), trong khi xuất khẩu dịch vụ của Việt Nam tập trung vào Phương thức 2 (Du lịch) và Phương thức 4 (Xuất khẩu lao động).

Danh mục bảng thuộc Chương 3 trong luận án	Nội dung khái quát
Bảng 3.1 & Bảng 3.2	Kim ngạch XNK hàng hóa của Việt Nam và XNK song phương Việt Nam – Hàn Quốc
Bảng 3.3 & Bảng 3.4	Top 10 mặt hàng xuất khẩu và nhập khẩu giữa Việt Nam và Hàn Quốc năm 2019
Bảng 3.5 & Bảng 3.6	Tỷ trọng XNK dịch vụ Việt - Hàn trên GDP và mức độ tập trung theo phương thức xuất khẩu

Chương 4: Phân tích tác động của Hiệp định thương mại tự do đến quan hệ thương mại Việt Nam – Hàn Quốc

Chương 4 trình bày kết quả ước lượng mô hình hồi quy trọng lực cho 4 phương trình: xuất khẩu hàng hóa, nhập khẩu hàng hóa, xuất khẩu dịch vụ và nhập khẩu dịch vụ của Việt Nam với đối tác Hàn Quốc. Kết quả cho thấy biến giả VKFTA có tác động cùng chiều đến kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa; quy mô GDP bình quân, dòng vốn FDI và cơ sở hạ tầng internet là các yếu tố thúc đẩy mở rộng thương mại. Kết quả phỏng vấn sâu 5 chuyên gia xác nhận VKFTA mang lại chuyển biến tích cực trong việc thu hút đầu tư gắn với dịch vụ hỗ trợ, nhưng năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp dịch vụ nội địa vẫn còn hạn chế trước các tập đoàn logistics, tài chính và phân phối của Hàn Quốc.

Danh mục bảng thuộc Chương 4 trong luận án	Nội dung kiểm định / Thống kê
Bảng 4.1 đến Bảng 4.6	Chỉ số tăng trưởng, FDI (1991-2019), Internet, CPI, Tỷ giá (VND/KRW/USD), Tỷ trọng XNK/GDP
Bảng 4.7 & Bảng 4.8	Kết quả hồi quy các yếu tố tác động đến xuất khẩu và nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam
Bảng 4.9 & Bảng 4.10	Kết quả hồi quy các yếu tố tác động đến xuất khẩu và nhập khẩu dịch vụ của Việt Nam
Bảng 4.11 & Bảng 4.12	Các dòng thuế cam kết xóa bỏ của Việt Nam và Hàn Quốc trong khuôn khổ VKFTA

Chương 5: Định hướng, giải pháp và kiến nghị thúc đẩy quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Hàn Quốc trong bối cảnh VKFTA

Chương 5 phân tích bối cảnh kinh tế thế giới đến năm 2030, đánh giá cơ hội và thách thức từ các cam kết mở cửa thị trường và quy tắc xuất xứ. Tác giả đề xuất hệ thống giải pháp phân định theo hai chủ thể:

• Nhóm giải pháp phía Nhà nước: Hoàn thiện khung khổ pháp luật thương mại tương thích cam kết quốc tế; ổn định kinh tế vĩ mô và tỷ giá; xây dựng chiến lược quốc gia phát triển thương mại dịch vụ; tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành; đẩy mạnh hoạt động xúc tiến thương mại tại thị trường Hàn Quốc.
• Nhóm giải pháp phía Doanh nghiệp: Nâng cao chất lượng sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn SPS/TBT của Hàn Quốc; chuyển đổi số và ứng dụng thương mại điện tử; nâng cao năng lực quản trị và liên kết chuỗi cung ứng với các doanh nghiệp FDI Hàn Quốc; chủ động tìm hiểu và khai thác các biểu thuế ưu đãi C/O VKFTA.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án chỉ rõ 4 điểm đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn:

1. Hệ thống hóa lý luận: Hệ thống hóa cơ sở lý luận về quan hệ thương mại song phương và phát triển mô hình trọng lực thực nghiệm tích hợp biến giả hiệp định thương mại tự do để phân tích tác động chính sách.
2. Mở rộng phạm vi phân tích thực tiễn: Phân tích đồng thời cả hai mảng thương mại hàng hóa và thương mại dịch vụ song phương Việt Nam - Hàn Quốc dựa trên chuỗi số liệu từ năm 1992 đến năm 2019.
3. Kết hợp phương pháp nghiên cứu: Kết hợp phương pháp định lượng hồi quy mô hình trọng lực với phương pháp phỏng vấn sâu 5 chuyên gia (đại diện KOTRA, giới nghiên cứu đại học và doanh nghiệp) để giải quyết bài toán thiếu hụt số liệu phân ngành thương mại dịch vụ.
4. Đề xuất giải pháp khả thi: Xây dựng hệ thống giải pháp toàn diện cho Nhà nước và doanh nghiệp nhằm gia tăng giá trị thương mại song phương, tận dụng các ưu đãi thuế quan và hạn ngạch (như sản phẩm tôm và nông sản) đến năm 2030.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Dữ liệu thống kê về thương mại dịch vụ song phương chi tiết theo từng loại hình dịch vụ giữa Việt Nam và Hàn Quốc chưa đầy đủ; cơ sở dữ liệu OECD có sự điều chỉnh cách tính từ năm 2012 và Tổng cục Thống kê Việt Nam chỉ phân loại chi tiết từ năm 2005.
• Các giả định của mô hình trọng lực chưa kiểm soát được toàn bộ các yếu tố cản trở phi thuế quan phức tạp như chi phí thời gian chờ đợi tại biên giới và rào cản kỹ thuật đặc thù.
• Quy mô phỏng vấn chuyên gia dừng lại ở 5 người do hạn chế tiếp xúc trực tiếp trong thời gian bùng phát dịch Covid-19 vào tháng 5/2020.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng chuỗi số liệu thương mại hàng hóa và dịch vụ sang giai đoạn sau năm 2020 để lượng hóa tác động phục hồi sau đại dịch Covid-19.
• Triển khai khảo sát diện rộng các doanh nghiệp logistics, thương mại điện tử và du lịch nhằm đánh giá chi tiết mức độ tận dụng từng cam kết phân ngành dịch vụ trong VKFTA.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, giảng viên và các viện nghiên cứu: Công trình cung cấp tài liệu tham khảo có cấu trúc hệ thống về việc vận dụng mô hình trọng lực trong phân tích hiệp định thương mại tự do song phương; cung cấp khung phân loại 4 phương thức GATS trong phân tích thương mại dịch vụ giữa một quốc gia phát triển và một quốc gia đang phát triển.
• Đối với cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Công Thương, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, các cơ quan xúc tiến thương mại): Cung cấp cơ sở thực chứng để theo dõi diễn biến cán cân thương mại, hiệu chỉnh chính sách xúc tiến xuất khẩu và xây dựng chiến lược phát triển các ngành dịch vụ hỗ trợ thương mại.
• Đối với các doanh nghiệp xuất nhập khẩu: Cung cấp thông tin tổng hợp về lộ trình cắt giảm dòng thuế, hạn ngạch thuế quan và quy tắc xuất xứ, hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng chiến lược kinh doanh và thâm nhập thị trường Hàn Quốc.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng dữ liệu thương mại trong giai đoạn nào?

Luận án sử dụng số liệu thương mại hàng hóa từ năm 1992 đến năm 2019 (chia 2 giai đoạn: 1992 - 2015 trước VKFTA và 2015 - 2019 sau khi VKFTA có hiệu lực) trích xuất từ KITA. Số liệu thương mại dịch vụ song phương lấy từ OECD trong giai đoạn 1995 - 2019 và số liệu phân ngành dịch vụ của Tổng cục Thống kê Việt Nam từ 2005 đến 2019.

2. Mô hình định lượng chính được sử dụng trong luận án là gì?

Luận án sử dụng mô hình trọng lực (Gravity Model) mở rộng dựa trên nền tảng của Jan Tinbergen (1962). Mô hình sử dụng các biến quy mô kinh tế (GDP bình quân), tỷ giá hối đoái, lạm phát (CPI), dòng vốn FDI, cơ sở hạ tầng viễn thông và biến giả VKFTA để ước lượng tác động đến xuất nhập khẩu hàng hóa và dịch vụ.

3. Tại sao tác giả phải kết hợp phương pháp phỏng vấn sâu chuyên gia?

Do dữ liệu thứ cấp về thương mại dịch vụ song phương Việt Nam - Hàn Quốc từ nguồn OECD chưa chi tiết theo từng loại hình dịch vụ và có sự thay đổi cách tính từ năm 2012, tác giả đã tiến hành phỏng vấn sâu 5 chuyên gia (lãnh đạo doanh nghiệp, đại diện KOTRA Việt Nam, chuyên gia đại học) trong tháng 5/2020 để bổ sung luận cứ thực tế cho các nhận định.

4. VKFTA có điểm gì khác biệt so với AKFTA đối với hàng hóa Việt Nam?

Trong VKFTA, Hàn Quốc dành cho Việt Nam các cam kết ưu đãi sâu hơn về dòng thuế và mở cửa thị trường đối với một số nhóm mặt hàng nhạy cảm (như nông sản, hạn ngạch thuế quan cho sản phẩm tôm), đồng thời bổ sung các cam kết về thương mại dịch vụ và thương mại điện tử mà AKFTA chưa bao quát toàn diện.

5. Những giải pháp trọng tâm nào được đề xuất cho phía Nhà nước?

Luận án đề xuất Nhà nước hoàn thiện hệ thống thể chế pháp luật thương mại, duy trì ổn định kinh tế vĩ mô và tỷ giá, ban hành chiến lược chuyên biệt phát triển thương mại dịch vụ, tăng cường phối hợp liên ngành và nâng cao hiệu quả các chương trình xúc tiến thương mại quốc gia tại Hàn Quốc.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Hoàng Hải là công trình nghiên cứu chuyên khảo về quan hệ thương mại song phương giữa Việt Nam và Hàn Quốc trong khuôn khổ Hiệp định VKFTA. Bằng việc kết hợp phương pháp thống kê mô tả, mô hình kinh tế lượng trọng lực và phỏng vấn sâu chuyên gia, luận án đã phân tích toàn diện thực trạng và tác động chính sách trên cả hai lĩnh vực thương mại hàng hóa và dịch vụ giai đoạn 1992 - 2019. Các kết quả nghiên cứu là cơ sở thực chứng để đề xuất hệ thống giải pháp và kiến nghị chính sách nhằm thúc đẩy quan hệ thương mại Việt Nam - Hàn Quốc phát triển bền vững đến năm 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN TỚI ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới Về quan hệ hợp tác thương mại song phương giữa hai quốc gia, nhiều nghiên cứu đã đề cập đến việc ký kết các Hiệp định thương mại tự do có thể ảnh hưởng đến mối quan hệ hợp tác thương mại giữa hai quốc gia hoặc giữa một quốc gia với một khối kinh tế. Về hợp tác thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và Hàn Quốc: Kwesi Atuaful Quansah và Woo ChulAhn, 2017, trong nghiên cứu The Effect of the Korea-Australia Free Trade Agreement (KAFTA) on the Korea-Australia Trade Structure (Tác động của Hiệp định thương mại tự do Úc – Hàn Quốc đến cơ cấu thương mại Úc – Hàn) trong tạp chí The Asian Journal of Shipping and Logistics, Volume 33, Issue 4, December 2017 đã phân tích KAFTA có tác động tạo ra thương mại ròng tích cực cho Hàn Quốc, Úc và khu vực châu Á – Thái Bình Dương nói chung, đồng thời cho rằng một hiệp định thương mại tự do có thể được coi là một công cụ tăng trưởng tốt để thúc đẩy thương mại giữa các quốc gia ký kết và phần còn lại của thế giới. Bài viết chỉ phân tích dưới góc độ định tính, song có định hướng mở cho các nghiên cứu tiếp theo dưới góc độ định lượng như sử dụng các mô hình định lượng như công cụ phân tích thương mại toàn cầu (GTAP), mô hình cân bằng tổng thể (CGE) và Mô hình trọng lực như được sử dụng bởi Baier và Bergstrand (2007) nhằm xác định những thay đổi trong giá trị thương mại hoặc cấu trúc giữa hai quốc gia.

Bài viết xác định các khía cạnh khác nhau của FTA mà mỗi phương pháp có thể đánh giá, mô tả 11 các nguồn dữ liệu và yêu cầu phần mềm, chỉ định cách diễn giải đầu ra từ mỗi phương pháp và thảo luận về các điểm mạnh và hạn chế của từng phương pháp. Để minh họa cho từng phương pháp, có những ví dụ được áp dụng cho các quốc gia trong Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), đặc biệt là Campuchia, Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào và Việt Nam Mối quan hệ hợp tác giữa Việt Nam và Hàn Quốc cũng đã có nhiều nhà khoa học nước ngoài nghiên cứu và phân tích, cụ thể như: Jae – Ho Lee, 2016, Korea's Recent Export to Vietnam and Implications (Xuất khẩu của Hàn Quốc đến Việt Nam hiện nay và các hàm ý liên quan) KIEP Research Paper No. World Economy Update-16-5, phân tích một cách định tính về thực trạng xuất khẩu và đầu tư của Hàn Quốc đến Việt Nam, trong đó nhận định đầu tư của Hàn Quốc sang Việt Nam trong lĩnh vực sản xuất điện thoại di động và thiết bị gia dụng có tác động làm tăng xuất khẩu của Hàn Quốc vào Việt Nam. Ngoài ra, FTA giữa Hàn Quốc và Việt Nam sẽ đóng vai trò là nhân tố tích cực trong việc mở rộng hợp tác kinh tế song phương lâu dài và vì lợi ích chung.

Bài nghiên cứu chỉ đưa ra những nét chấm phá về quan hệ hợp tác thương mại của Việt Nam và Hàn Quốc, đứng trên góc độ của Hàn Quốc để đưa ra những gợi ý nhằm thúc đẩy xuất khẩu của Hàn Quốc vào Việt Nam. - Park Noh Wan, (2014), Thesis: “Republic of Korea - Vietnam strategic cooperative partnership and the way forward in the new context of global governance change in the 21st century”, (Hàn Quốc – đối tác hợp tác chiến lược của Việt Nam và con đường phía trước trong bối cảnh mới của sự thay đổi quản trị toàn cầu ở thế kỷ 21), Học viện Ngoại giao Việt Nam. Theo tác giả, trước năm 2015, tổng giá trị xuất khẩu của Hàn Quốc tăng trưởng chậm do nhu cầu trên thị trường thế giới suy giảm. Tuy nhiên, xuất khẩu của Hàn Quốc sang thị trường Việt Nam lại tăng nhanh khiến cho Việt Nam trở thành điểm đến xuất khẩu hàng đầu của Hàn Quốc.

Tác giả cho rằng, đầu tư của Hàn Quốc vào Việt Nam đã chuyển trọng tâm từ các ngành thâm dụng lao động sang các ngành thâm dụng công nghệ và đưa Việt Nam lên hàng đầu trong danh sách các quốc gia sản xuất điện thoại di động trên thế giới. Với việc ký kết VKFTA sẽ mang lại các cơ hội mới để thúc đẩy hợp tác giữa Hàn Quốc và Việt Nam. Tác giả cũng đề xuất rằng hợp tác kinh tế song phương 12 trong tương lai giữa hai nước không nên chỉ dừng lại ở việc yêu cầu mức độ tự do hóa cao hơn, mà phải hỗ trợ xây dựng mạng lưới sản xuất thúc đẩy mối quan hệ hợp tác “đôi bên cùng có lợi”. Với tác giả trên, quan hệ Việt Nam – Hàn Quốc được thể hiện trên nhiều bình diện, cả về kinh tế, chính trị và xã hội, chứ không đi sâu vào mối quan hệ thương mại song phương Việt Nam – Hàn Quốc.

- Kim Kyoung Mi, (2011), Phân tích thị trường thương mại điện tử Hàn Quốc và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam – tập trung nghiên cứu thị trường mua sắm trực tuyến, Luận văn, Đại học Ngoại thương. Công trình nghiên cứu của tác giả này mới chỉ phân tích kinh nghiệm của Hàn Quốc mà chưa phân tích mối quan hệ thương mại điện tử Việt Nam, Hàn Quốc cũng như triển vọng của việc áp dụng thương mại điện tử trong việc thúc đẩy hợp tác thương mại chung giữa hai quốc gia. Mặc dù vậy, thương mại điện tử cũng có thể coi là một trong những xu hướng thương mại phổ biến hiện nay. Gợi ý của tác giả cũng sẽ là những gợi mở cho các nghiên cứu về phương thức xuất nhập khẩu mới giữa Việt Nam và Hàn Quốc trong tương lai, nhất là khi trong VKFTA đã có những điều chỉnh về vấn đề thương mại điện tử giữa hai nước.

- Công trình nghiên cứu của các tác giả Tran Nhuan Kien, Hong Ryul Lee, Yoon Heo, (2010), (“Dynamic Patterns of Korea – Vietnam Trade Relations” – Mô hình động trong quan hệ thương mại Việt Nam – Hàn Quốc), International Area Review, Volume 13, Number 2, Summer 2010); và của các tác giả Phan Thanh Hoan, Ji Young Jeong, (2012), (An analysis of Korea – Vietnam bilateral trade relation – Một cách phân tích về mối quan hệ thương mại song phương Việt Nam – Hàn Quốc, Munich Personal RePEc Archive) đã sử dụng một số công cụ như chỉ số thương mại nội ngành (IIT) trong mô hình thương mại nội ngành giữa một nước phát triển và một nước đang phát triển, chỉ số cường độ thương mại (TII), chỉ số lợi thế so sánh (RCA) của từng quốc gia để đánh giá mức độ hợp tác thương mại song phương giữa Việt Nam – Hàn Quốc, đồng thời chứng minh mối quan hệ hợp tác thương mại giữa hai nước là bổ sung cho nhau chứ không phải cạnh tranh, mặc dù cán cân thương mại hiện nay đang thặng dư về phía Hàn Quốc. Bên cạnh đó, thông 13 qua phân tích chỉ số thương mại bổ sung (TCI), các tác giả đã nhấn mạnh tự do hóa thương mại song phương sẽ đem lại lợi ích lớn hơn cho cả hai quốc gia. Mặc dù có nhiều ưu điểm trong phân tích mối quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Hàn Quốc thông qua các chỉ tiêu định lượng, song dữ liệu phân tích chỉ dừng ở năm 2009, (với các tác giả Phan Thanh Hoan, Ji Young Jeong (2016) trong tác phẩm Potential Economic Impacts of the Vietnam-Korea Free Trade Agreement on Vietnam economy (Tác động kinh tế tiềm năng của Hiệp định thương mại tự do Việt Nam – Hàn Quốc đến nền kinh tế Việt Nam) do số liệu cập nhật đến năm 2014, cũng chỉ đề cập đến thương mại hàng hóa, chứ chưa thể hiện rõ sự hợp tác trên khía cạnh thương mại dịch vụ giữa hai quốc gia. Tác giả cũng mới chỉ phân tích được sự cần thiết phải hợp tác thương mại song phương nhưng chưa phân tích được tác động của một Hiệp định thương mại tự do song phương đối với sự phát triển kinh tế của hai quốc gia.

Đây là điểm trống trong nghiên cứu mà NCS sẽ khai thác trên cơ sở kế thừa các kết quả nghiên cứu của các tác giả công trình này. Nhiều nghiên cứu của các tác giả đã thực hiện về mô hình lực hấp dẫn trong thương mại song phương và đa phương như Chan (2005), Somayeh Razzaghi và cộng sự (2012), Rose và Frankel (2002); Projan (2001), Papazoglou (2007), Tri Thai Do (2006), Gul và Yasin (2011). Kết quả của các nghiên cứu trên cũng sẽ được NCS tiếp thu và ứng dụng trong nghiên cứu của mình. Về thương mại dịch vụ giữa Việt Nam và Hàn Quốc: hiện theo kết quả nghiên cứu của NCS, chưa có đề tài nào đi sâu khai thác quan hệ thương mại dịch vụ của Việt Nam và Hàn Quốc, nhất là đặt trong bối cảnh VKFTA đã được ký kết.

Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam Về mối quan hệ hợp tác thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và Hàn Quốc, có một số công trình, dự án nghiên cứu của một số cơ quan nhà nước như Bộ Kế hoạch và Đầu tư, VCCI, Bộ Ngoại giao, sách của nhiều tác giả trong nước về quan hệ song phương giữa Việt Nam – Hàn Quốc. Nhiều công trình trong số này đề cập đến mối quan hệ tổng thể giữa Việt Nam – Hàn Quốc, trong đó có đề cập đến mối quan hệ song phương về thương mại. Có thể kể đến một số công trình về vấn đề này của các tác giả: - VCCI, (2014), Hồ sơ thị trường Hàn Quốc năm 2013. 14 Trong nghiên cứu này, bên cạnh mối quan hệ hợp tác về thương mại, VCCI đã nêu được mối quan hệ hợp tác kinh tế nói chung giữa Việt Nam và Hàn Quốc trong thời gian gần đây.

Song nghiên cứu này mới chỉ là những dữ liệu thống kê với các phân tích khá ngắn gọn về tình hình thương mại hàng hóa, đầu tư, du lịch, lao động giữa hai quốc gia (thường là trong một năm) và chưa đề cập đến sự thay đổi của mối quan hệ này khi có tác động từ VKFTA. Du lịch và lao động được phân tích dưới hình thức hai ngành độc lập chứ không nhìn nhận như một phần trong quan hệ thương mại dịch vụ giữa hai quốc gia. - Đại sứ quán CHXHCN Việt Nam tại Đại hàn Dân quốc, (2011), Tổng quan quan hệ Việt Nam – Hàn Quốc. Trong lời phát biểu của Đại sứ nước CHXHCN Việt Nam tại Hàn Quốc đã nêu tổng thể mối quan hệ giữa Việt Nam và Hàn Quốc, từ quan hệ chính trị, kinh tế và ngoại giao.

Lĩnh vực hợp tác thương mại giữa hai nước chỉ được điểm qua bằng vài lát cắt cơ bản.