Đề tài NCKH quan hệ thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và Trung Quốc - Đại học Phan Thiết

Quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Trung Quốc đã trải qua một quá trình phát triển dài, đặc biệt từ sau khi… 75 trang · Trường Đại Học Phan Thiết · 2018.

• Tác giả: ThS Trần Hữu Hùng
• Trường học: Trường Đại Học Phan Thiết
• Đề tài: Nghiên Cứu Quan Hệ Thương Mại Hàng Hóa Giữa Việt Nam và Trung Quốc
• Loại tài liệu: Đề Tài NCKH Cấp Trường
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Phan Thiết

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUAN HỆ THƯƠNG MẠI HÀNG HÓA QUỐC TẾ VÀ SỰ CẦN THIẾT CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
• 1.1. Giới thiệu về quan hệ thương mại hàng hóa quốc tế
• 1.2. Khái niệm thương mại hàng hóa quốc tế
• 1.3. Vai trò của thương mại hàng hóa quốc tế
• 1.4. Đặc điểm của thương mại hàng hóa quốc tế
• 1.5. Thương mại hàng hóa quốc tế có quy mô và tốc độ tăng trưởng nhanh
• 1.6. Thương mại hàng hóa quốc tế tập trung chủ yếu ở các nước phát triển
• 1.7. Xu hướng toàn cầu hóa và tự do hóa trong hoạt động thương mại quốc tế
• 1.8. Vai trò của các nước đang phát triển trong thương mại quốc tế ngày càng tăng
• 1.9. Cơ cấu hàng hóa trao đổi trong thương mại quốc tế tập trung phần lớn vào nhóm hàng hóa là sản phẩm sản xuất, chế tạo và bán thành phẩm
• 1.10. Các tiêu chí đánh giá quan hệ thương mại hàng hóa quốc tế
• 1.10.1. Chỉ số “Lợi thế so sánh biểu hiện” RCA (The Coefficient Of Revealed Comparative Advantage - RCA)
• 1.10.2. Chỉ số “cường độ thương mại” TI (Trade Intensity Index)
• 1.10.3. Chỉ số bổ trợ thương mại TC (Trade Complementarity Index)
• 1.10.4. Chỉ số “chuyên môn hóa xuất khẩu” ES (Export Specialization Index)
• 1.10.5. Lợi thế thương mại đối tác PCA (Partnership Commercial Advantage)
• 1.11. Các yếu tố ảnh hưởng đến quan hệ thương mại hàng hóa quốc tế
• 1.12. Sự cần thiết của việc nghiên cứu mối quan hệ thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và Trung Quốc
• 1.13. Sơ kết chương I
• 2. CHƯƠNG 2: PHÂN TÍCH THỰC TRẠNG QUAN HỆ THƯƠNG MẠI HÀNG HÓA GIỮA VIỆT NAM VÀ TRUNG QUỐC
• 2.1. Đánh giá quan hệ thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và Trung Quốc qua các chỉ tiêu thương mại hàng hóa
• 2.2. Kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa giữa Việt Nam và Trung Quốc trong giai đoạn 2008 - 2017
• 2.3. Đánh giá chung về kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa giữa Việt Nam và Trung Quốc trong khối ASEAN + 3 giai đoạn 2008 - 2017
• 2.4. Đánh giá mối quan hệ thương mại hàng hóa Việt Nam – Trung Quốc qua các chỉ tiêu đánh giá quan hệ thương mại quốc tế
• 2.5. Chỉ số “cường độ thương mại” TI (Trade Intensity Index) giai đoạn 2008 - 2017
• 2.6. Chỉ số lợi thế thương mại đối tác
• 2.7. Cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu trong mối quan hệ thương mại Việt Nam và Trung Quốc
• 2.7.1. Cơ cấu hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam sang Trung Quốc (theo nhóm hàng hóa phân theo danh mục tiêu chuẩn ngoại thương quốc tế SITC)
• 2.7.2. Cơ cấu hàng hóa xuất khẩu của Trung Quốc sang Việt Nam (theo nhóm hàng hóa phân theo danh mục tiêu chuẩn ngoại thương quốc tế SITC)
• 2.8. Chỉ số bổ trợ thương mại TC giữa hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam và hàng hóa nhập khẩu của Trung Quốc theo nhóm hàng hóa phân theo tiêu chuẩn ngoại thương SITC – Rev 3
• 2.9. Chỉ số bổ trợ thương mại TC giữa hàng hóa xuất khẩu của Trung Quốc và hàng hóa nhập khẩu của Việt Nam theo nhóm hàng hóa phân theo tiêu chuẩn ngoại thương SITC – Rev 3
• 2.10. Nhận xét chung về quan hệ thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và Trung Quốc
• 2.11. Kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa giữa Việt Nam và Trung Quốc có sự tăng trưởng mạnh mẽ trong giai đoạn 2008 – 2017
• 2.12. Sự thay đổi trong cơ cấu xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang Trung Quốc theo chiều hướng tích cực
• 2.13. Việt Nam nhập siêu từ Trung Quốc trong suốt giai đoạn 2008 – 2017 với giá trị ngày càng lớn
• 2.14. Sơ kết chương II
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ ĐỀ XUẤT NHẰM PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI HÀNG HÓA GIỮA VIỆT NAM VÀ TRUNG QUỐC
• 3.1. Cơ hội phát triển mối quan hệ thương mại hàng hóa với Trung Quốc
• 3.2. Thức thách trong mối quan hệ thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và Trung Quốc
• 3.3. Một số đề xuất nhằm phát triển quan hệ thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và Trung Quốc
• 3.3.1. Đẩy mạnh phát triển kinh tế quốc gia
• 3.3.2. Chuyển dịch cơ cấu nền kinh tế và cơ cấu hàng hóa xuất khẩu sang Trung Quốc
• 3.3.3. Nâng cao tỷ lệ nội địa hóa sản phẩm nhập khẩu
• 3.3.4. Nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu sang Trung Quốc
• 3.3.5. Về phía nhà nước
• 3.3.6. Về phía doanh nghiệp sản xuất xuất khẩu, kinh doanh xuất khẩu
• 3.4. Sơ kết chương III
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Quan Hệ Thương Mại Việt Nam Trung Quốc

Quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Trung Quốc đã trải qua một quá trình phát triển dài, đặc biệt từ sau khi bình thường hóa quan hệ năm 1991. Sự hợp tác và phát triển không ngừng trong lĩnh vực thương mại - kinh tế đã đưa Trung Quốc trở thành đối tác hàng đầu của Việt Nam. Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu Việt Nam - Trung Quốc đạt gần 93,5 tỷ USD. Việt Nam luôn xem Trung Quốc là bạn hàng thân thiết và đối tác chiến lược, hướng tới sự phát triển bền vững. Hiệu quả từ các hiệp định thương mại mà cả hai quốc gia tham gia hứa hẹn mang lại những cơ hội to lớn cho quan hệ thương mại hàng hóa. Theo các chuyên gia, sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế Trung Quốc có những tác động tích cực đến sự phát triển kinh tế Việt Nam, mở ra nhiều cơ hội hợp tác.

1.1. Lịch sử phát triển quan hệ kinh tế Việt Nam Trung Quốc

Mối quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Trung Quốc bắt nguồn từ lịch sử lâu đời, với nhiều giai đoạn thăng trầm. Tuy nhiên, bước ngoặt quan trọng là việc bình thường hóa quan hệ năm 1991, mở ra một kỷ nguyên mới cho sự hợp tác kinh tế. Từ đó, hai nước đã ký kết nhiều hiệp định thương mại song phương và tham gia vào các khuôn khổ đa phương, tạo điều kiện thuận lợi cho xuất nhập khẩu và đầu tư. Sự phát triển của quan hệ kinh tế này không chỉ dựa trên lợi ích kinh tế mà còn dựa trên nền tảng chính trị và văn hóa tương đồng. Các dự án đầu tư quy mô lớn từ Trung Quốc vào Việt Nam cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy thương mại song phương.

1.2. Vai trò của Trung Quốc trong thương mại Việt Nam

Trung Quốc hiện là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam. Các số liệu thống kê cho thấy, kim ngạch thương mại hai chiều liên tục tăng trưởng trong những năm gần đây, khẳng định vai trò quan trọng của Trung Quốc đối với nền kinh tế Việt Nam. Trung Quốc không chỉ là thị trường xuất khẩu lớn thứ hai của Việt Nam mà còn là nguồn cung cấp hàng hóa quan trọng, đặc biệt là nguyên liệu và máy móc thiết bị. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào thị trường Trung Quốc cũng đặt ra những thách thức nhất định cho Việt Nam, đòi hỏi cần có sự đa dạng hóa thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa trong nước.

II. Thách Thức Cơ Hội Thương Mại Việt Nam Trung Quốc

Mặc dù quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Trung Quốc phát triển mạnh mẽ, vẫn còn tồn tại nhiều thách thức. Việt Nam liên tục nhập siêu từ Trung Quốc, gây áp lực lên cán cân thương mại. Cơ cấu hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam sang Trung Quốc chủ yếu là hàng thô hoặc sơ chế, trong khi hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc chủ yếu là máy móc, thiết bị và nguyên vật liệu. Điều này cho thấy Việt Nam chưa tận dụng được lợi thế so sánh và còn phụ thuộc vào Trung Quốc trong chuỗi giá trị toàn cầu. Bên cạnh đó, các rào cản thương mại và sự cạnh tranh gay gắt cũng là những thách thức lớn đối với doanh nghiệp Việt Nam. Tuy nhiên, cũng có nhiều cơ hội để phát triển thương mại bền vững, như tăng cường hợp tác trong lĩnh vực thương mại điện tử xuyên biên giới và phát triển sản phẩm nông sản xuất khẩu chất lượng cao.

2.1. Thực trạng nhập siêu của Việt Nam từ Trung Quốc

Tình trạng nhập siêu kéo dài từ Trung Quốc là một trong những vấn đề đáng quan ngại nhất trong quan hệ thương mại giữa hai nước. Điều này xuất phát từ nhiều nguyên nhân, bao gồm sự khác biệt trong cơ cấu sản xuất và tiêu dùng, cũng như năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp hai bên. Để giải quyết vấn đề này, Việt Nam cần có các giải pháp đồng bộ, từ việc nâng cao năng lực sản xuất trong nước, đa dạng hóa mặt hàng xuất khẩu, đến việc áp dụng các biện pháp kiểm soát nhập khẩu hợp lý. Đồng thời, cần tăng cường đàm phán thương mại để giảm thiểu các rào cản thương mại và tạo điều kiện thuận lợi cho hàng hóa Việt Nam tiếp cận thị trường Trung Quốc.

2.2. Rào cản thương mại và cạnh tranh từ Trung Quốc

Doanh nghiệp Việt Nam phải đối mặt với nhiều rào cản thương mại, bao gồm các quy định về tiêu chuẩn chất lượng, kiểm dịch động thực vật và các biện pháp phòng vệ thương mại. Bên cạnh đó, sự cạnh tranh gay gắt từ hàng hóa Trung Quốc, đặc biệt là các sản phẩm giá rẻ, cũng gây khó khăn cho doanh nghiệp Việt Nam trong việc duy trì và mở rộng thị phần. Để vượt qua những thách thức này, doanh nghiệp Việt Nam cần chủ động nâng cao năng lực cạnh tranh, đổi mới công nghệ, và tìm kiếm các kênh phân phối hiệu quả. Đồng thời, cần tận dụng các cơ hội từ các hiệp định thương mại tự do để mở rộng thị trường và giảm thiểu các rào cản thương mại.

2.3. Tác Động của Dịch Bệnh đến Thương Mại Việt Nam Trung Quốc

Dịch bệnh đã gây ra những xáo trộn lớn trong thương mại Việt Nam - Trung Quốc. Các biện pháp hạn chế di chuyển và phong tỏa đã làm gián đoạn chuỗi cung ứng, ảnh hưởng đến hoạt động xuất nhập khẩu. Tuy nhiên, dịch bệnh cũng tạo ra những cơ hội mới cho các doanh nghiệp, đặc biệt là trong lĩnh vực thương mại điện tử. Việc chuyển đổi sang hình thức kinh doanh trực tuyến và tìm kiếm các thị trường thay thế là những giải pháp cần thiết để ứng phó với những tác động tiêu cực của dịch bệnh và duy trì sự ổn định của thương mại.

III. Phân Tích Thị Trường Trung Quốc Cho Hàng Hóa Việt Nam

Thị trường Trung Quốc là một thị trường rộng lớn và tiềm năng, nhưng cũng rất cạnh tranh. Để thành công, doanh nghiệp Việt Nam cần phải hiểu rõ thị hiếu tiêu dùng, quy định pháp luật và các kênh phân phối tại thị trường này. Các sản phẩm nông sản có chất lượng cao, hàng thủ công mỹ nghệ độc đáo và các sản phẩm công nghiệp có giá trị gia tăng là những mặt hàng có tiềm năng lớn tại thị trường Trung Quốc. Bên cạnh đó, cần chú trọng đến việc xây dựng thương hiệu, quảng bá sản phẩm và thiết lập quan hệ đối tác tin cậy để tạo dựng vị thế vững chắc trên thị trường. Nghiên cứu thị trường xuất khẩu Trung Quốc là yếu tố then chốt để doanh nghiệp có thể đưa ra các quyết định kinh doanh đúng đắn và hiệu quả.

3.1. Nghiên Cứu Thị Hiếu Tiêu Dùng tại Thị Trường Trung Quốc

Thị hiếu tiêu dùng tại Trung Quốc rất đa dạng và thay đổi liên tục. Các yếu tố như thu nhập, độ tuổi, giới tính, vùng miền và văn hóa có ảnh hưởng lớn đến quyết định mua hàng của người tiêu dùng. Do đó, doanh nghiệp Việt Nam cần phải thực hiện các nghiên cứu thị trường chi tiết để hiểu rõ nhu cầu và sở thích của từng phân khúc khách hàng. Đồng thời, cần theo dõi sát sao các xu hướng tiêu dùng mới nổi để điều chỉnh chiến lược sản phẩm và marketing cho phù hợp. Việc xây dựng thương hiệu và tạo dựng hình ảnh sản phẩm độc đáo cũng là yếu tố quan trọng để thu hút sự chú ý của người tiêu dùng Trung Quốc.

3.2. Các Kênh Phân Phối Hiệu Quả Cho Hàng Việt Nam

Có nhiều kênh phân phối để tiếp cận thị trường Trung Quốc, bao gồm kênh phân phối truyền thống (như chợ đầu mối, siêu thị, cửa hàng bán lẻ) và kênh phân phối hiện đại (như thương mại điện tử, chuỗi cửa hàng tiện lợi). Mỗi kênh phân phối có những ưu và nhược điểm riêng, phù hợp với từng loại sản phẩm và mục tiêu kinh doanh khác nhau. Doanh nghiệp Việt Nam cần phải lựa chọn kênh phân phối phù hợp với đặc điểm của sản phẩm, nguồn lực của doanh nghiệp và chiến lược tiếp cận thị trường. Đồng thời, cần xây dựng mối quan hệ đối tác tin cậy với các nhà phân phối để đảm bảo hàng hóa được phân phối rộng rãi và hiệu quả.

IV. Giải Pháp Phát Triển Thương Mại Bền Vững Việt Trung

Để phát triển thương mại bền vững giữa Việt Nam và Trung Quốc, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính phủ và doanh nghiệp hai nước. Chính phủ cần tạo ra một môi trường kinh doanh thuận lợi, minh bạch và công bằng, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp trong việc tiếp cận thông tin, công nghệ và nguồn vốn. Doanh nghiệp cần chủ động nâng cao năng lực cạnh tranh, đổi mới sản phẩm và dịch vụ, và xây dựng các mối quan hệ đối tác tin cậy. Việc tăng cường hợp tác trong lĩnh vực logistics thương mại và giảm thiểu các rào cản thương mại cũng là những giải pháp quan trọng để thúc đẩy thương mại bền vững.

4.1. Tăng Cường Hợp Tác Logistics Thương Mại Việt Trung

Logistics thương mại đóng vai trò quan trọng trong việc giảm chi phí vận chuyển, rút ngắn thời gian giao hàng và nâng cao hiệu quả thương mại. Việt Nam và Trung Quốc cần tăng cường hợp tác trong lĩnh vực này, đặc biệt là trong việc xây dựng và nâng cấp cơ sở hạ tầng giao thông, đơn giản hóa thủ tục hải quan và phát triển các dịch vụ logistics hiện đại. Việc kết nối các tuyến đường bộ, đường biển và đường sắt giữa hai nước sẽ tạo ra một mạng lưới logistics hiệu quả, giúp giảm chi phí thương mại và thúc đẩy xuất nhập khẩu.

4.2. Chính Sách Hỗ Trợ Doanh Nghiệp Xuất Nhập Khẩu

Chính phủ cần có các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp xuất nhập khẩu, bao gồm các chính sách về tài chính, tín dụng, thuế và xúc tiến thương mại. Các chính sách này cần được thiết kế một cách linh hoạt và phù hợp với đặc điểm của từng ngành hàng và từng thị trường. Đồng thời, cần tăng cường đối thoại giữa chính phủ và doanh nghiệp để kịp thời nắm bắt những khó khăn và vướng mắc trong hoạt động xuất nhập khẩu và đưa ra các giải pháp tháo gỡ hiệu quả. Việc tạo ra một môi trường kinh doanh thuận lợi và minh bạch sẽ khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm và mở rộng thị trường.

4.3. Phát triển Thương Mại Điện Tử Xuyên Biên Giới Việt Nam Trung Quốc

Thương mại điện tử xuyên biên giới đang trở thành xu hướng tất yếu trong bối cảnh toàn cầu hóa. Việt Nam và Trung Quốc có nhiều tiềm năng để phát triển lĩnh vực này, nhờ vào sự phát triển của internet, sự gia tăng của tầng lớp trung lưu và sự thay đổi trong thói quen mua sắm của người tiêu dùng. Để tận dụng cơ hội này, cần có các giải pháp đồng bộ, từ việc xây dựng hạ tầng công nghệ thông tin, phát triển các nền tảng thương mại điện tử, đến việc đào tạo nguồn nhân lực và hoàn thiện khung pháp lý. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác giữa các doanh nghiệp thương mại điện tử hai nước để chia sẻ kinh nghiệm và mở rộng thị trường.

V. Tác Động Của Đầu Tư Trung Quốc Đến Thương Mại Việt Nam

Dòng vốn đầu tư Trung Quốc vào Việt Nam có tác động đáng kể đến thương mại hai nước. Một mặt, nó thúc đẩy sản xuất, tạo công ăn việc làm và tăng cường xuất khẩu. Mặt khác, nó có thể làm gia tăng sự phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu từ Trung Quốc và gây ra các vấn đề về môi trường và lao động. Do đó, Việt Nam cần có chính sách thu hút đầu tư chọn lọc, ưu tiên các dự án có công nghệ tiên tiến, thân thiện với môi trường và đóng góp vào sự phát triển bền vững của đất nước.

5.1. Ảnh hưởng của Đầu Tư Trung Quốc đến chuỗi cung ứng Việt Nam

Đầu tư Trung Quốc có thể củng cố hoặc làm suy yếu chuỗi cung ứng Việt Nam. Việc các doanh nghiệp Trung Quốc đầu tư vào sản xuất tại Việt Nam có thể giúp nâng cao năng lực sản xuất và khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp Việt Nam, đồng thời tạo ra các cơ hội liên kết và hợp tác trong chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, nếu các doanh nghiệp Trung Quốc chỉ tập trung vào việc nhập khẩu nguyên liệu và xuất khẩu sản phẩm mà không có sự chuyển giao công nghệ và đào tạo nhân lực, thì có thể làm gia tăng sự phụ thuộc của Việt Nam vào Trung Quốc và làm suy yếu chuỗi cung ứng trong nước.

5.2. Chính Sách Thu Hút Đầu Tư Hiệu Quả từ Trung Quốc

Để thu hút đầu tư hiệu quả từ Trung Quốc, Việt Nam cần có một chiến lược rõ ràng và các chính sách ưu đãi phù hợp. Chiến lược này cần tập trung vào việc thu hút các dự án đầu tư có công nghệ tiên tiến, thân thiện với môi trường, sử dụng nhiều lao động địa phương và đóng góp vào sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Đồng thời, cần cải thiện môi trường đầu tư, đơn giản hóa thủ tục hành chính, và tăng cường bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ để tạo niềm tin cho các nhà đầu tư.

VI. Dự Báo Triển Vọng Quan Hệ Thương Mại Việt Trung

Trong bối cảnh kinh tế thế giới đang có nhiều biến động, quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Trung Quốc dự kiến sẽ tiếp tục phát triển, nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức mới. Việc tăng cường hợp tác trong các lĩnh vực mới như kinh tế số, kinh tế xanh và đổi mới sáng tạo sẽ tạo ra những động lực mới cho sự phát triển thương mại hai nước. Tuy nhiên, cần phải chủ động đối phó với các rủi ro từ bên ngoài, như xung đột thương mại, dịch bệnh và biến đổi khí hậu, để đảm bảo thương mại phát triển ổn định và bền vững. Phát triển thương mại bền vững là mục tiêu quan trọng hàng đầu để đảm bảo quan hệ thương mại Việt Nam - Trung Quốc mang lại lợi ích lâu dài cho cả hai bên.

6.1. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Thương Mại Trong Tương Lai

Nhiều yếu tố có thể ảnh hưởng đến thương mại giữa Việt Nam và Trung Quốc trong tương lai, bao gồm tình hình kinh tế thế giới, chính sách thương mại của các nước lớn, sự phát triển của công nghệ, và các vấn đề về môi trường và xã hội. Để dự báo và ứng phó với những thay đổi này, cần phải có các nghiên cứu và phân tích sâu sắc về các xu hướng toàn cầu và khu vực. Đồng thời, cần tăng cường đối thoại và hợp tác giữa các nhà hoạch định chính sách, doanh nghiệp và các tổ chức nghiên cứu để đưa ra các quyết định đúng đắn và kịp thời.

6.2. Đề Xuất Giải Pháp Ứng Phó Với Rủi Ro Thương Mại

Để ứng phó với các rủi ro thương mại, cần có các giải pháp đa dạng và linh hoạt. Các giải pháp này có thể bao gồm việc đa dạng hóa thị trường và sản phẩm, tăng cường năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, xây dựng các hệ thống cảnh báo sớm và phòng ngừa rủi ro, và tăng cường hợp tác quốc tế. Đồng thời, cần phải có một khung pháp lý hoàn chỉnh và minh bạch để bảo vệ quyền lợi của các doanh nghiệp và người tiêu dùng.

Nội dung chính

Báo Cáo Nghiên Cứu: Quan Hệ Thương Mại Hàng Hóa Giữa Việt Nam và Trung Quốc (Thực Trạng, Chỉ Số & Giải Pháp)

---

Tóm tắt nghiên cứu (Research Summary)

• Câu hỏi nghiên cứu chính: Thực trạng quan hệ thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và Trung Quốc trong giai đoạn 2008 – 2017 diễn biến như thế nào về quy mô, tốc độ và cơ cấu? Đâu là nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tình trạng thâm hụt cán cân thương mại kéo dài của Việt Nam, và các giải pháp chiến lược nào cần được thực thi để phát triển quan hệ thương mại song phương bền vững?
• Khung phương pháp luận: Đề tài sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng kết hợp kinh tế học mô tả, khai thác chuỗi dữ liệu thứ cấp chuẩn quốc tế (UN Comtrade, ITC, WTO, World Bank, Tổng cục Thống kê Việt Nam). Nghiên cứu ứng dụng bộ chỉ số kinh trắc ngoại thương chuyên sâu gồm: Lợi thế so sánh biểu hiện ($RCA$), Cường độ thương mại ($TI$), Bổ trợ thương mại ($TC$), Chuyên môn hóa xuất khẩu ($ES$), Lợi thế thương mại đối tác ($PCA$) và phân loại hàng hóa theo chuẩn ngoại thương quốc tế $SITC\text{ Rev.3}$.
• Phát hiện cốt lõi: Kim ngạch xuất nhập khẩu hai chiều tăng trưởng vượt bậc từ 20,66 tỷ USD (2008) lên 93,29 tỷ USD (2017). Cơ cấu hàng xuất khẩu của Việt Nam chuyển dịch tích cực từ hàng thô/sơ chế (giảm từ 69,13% xuống 40,57%) sang hàng chế biến/tinh chế (tăng lên 59,43%, chủ lực là máy móc, thiết bị $SITC\text{ 7}$). Tuy nhiên, Việt Nam đối mặt với tình trạng nhập siêu trầm trọng liên tục 17 năm (đạt đỉnh 32,4 tỷ USD năm 2015), chỉ số lợi thế đối tác $PCA$ luôn ở mức bất lợi ($< 1$).
• Hàm ý thực tiễn: Nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện chính sách ngoại thương, định hướng phát triển ngành công nghiệp hỗ trợ, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa nhằm tái cân bằng cán cân thương mại trong bối cảnh cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0 và hội nhập chuỗi giá trị toàn cầu.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng (Context & Significance)

Trong bức tranh kinh tế quốc tế đương đại, xu thế toàn cầu hóa, tự do hóa thương mại và sự chuyển dịch chuỗi cung ứng toàn cầu đang diễn ra mạnh mẽ. Thương mại hàng hóa quốc tế đã duy trì tốc độ tăng trưởng nhanh hơn tốc độ tăng trưởng của tổng sản lượng thế giới khoảng 2 lần trong nhiều thập kỷ. Đặc biệt, vai trò của các nền kinh tế đang phát triển ngày càng được khẳng định khi chiếm tới 44,34% tổng giá trị thương mại toàn cầu vào năm 2017. Trong đó, sự trỗi dậy vượt bậc của Trung Quốc – quốc gia xuất khẩu lớn nhất thế giới – đã định hình lại dòng chảy thương mại khu vực và toàn cầu.

                  QUAN HỆ NGOẠI THƯƠNG VIỆT NAM - TRUNG QUỐC (2008 - 2017)

Mặc dù quan hệ thương mại Việt Nam – Trung Quốc phát triển bùng nổ kể từ khi bình thường hóa quan hệ năm 1991 và thiết lập Quan hệ Đối tác Hợp tác Chiến lược Toàn diện năm 2008, phần lớn các công trình nghiên cứu trước đây thường tiếp cận mối quan hệ này trong khuôn khổ tổng quát giữa Trung Quốc với khối ASEAN hoặc chỉ dừng lại ở việc thống kê quy mô kim ngạch. Một khoảng trống nghiên cứu (research gap) lớn đặt ra là: Chưa có nhiều công trình đánh giá chuyên sâu và toàn diện về sự chuyển dịch cơ cấu ngành hàng chi tiết, đo lường độ tương thích bổ trợ thương mại song phương và phân tích nguyên nhân cấu trúc gây ra thâm hụt thương mại kéo dài bằng hệ thống các chỉ số kinh trắc chuẩn mực.

Nghiên cứu này mang tính thời sự cao khi giai đoạn 2008 – 2017 đánh dấu 10 năm Việt Nam gia nhập WTO, thực thi sâu rộng Hiệp định Thương mại Hàng hóa ASEAN – Trung Quốc (ACFTA) và chứng kiến bước chuyển mình lịch sử khi kim ngạch hai chiều tiệm cận mốc 100 tỷ USD. Kết quả nghiên cứu không chỉ mang lại giá trị học thuật mà còn là cơ sở hoạch định chính sách cấp thiết nhằm giúp Việt Nam giảm thiểu rủi ro phụ thuộc kinh tế, tận dụng cơ hội từ thị trường 1,4 tỷ dân và nâng tầm vị thế trong chuỗi giá trị khu vực.

---

Phương pháp luận và cách tiếp cận (Methodology & Approach)

Đề tài vận dụng cách tiếp cận nghiên cứu liên ngành giữa kinh tế học quốc tế, thương mại quốc tế và kinh tế lượng mô tả. Nghiên cứu kết hợp phương pháp luận duy vật biện chứng, phân tích - tổng hợp số liệu thứ cấp, phương pháp so sánh đối chiếu và hệ thống hóa các chỉ số định lượng chuẩn hóa quốc tế.

                   KHUNG PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU NGOẠI THƯƠNG

1. Thu thập và xử lý dữ liệu

Chuỗi dữ liệu được thu thập liên tục trong 10 năm (2008 – 2017) với các chuỗi đối sánh mở rộng từ năm 1991 và 1998, trích xuất từ các cơ sở dữ liệu vĩ mô uy tín:

• Cơ sở dữ liệu thống kê quốc tế: United Nations Comtrade Database, Hội nghị Liên Hợp Quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD), Trung tâm Thương mại Quốc tế (ITC), Ngân hàng Thế giới (World Bank - WITS), Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO).
• Cơ sở dữ liệu quốc gia: Tổng cục Thống kê Việt Nam (GSO), Tổng cục Hải quan Việt Nam, Bộ Công Thương.

2. Các chỉ số định lượng kinh trắc được áp dụng

• Chỉ số Lợi thế so sánh biểu hiện ($RCA$ - Revealed Comparative Advantage): $$RCA = \frac{EX_A / EX}{EX_W^A / EW}$$ Đo lường mức độ chuyên môn hóa và khả năng cạnh tranh quốc tế của từng mặt hàng ($RCA > 2,5$: lợi thế rất cao; $1 < RCA \le 2,5$: có lợi thế; $RCA < 1$: bất lợi thế).
• Chỉ số Cường độ thương mại ($TI$ - Trade Intensity Index): $$TI_{ij} = \frac{X_{ij} / X_{it}}{X_{wj} / X_{wt}}$$ Xác định luồng thương mại giữa nước $i$ và nước $j$ có vượt mức kỳ vọng dựa trên tỷ trọng thương mại toàn cầu hay không ($TI > 1$: đối tác có tầm quan trọng đặc biệt).
• Chỉ số Bổ trợ thương mại ($TC$ - Trade Complementarity Index): Xác định mức độ tương thích giữa cơ cấu xuất khẩu của nước xuất khẩu ($s$) và cơ cấu nhập khẩu của nước đối tác ($d$) trên thang điểm từ 0 đến 100%. Điểm số càng cao phản ánh tiềm năng liên kết thương mại càng lớn.
• Chỉ số Lợi thế thương mại đối tác ($PCA$ - Partnership Commercial Advantage): $$PCA = \frac{E_p / I_p}{E_R / I_R}$$ Đo lường lợi thế thương mại tổng thể của một quốc gia so với một đối tác cụ thể ($PCA < 1$: quốc gia ở vị thế bất lợi thế thương mại).
• Phân loại hàng hóa theo Danh mục Tiêu chuẩn Ngoại thương Quốc tế ($SITC\text{ Rev.3}$): Phân tách 10 nhóm hàng hóa ($0 - 9$) thành hai phân khúc chiến lược: Nhóm hàng thô hoặc mới sơ chế ($SITC\text{ 0 - 4}$) và Nhóm hàng chế biến hay đã tinh chế ($SITC\text{ 5 - 9}$).

---

Phát hiện chính của nghiên cứu (Key Findings)

Dựa trên quá trình tính toán và kiểm định số liệu thực nghiệm giai đoạn 2008 – 2017, nghiên cứu đưa ra 5 phát hiện cốt lõi mang tính bước ngoặt:

                            5 PHÁT HIỆN CỐT LÕI TỪ NGHIÊN CỨU

1. Quy mô thương mại bùng nổ, xác lập vị thế đối tác chiến lược hàng đầu

• Kim ngạch thương mại song phương tăng từ 20,66 tỷ USD (2008) lên 93,29 tỷ USD (2017) (tăng gấp gần 4,5 lần sau 10 năm).
• Đến năm 2017, Việt Nam chính thức vượt qua Thái Lan để trở thành đối tác thương mại lớn nhất của Trung Quốc trong khối ASEAN, đồng thời là thị trường nhập khẩu lớn thứ 5 và thị trường xuất khẩu lớn thứ 9 trên toàn cầu của Trung Quốc.
• Tỷ trọng thương mại Việt – Trung chiếm tới 32,52% tổng kim ngạch trao đổi của Việt Nam với khối ASEAN + 3 vào năm 2017, vượt xa quy mô giao thương với các đối tác truyền thống như Nhật Bản (11,61%) và Hàn Quốc (21,37%).

2. Mức độ gắn kết thương mại song phương vượt trội qua chỉ số $TI$

• Chỉ số Cường độ thương mại $TI_{\text{Việt Nam – Trung Quốc}}$ tăng mạnh từ 1,24 (2008) lên 1,77 (2017).
• Chỉ số $TI_{\text{Trung Quốc – Việt Nam}}$ luôn duy trì ở mức rất cao (trên 2.0 trong suốt giai đoạn).
• Tỷ trọng xuất khẩu từ Việt Nam sang Trung Quốc tăng từ 7,74% (2008) lên 16,57% (2017) trên tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam. Điều này khẳng định hai nền kinh tế có sức hút tự nhiên rất lớn, là bạn hàng xuất nhập khẩu không thể thay thế của nhau.

       CHỈ SỐ CƯỜNG ĐỘ THƯƠNG MẠI (TI) VÀ BỔ TRỢ THƯƠNG MẠI (TC) NĂM 2017

3. Sự chuyển dịch ngoạn mục trong cơ cấu hàng xuất khẩu của Việt Nam

• Năm 2008, xuất khẩu của Việt Nam sang Trung Quốc phụ thuộc chủ yếu vào hàng thô và mới sơ chế ($SITC\text{ 0 - 4}$) với tỷ trọng lên tới 69,13% (nhiên liệu khoáng sản chiếm 28,3%, nguyên liệu thô phi lương thực chiếm 27,5%).
• Đến năm 2017, cơ cấu đảo chiều tích cực: Nhóm hàng chế biến hay tinh chế ($SITC\text{ 5 - 9}$) vươn lên chiếm vị trí chủ đạo với 59,43%.
• Động lực tăng trưởng đột phá thuộc về Nhóm 7 (Máy móc, phương tiện vận tải và phụ tùng) khi tăng từ 9,0% (2008) lên tới 28,0% (2017), và nhóm hàng công nghiệp chế tạo khác ($SITC\text{ 8}$) đạt 14,2%. Đồng thời, nhóm nông sản thực phẩm ($SITC\text{ 0}$) tăng từ 11,9% lên 20,6%.

4. Thâm hụt thương mại kinh niên và thế bất lợi qua chỉ số $PCA$

• Việt Nam rơi vào tình trạng nhập siêu liên tục 17 năm từ năm 2001. Giá trị nhập siêu tăng gần gấp 3 lần, từ 11,44 tỷ USD (2008) lên mức đỉnh điểm 32,44 tỷ USD (2015) trước khi điều chỉnh nhẹ về 22,92 tỷ USD (2017).
• Chỉ số lợi thế thương mại đối tác $PCA$ của Việt Nam đối với Trung Quốc luôn dao động ở mức rất thấp ($0,34 - 0,60 < 1$), phản ánh vị thế thương mại bất lợi toàn diện. Ngược lại, $PCA$ của Trung Quốc đối với Việt Nam luôn đạt mức cao ($1,16 - 2,93$).

5. Độ bổ trợ thương mại ($TC$) cao và tính chất bất đối xứng trong chuỗi giá trị

• Chỉ số bổ trợ thương mại $TC$ giữa xuất khẩu Trung Quốc và nhập khẩu Việt Nam luôn duy trì ở mức áp đảo từ 60,7% đến 76,5% (năm 2017 đạt 74,8%). Hàng hóa xuất khẩu của Trung Quốc sang Việt Nam chiếm tới hơn 80-90% là hàng chế biến, máy móc, nguyên phụ liệu công nghiệp ($SITC\text{ 5, 6, 7}$).
• Chỉ số $TC$ từ xuất khẩu Việt Nam sang nhập khẩu Trung Quốc cải thiện mạnh từ 35,3% (1998) lên 65,3% (2017).
• Phát hiện bất ngờ/Điểm cốt lõi: Dù tỷ trọng hàng công nghệ $SITC\text{ 7}$ của Việt Nam tăng mạnh, giá trị gia tăng nội địa thực chất lại thấp do phần lớn nằm ở khối doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) thực hiện lắp ráp gia công linh kiện. Thêm vào đó, việc các nhà thầu Trung Quốc trúng các gói thầu tổng thầu EPC lớn tại Việt Nam đã kéo theo lượng nhập khẩu khổng lồ máy móc, thiết bị và nguyên liệu từ Trung Quốc mà không tạo ra luồng xuất khẩu đối ứng.

---

Đóng góp khoa học và giá trị thực tiễn (Contributions & Implications)

                            HỆ THỐNG ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI

1. Đóng góp về mặt học thuật và phương pháp luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về ngoại thương song phương, xây dựng mô hình phân tích định lượng kết hợp đồng thời giữa các chỉ số cường độ ($TI$), mức độ tương thích ($TC$) và tương quan lợi thế ($PCA$).
• Bổ sung tài liệu kiểm chứng thực nghiệm có độ tin cậy cao về chuỗi ngoại thương Việt – Trung xuyên suốt một thập kỷ bản lề (2008 – 2017).

2. Hàm ý chính sách đối với Nhà nước

• Chính sách công nghiệp hỗ trợ & Nội địa hóa: Cần ban hành các gói ưu đãi tín dụng, chuyển giao công nghệ cho doanh nghiệp nội địa sản xuất linh kiện, nguyên phụ liệu thay thế hàng nhập khẩu từ Trung Quốc.
• Quản lý dự án EPC: Rà soát chặt chẽ quy chế đấu thầu quốc tế đối với các dự án hạ tầng lớn sử dụng nhà thầu EPC Trung Quốc, ràng buộc điều khoản bắt buộc về tỷ lệ sử dụng nhà thầu phụ, vật tư và lao động trong nước.
• Tái cơ cấu nông nghiệp xuất khẩu: Xây dựng hàng rào kỹ thuật, kiểm dịch thực vật đạt chuẩn quốc tế để thúc đẩy xuất khẩu nông - thủy sản chính ngạch sang Trung Quốc, hạn chế tối đa rủi ro ùn ứ qua đường tiểu ngạch biên mậu.

3. Hàm ý chiến lược đối với Doanh nghiệp

• Doanh nghiệp xuất khẩu cần tận dụng tối đa biểu thuế quan ưu đãi trong ACFTA, nâng cao chất lượng mẫu mã, truy xuất nguồn gốc sản phẩm.
• Doanh nghiệp sản xuất trong nước cần chủ động kết nối vào chuỗi giá trị của các tập đoàn đa quốc gia, giảm sự lệ thuộc vào các nguồn cung máy móc giá rẻ nhưng công nghệ lạc hậu.

---

Đối tượng đón nhận nghiên cứu (Target Audience)

Báo cáo nghiên cứu khoa học mang lại giá trị chuyên sâu và thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nhà nghiên cứu kinh tế, Giảng viên & Sinh viên: Là tài liệu tham khảo chuẩn mực trong giảng dạy và nghiên cứu các học phần Kinh tế Quốc tế, Thương mại Quốc tế, Kinh tế Đối ngoại và Kinh tế Phát triển.
• Nhà hoạch định chính sách (Bộ Công Thương, Bộ Kế hoạch & Đầu tư): Cung cấp dữ liệu thực chứng và cơ sở lý luận để đàm phán các thỏa thuận thương mại song phương, hoạch định chiến lược xuất nhập khẩu quốc gia từng thời kỳ.
• Cộng đồng Doanh nghiệp Xuất Nhập Khẩu & Hiệp hội Ngành hàng: Giúp các nhà lãnh đạo doanh nghiệp nắm bắt cơ cấu nhu cầu của thị trường Trung Quốc, định vị sản phẩm cạnh tranh và hoạch định chiến lược quản trị chuỗi cung ứng linh hoạt, an toàn.

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Phát hiện quan trọng nhất của đề tài nghiên cứu là gì?

Trả lời: Phát hiện quan trọng nhất là cơ cấu xuất khẩu của Việt Nam sang Trung Quốc đã có sự chuyển đổi căn bản từ nhóm hàng thô sang hàng chế biến công nghiệp ($SITC\text{ 7}$ chiếm 28% năm 2017). Tuy nhiên, thâm hụt thương mại vẫn tiếp tục trầm trọng do tính chất gia công lắp ráp và giá trị gia tăng thực tế trong chuỗi cung ứng vẫn còn hạn chế.

2. Sự kết hợp giữa các chỉ số TI, TC và PCA mang lại giá trị gì đặc biệt?

Trả lời: Việc kết hợp 3 chỉ số này giúp tạo nên một "bức tranh 3 chiều" toàn diện: $TI$ cho biết mức độ gắn bó thương mại; $TC$ cho biết cơ cấu hàng hóa hai bên có bổ trợ cho nhau không; và $PCA$ cho biết ai đang nắm giữ lợi thế thương mại ròng. Điều này vượt trội hơn việc chỉ phân tích tăng trưởng kim ngạch đơn thuần.

3. Kết quả nghiên cứu có thể khái quát hóa (generalize) cho các đối tác thương mại khác không?

Trả lời: Khung phương pháp luận (kết hợp $RCA, TI, TC, PCA, SITC$) hoàn toàn có thể chuẩn hóa và ứng dụng để phân tích quan hệ thương mại của Việt Nam với bất kỳ đối tác thương mại song phương nào khác như Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu (EU), Nhật Bản hay Hàn Quốc.

4. Những bước nghiên cứu tiếp theo (Next Steps) cần được mở rộng là gì?

Trả lời: Cần mở rộng chuỗi dữ liệu sau năm 2018 để đánh giá tác động của Chiến tranh thương mại Mỹ - Trung, đại dịch COVID-19, việc thực thi Hiệp định RCEP, cũng như phân tích sâu hơn giá trị gia tăng nội địa ($Trade\text{ in Value-Added - TiVA}$).

5. Doanh nghiệp Việt Nam có thể ứng dụng kết quả nghiên cứu này như thế nào?

Trả lời: Doanh nghiệp có thể căn cứ vào các nhóm ngành có chỉ số bổ trợ $TC$ cao (như nông - thủy sản, linh kiện điện tử chế tạo) để định hướng đầu tư công nghệ, đón đầu nhu cầu tiêu dùng và nâng cao năng lực đàm phán hợp đồng thương mại quốc tế.

---

Kết luận (Conclusion)

Báo cáo đề tài nghiên cứu khoa học "Quan hệ thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và Trung Quốc" đã phác thảo một bức tranh toàn diện, sắc bén và giàu tính dữ liệu về mối quan hệ ngoại thương song phương giai đoạn 2008 – 2017. Nghiên cứu đã làm sáng tỏ tính chất hai mặt của mối quan hệ này: Vừa là động lực thúc đẩy tăng trưởng quy mô kinh tế vượt bậc, vừa đặt ra bài toán hóc búa về nhập siêu và bất đối xứng chuỗi giá trị.

Trong giai đoạn phát triển mới, việc hóa giải các thách thức thâm hụt thương mại đòi hỏi sự chung tay đồng bộ giữa cải cách thể chế từ phía Nhà nước và nỗ lực nâng cao chuỗi giá trị từ cộng đồng doanh nghiệp. Các nhà nghiên cứu và giới hoạch định chính sách được khuyến khích tiếp tục ứng dụng khung phân tích của đề tài để theo dõi, cập nhật các biến động địa kinh tế mới, từ đó kiến tạo một nền ngoại thương tự chủ, hiện đại và bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUAN HỆ THƯƠNG MẠI HÀNG HÓA QUỐC TẾ VÀ SỰ CẦN THIẾT CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 1. Giới thiệu về quan hệ thương mại hàng hóa quốc tế 1. Khái niệm thương mại hàng hóa quốc tế Thương mại hàng hóa quốc tế là một hình thức của quan hệ kinh tế quốc tế trong đó diễn ra việc mua bán, trao đổi các sản phẩm, hàng hóa thể hiện dưới dạng vật chất hữu hình giữa các chủ thể của quan hệ kinh tế quốc tế (Bùi Thị Lý, 2010). Trong đó, chủ thể của quan hệ kinh tế quốc tế được phân chia thành ba loại: - Loại chủ thể thứ nhất: Các quốc gia, các vùng lãnh thổ và các nền kinh tế.

- Loại chủ thể thứ hai: Các tổ chức quốc tế, các liên kết kinh tế quốc tế. - Loại chủ thể thứ ba: Các tập đoàn, các công ty xuyên quốc gia, các hãng, các doanh nghiệp, … tham gia hoạt dộng ngoại thương. Ví dụ: trao đổi, mua bán, xuất nhập khẩu hàng hóa nông sản, khoáng sản, thiết bị công nghiệp, thiết bị điện tử, thiết bị viễn thông,… giữa Việt Nam và Trung Quốc. Vai trò của thương mại hàng hóa quốc tế Thương mại hàng hóa quốc tế đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy nền kinh tế quốc gia phát triển cũng như tạo điều kiện cho các mối quan hệ kinh tế quốc tế khác phát triển, đặc biệt là trong bối cảnh toàn cầu hóa toàn diện như hiện nay.

Hoạt động xuất khẩu giúp một quốc gia có thêm nguồn thu ngoại tệ và góp phần tận dụng ưu thế của quốc gia. Trong khi đó hoạt động nhập khẩu lại giúp bổ sung những tài nguyên thiếu sót và đa dạng hóa nguồn hàng hóa trong nước góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống, đồng thời tạo nên áp lực cạnh tranh giữa hàng hóa nội địa và hàng hóa nhập khẩu, từ đó thúc đẩy doanh nghiệp trong nước phát triển góp phần vào thúc đẩy nền kinh tế phát triển. Ngoài ra, quan hệ thương mại hàng hóa quốc tế giữa các quốc gia còn góp phần thúc đẩy sự phát triển của kinh tế - xã hội ở các mặt khác nhau như: chuyển giao công nghệ, thay đổi cơ cấu nền kinh tế, tăng cường sự hợp tác quốc tế về mọi mặt, nâng cao chất lượng cuộc sống của quốc gia. Hơn nữa, hoạt động thương mại quốc tế còn giúp cải thiện cán cân thanh toán quốc tế.

Đặc điểm của thương mại hàng hóa quốc tế 1. Thương mại hàng hóa quốc tế có quy mô và tốc độ tăng trưởng nhanh Thương mại hàng hóa quốc tế liên tục tăng trưởng trong nhiều năm qua, giá trị xuất khẩu hàng hóa của cả thế giới năm 2017 (17.000 triệu đô la Mỹ) cao gấp 291,5 lần giá trị xuất khẩu hàng hóa của cả thế giới năm 1948 (59.000 triệu đô la Mỹ). Như vậy, giả sử tốc độ tăng trưởng là đều đặn hàng năm, thì từ năm 1948 đến năm 2017, giá trị xuất khẩu hàng hóa của cả thế giới tăng trưởng đều đặn với tốc độ xấp xỉ 8,572% / năm (WTO, 2018). Ước tính, từ năm 1963 cho đến năm 2017, trong khi GDP của cả thế giới tăng từ 1.000 triệu đô la Mỹ năm 1963 lên đến 80.000 triệu đô la Mỹ năm 2017, tức tăng 49,1 lần, thì tổng giá trị xuất khẩu hàng hóa quốc tế tăng từ 157.000 triệu đô la Mỹ năm 1963 lên đến 17.000 triệu đô la Mỹ năm 2017, tức tăng 109,5 lần (World Bank, 2018), do vậy có thể nói tốc độ tăng trưởng của thương mại hàng hóa quốc tế nhanh hơn tốc độ tăng trưởng của nền sản xuất thế giới xấp xỉ 2 lần.

Nguyên nhân của sự tăng trưởng này là do các yếu tố sau: - Sự thuận lợi trong việc giao thương giữa các quốc gia trên cơ sở các phương tiện vận tải ngày càng phát triển hiện đại. - Sản lượng sản xuất vượt quá nhu cầu nội địa. - Phân công lao động quốc tế sâu sắc hơn nên chuyên môn hóa sản xuất được duy trì ở mức cao. - Xu thế tự do hóa thương mại và trao đổi hàng hóa tự do giữa các quốc gia ngày càng rõ nét.

Việc các rào cản thương mại dần được dỡ bỏ đã tạo điều kiệu thuận lợi hơn cho thương mại quốc tế phát triển. Thương mại hàng hóa quốc tế tập trung chủ yếu ở các nước phát triển Theo báo cáo tổng hợp số liệu của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) năm 2018, thì trong năm 2017, mười nước đứng đầu về xuất khẩu theo thứ tự bao gồm: Trung Quốc, Mỹ, Đức, Nhật, Netherlands, Hàn Quốc, Hong Kong, Pháp, Ý, Anh đã chiếm 52% tổng giá trị xuất khẩu của cả thế giới. Hơn thế nữa, mười nước đứng đầu về nhập khẩu theo thứ tự bao gồm: Mỹ, Trung Quốc, Đức, Nhật, Anh, Pháp, Hong 15 Kong, Netherlands, Hàn, Ý đã chiếm 52,6% tổng giá trị nhập khẩu của cả thế giới năm 2017 (WTO, 2018). Như vậy, có thể thấy rằng, hầu hết thương mại hàng hóa quốc tế được tập trung ở các nước phát triển (WTO, 2018).1: Tỷ trọng hàng hóa xuất khẩu và nhập khẩu của 10 mước có tý trọng xuất khẩu và nhập khẩu lớn nhất thế giới năm 2017 Nước xuất Giá trị xuất Tỷ trọng Nước nhập Giá trị nhập Tỷ trọng khẩu khẩu so với thế khẩu khẩu so với thế (tỷ đô la mỹ) giới (%) (tỷ đô la mỹ) giới (%) Trung quốc 2263 12,8 Mỹ 2410 13,4 Mỹ 1547 8,7 Trung Quốc 1842 10,2 Đức 1448 8,2 Đức 1167 6,5 Nhật 698 3,9 Nhật 672 3,7 Netherlands 652 3,7 Anh 644 3,6 Hàn Quốc 574 3,2 Pháp 625 3,5 Hong Kong 550 3,1 Hong Kong 590 3,3 Pháp 535 3,0 Netherlands 574 3,2 Ý 506 2,9 Hàn 478 2,7 Anh 445 2,5 Ý 453 2,5 Nguồn: World Trade Statistical Review 2018 (WTO, 2018) 1.

Xu hướng toàn cầu hóa và tự do hóa trong hoạt động thương mại quốc tế Tự do hóa thương mại là quá trình các quốc gia cắt giảm và tiến tới xóa bỏ các rào cản thương mại, bao gồm quá trình cắt giảm thuế quan và hàng rào thuế quan, xóa bỏ sự phân biệt đối xử, tạo lập sự cạnh tranh bình đẳng nhằm tạo ra môi trường thuận lợi cho thương mại phát triển. Trong khi đó, toàn cầu hóa là trình/hiện tượng liên kết kinh tế quốc tể trên phạm vị toàn cầu (Bùi Thị Lý, 2010). Đặc điểm này được biểu hiện ở các yếu tố như: - Sự gia tăng mạnh mẽ các hiệp định/thỏa thuận thương mại từ những năm giữa thế kỷ XX: Tính tới hết năm 2017, đã có 459 thỏa thuận thương mại (RTAs) được thông báo cho GATT/WTO, trong đó có 287 RTAs đang có hiệu lực (WTO, 2018). Hơn nữa, theo số liệu của WTO, nếu tính cả số các RTAs đã ký nhưng chưa đi vào 16 giai đoạn có hiệu lực, hoặc đang đàm phán, thì đến hết năm 2017, số RTAs là 673 (WTO, 2018).

- Sự gia tăng trong số lượng và vai trò của các liên kết kinh tế khu vực, liên khu vực và các tổ chức kinh tế quốc tế như: Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á- Thái Bình Dương (APEC), Ủy ban liên hiệp quốc về luật thương mại quốc tế (UNCITRAL), Hội nghị của Liên hiệp quốc về thương mại và phát triển (UNCTAD), Tổ chức thương mại Thế Giới (WTO), Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF), Hội nghị các nguyên thủ quốc gia về Hợp tác Á- Âu (ASEM), Hiệp hội các nước Ðông Nam Á (ASEAN), Tổ chức OPEC, … - Sự ra đời của nhiều công ty đa quốc gia, các công ty xuyên quốc gia và công ty đa quốc gia ngày càng nhiều. Tính đến hết năm 2017, trên thế giới có 100.000 công ty đa quốc gia và công ty xuyên quốc gia đang hoạt động (UNCTAD, 2018, trang 26). Vai trò của các nước đang phát triển trong thương mại quốc tế ngày càng tăng. Từ năm 1984 đến năm 2017, tỷ trọng giá trị thương mại của nhóm nước kinh tế đang phát triển liên tục tăng từ 26,9% năm 1984 đến 44,34% năm 2017, đã cho thấy sự tăng trưởng mạnh mẽ của nhóm nước này trong hoạt động thương mại quốc tế.1: Biểu đồ tỷ trọng giá trị thương mại của các nhóm nước từ năm 1984 – 2017 Đơn vị tính: % 80.00 - 1996 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 Developing economies Transition economies Developed economies Nguồn: World Bank, 2018 17 Không chỉ gia tăng về tỷ trọng so với thế giới, giá trị thương mại của nhóm các nước đang phát triển cũng tăng lên về quy mô, khi tổng giá trị thương mại của nhóm các nước này đạt 7,851,122 triệu đô la Mỹ năm 2017 tức tăng lên gấp 14,83 lần so với năm 1984.

Đặc biệt là sự tăng trưởng mạnh mẽ của nước Trung Quốc trong hoạt động thương mại quốc tế trong những năm gần đây. Cơ cấu hàng hóa trao đổi trong thương mại quốc tế tập trung phần lớn vào nhóm hàng hóa là sản phẩm sản xuất, chế tạo và bán thành phẩm. Theo biểu đổ, nhóm hàng hóa chính được trao đổi trong thương mại quốc tế từ năm 2006 đến 2017 chủ yếu tập trung vào nhóm hàng hóa là sản phẩm sản xuất, chế tạo và bán thành phẩm.2: Cơ cấu hàng hóa trong thương mại quốc tế giai đoạn 2006 – 2016 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 Nguyên liệu, khoáng sản và nhiên liệu Hàng hóa nông sản Sản phẩm sản xuất, chế tạo và bán thành phẩm Nguồn: WTO, 2017 Tỷ trọng của nhóm hàng hóa này luôn được duy trình ở mức cao, nhỏ nhất là 66,75% năm 2012, và cao nhất là 75,62% năm 2016, và đạt mức trung bình năm là 70,12%. Nhóm hàng hóa chiếm tỷ trọng thứ hai là nguyên liệu, khoáng sản và nhiên liệu (chi tiết xem ở phụ lục 3).

Các tiêu chí đánh giá quan hệ thương mại hàng hóa quốc tế 1. Chỉ số “Lợi thế so sánh biểu hiện” RCA (The Coefficient Of Revealed Comparative Advantage - RCA) Hệ số RCA chỉ ra khả năng cạnh tranh xuất khẩu của một quốc gia về một sản phẩm xác định trong mối tương quan với xuất khẩu thế giới của sản phẩm đó, được Bela Balassa giới thiệu vào năm 1965, nhằm so sánh mức độ lợi thế so sánh của sản phẩm này với sản phẩm khác trong cùng một nước, và của nước này với nước khác với cùng một sản phẩm.