Nghiên Cứu Quan Hệ Thương Mại Hàng Hóa Giữa Việt Nam và Trung Quốc

Chuyên khảo phân tích Quan hệ thương mại hàng hóa giữa việt nam và trung quốc, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: ThS Trần Hữu Hùng
• Trường học: Trường Đại Học Phan Thiết
• Đề tài: Nghiên Cứu Quan Hệ Thương Mại Hàng Hóa Giữa Việt Nam và Trung Quốc
• Loại tài liệu: Đề Tài NCKH Cấp Trường
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Phan Thiết

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUAN HỆ THƯƠNG MẠI HÀNG HÓA QUỐC TẾ VÀ SỰ CẦN THIẾT CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
• 1.1. Giới thiệu về quan hệ thương mại hàng hóa quốc tế
• 1.2. Khái niệm thương mại hàng hóa quốc tế
• 1.3. Vai trò của thương mại hàng hóa quốc tế
• 1.4. Đặc điểm của thương mại hàng hóa quốc tế
• 1.5. Thương mại hàng hóa quốc tế có quy mô và tốc độ tăng trưởng nhanh
• 1.6. Thương mại hàng hóa quốc tế tập trung chủ yếu ở các nước phát triển
• 1.7. Xu hướng toàn cầu hóa và tự do hóa trong hoạt động thương mại quốc tế
• 1.8. Vai trò của các nước đang phát triển trong thương mại quốc tế ngày càng tăng
• 1.9. Cơ cấu hàng hóa trao đổi trong thương mại quốc tế tập trung phần lớn vào nhóm hàng hóa là sản phẩm sản xuất, chế tạo và bán thành phẩm
• 1.10. Các tiêu chí đánh giá quan hệ thương mại hàng hóa quốc tế
• 1.10.1. Chỉ số “Lợi thế so sánh biểu hiện” RCA (The Coefficient Of Revealed Comparative Advantage - RCA)
• 1.10.2. Chỉ số “cường độ thương mại” TI (Trade Intensity Index)
• 1.10.3. Chỉ số bổ trợ thương mại TC (Trade Complementarity Index)
• 1.10.4. Chỉ số “chuyên môn hóa xuất khẩu” ES (Export Specialization Index)
• 1.10.5. Lợi thế thương mại đối tác PCA (Partnership Commercial Advantage)
• 1.11. Các yếu tố ảnh hưởng đến quan hệ thương mại hàng hóa quốc tế
• 1.12. Sự cần thiết của việc nghiên cứu mối quan hệ thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và Trung Quốc
• 1.13. Sơ kết chương I
• 2. CHƯƠNG 2: PHÂN TÍCH THỰC TRẠNG QUAN HỆ THƯƠNG MẠI HÀNG HÓA GIỮA VIỆT NAM VÀ TRUNG QUỐC
• 2.1. Đánh giá quan hệ thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và Trung Quốc qua các chỉ tiêu thương mại hàng hóa
• 2.2. Kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa giữa Việt Nam và Trung Quốc trong giai đoạn 2008 - 2017
• 2.3. Đánh giá chung về kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa giữa Việt Nam và Trung Quốc trong khối ASEAN + 3 giai đoạn 2008 - 2017
• 2.4. Đánh giá mối quan hệ thương mại hàng hóa Việt Nam – Trung Quốc qua các chỉ tiêu đánh giá quan hệ thương mại quốc tế
• 2.5. Chỉ số “cường độ thương mại” TI (Trade Intensity Index) giai đoạn 2008 - 2017
• 2.6. Chỉ số lợi thế thương mại đối tác
• 2.7. Cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu trong mối quan hệ thương mại Việt Nam và Trung Quốc
• 2.7.1. Cơ cấu hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam sang Trung Quốc (theo nhóm hàng hóa phân theo danh mục tiêu chuẩn ngoại thương quốc tế SITC)
• 2.7.2. Cơ cấu hàng hóa xuất khẩu của Trung Quốc sang Việt Nam (theo nhóm hàng hóa phân theo danh mục tiêu chuẩn ngoại thương quốc tế SITC)
• 2.8. Chỉ số bổ trợ thương mại TC giữa hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam và hàng hóa nhập khẩu của Trung Quốc theo nhóm hàng hóa phân theo tiêu chuẩn ngoại thương SITC – Rev 3
• 2.9. Chỉ số bổ trợ thương mại TC giữa hàng hóa xuất khẩu của Trung Quốc và hàng hóa nhập khẩu của Việt Nam theo nhóm hàng hóa phân theo tiêu chuẩn ngoại thương SITC – Rev 3
• 2.10. Nhận xét chung về quan hệ thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và Trung Quốc
• 2.11. Kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa giữa Việt Nam và Trung Quốc có sự tăng trưởng mạnh mẽ trong giai đoạn 2008 – 2017
• 2.12. Sự thay đổi trong cơ cấu xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang Trung Quốc theo chiều hướng tích cực
• 2.13. Việt Nam nhập siêu từ Trung Quốc trong suốt giai đoạn 2008 – 2017 với giá trị ngày càng lớn
• 2.14. Sơ kết chương II
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ ĐỀ XUẤT NHẰM PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI HÀNG HÓA GIỮA VIỆT NAM VÀ TRUNG QUỐC
• 3.1. Cơ hội phát triển mối quan hệ thương mại hàng hóa với Trung Quốc
• 3.2. Thức thách trong mối quan hệ thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và Trung Quốc
• 3.3. Một số đề xuất nhằm phát triển quan hệ thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và Trung Quốc
• 3.3.1. Đẩy mạnh phát triển kinh tế quốc gia
• 3.3.2. Chuyển dịch cơ cấu nền kinh tế và cơ cấu hàng hóa xuất khẩu sang Trung Quốc
• 3.3.3. Nâng cao tỷ lệ nội địa hóa sản phẩm nhập khẩu
• 3.3.4. Nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu sang Trung Quốc
• 3.3.5. Về phía nhà nước
• 3.3.6. Về phía doanh nghiệp sản xuất xuất khẩu, kinh doanh xuất khẩu
• 3.4. Sơ kết chương III
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Quan Hệ Thương Mại Việt Nam Trung Quốc

Quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Trung Quốc đã trải qua một quá trình phát triển dài, đặc biệt từ sau khi bình thường hóa quan hệ năm 1991. Sự hợp tác và phát triển không ngừng trong lĩnh vực thương mại - kinh tế đã đưa Trung Quốc trở thành đối tác hàng đầu của Việt Nam. Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu Việt Nam - Trung Quốc đạt gần 93,5 tỷ USD. Việt Nam luôn xem Trung Quốc là bạn hàng thân thiết và đối tác chiến lược, hướng tới sự phát triển bền vững. Hiệu quả từ các hiệp định thương mại mà cả hai quốc gia tham gia hứa hẹn mang lại những cơ hội to lớn cho quan hệ thương mại hàng hóa. Theo các chuyên gia, sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế Trung Quốc có những tác động tích cực đến sự phát triển kinh tế Việt Nam, mở ra nhiều cơ hội hợp tác.

1.1. Lịch sử phát triển quan hệ kinh tế Việt Nam Trung Quốc

Mối quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Trung Quốc bắt nguồn từ lịch sử lâu đời, với nhiều giai đoạn thăng trầm. Tuy nhiên, bước ngoặt quan trọng là việc bình thường hóa quan hệ năm 1991, mở ra một kỷ nguyên mới cho sự hợp tác kinh tế. Từ đó, hai nước đã ký kết nhiều hiệp định thương mại song phương và tham gia vào các khuôn khổ đa phương, tạo điều kiện thuận lợi cho xuất nhập khẩu và đầu tư. Sự phát triển của quan hệ kinh tế này không chỉ dựa trên lợi ích kinh tế mà còn dựa trên nền tảng chính trị và văn hóa tương đồng. Các dự án đầu tư quy mô lớn từ Trung Quốc vào Việt Nam cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy thương mại song phương.

1.2. Vai trò của Trung Quốc trong thương mại Việt Nam

Trung Quốc hiện là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam. Các số liệu thống kê cho thấy, kim ngạch thương mại hai chiều liên tục tăng trưởng trong những năm gần đây, khẳng định vai trò quan trọng của Trung Quốc đối với nền kinh tế Việt Nam. Trung Quốc không chỉ là thị trường xuất khẩu lớn thứ hai của Việt Nam mà còn là nguồn cung cấp hàng hóa quan trọng, đặc biệt là nguyên liệu và máy móc thiết bị. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào thị trường Trung Quốc cũng đặt ra những thách thức nhất định cho Việt Nam, đòi hỏi cần có sự đa dạng hóa thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa trong nước.

II. Thách Thức Cơ Hội Thương Mại Việt Nam Trung Quốc

Mặc dù quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Trung Quốc phát triển mạnh mẽ, vẫn còn tồn tại nhiều thách thức. Việt Nam liên tục nhập siêu từ Trung Quốc, gây áp lực lên cán cân thương mại. Cơ cấu hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam sang Trung Quốc chủ yếu là hàng thô hoặc sơ chế, trong khi hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc chủ yếu là máy móc, thiết bị và nguyên vật liệu. Điều này cho thấy Việt Nam chưa tận dụng được lợi thế so sánh và còn phụ thuộc vào Trung Quốc trong chuỗi giá trị toàn cầu. Bên cạnh đó, các rào cản thương mại và sự cạnh tranh gay gắt cũng là những thách thức lớn đối với doanh nghiệp Việt Nam. Tuy nhiên, cũng có nhiều cơ hội để phát triển thương mại bền vững, như tăng cường hợp tác trong lĩnh vực thương mại điện tử xuyên biên giới và phát triển sản phẩm nông sản xuất khẩu chất lượng cao.

2.1. Thực trạng nhập siêu của Việt Nam từ Trung Quốc

Tình trạng nhập siêu kéo dài từ Trung Quốc là một trong những vấn đề đáng quan ngại nhất trong quan hệ thương mại giữa hai nước. Điều này xuất phát từ nhiều nguyên nhân, bao gồm sự khác biệt trong cơ cấu sản xuất và tiêu dùng, cũng như năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp hai bên. Để giải quyết vấn đề này, Việt Nam cần có các giải pháp đồng bộ, từ việc nâng cao năng lực sản xuất trong nước, đa dạng hóa mặt hàng xuất khẩu, đến việc áp dụng các biện pháp kiểm soát nhập khẩu hợp lý. Đồng thời, cần tăng cường đàm phán thương mại để giảm thiểu các rào cản thương mại và tạo điều kiện thuận lợi cho hàng hóa Việt Nam tiếp cận thị trường Trung Quốc.

2.2. Rào cản thương mại và cạnh tranh từ Trung Quốc

Doanh nghiệp Việt Nam phải đối mặt với nhiều rào cản thương mại, bao gồm các quy định về tiêu chuẩn chất lượng, kiểm dịch động thực vật và các biện pháp phòng vệ thương mại. Bên cạnh đó, sự cạnh tranh gay gắt từ hàng hóa Trung Quốc, đặc biệt là các sản phẩm giá rẻ, cũng gây khó khăn cho doanh nghiệp Việt Nam trong việc duy trì và mở rộng thị phần. Để vượt qua những thách thức này, doanh nghiệp Việt Nam cần chủ động nâng cao năng lực cạnh tranh, đổi mới công nghệ, và tìm kiếm các kênh phân phối hiệu quả. Đồng thời, cần tận dụng các cơ hội từ các hiệp định thương mại tự do để mở rộng thị trường và giảm thiểu các rào cản thương mại.

2.3. Tác Động của Dịch Bệnh đến Thương Mại Việt Nam Trung Quốc

Dịch bệnh đã gây ra những xáo trộn lớn trong thương mại Việt Nam - Trung Quốc. Các biện pháp hạn chế di chuyển và phong tỏa đã làm gián đoạn chuỗi cung ứng, ảnh hưởng đến hoạt động xuất nhập khẩu. Tuy nhiên, dịch bệnh cũng tạo ra những cơ hội mới cho các doanh nghiệp, đặc biệt là trong lĩnh vực thương mại điện tử. Việc chuyển đổi sang hình thức kinh doanh trực tuyến và tìm kiếm các thị trường thay thế là những giải pháp cần thiết để ứng phó với những tác động tiêu cực của dịch bệnh và duy trì sự ổn định của thương mại.

III. Phân Tích Thị Trường Trung Quốc Cho Hàng Hóa Việt Nam

Thị trường Trung Quốc là một thị trường rộng lớn và tiềm năng, nhưng cũng rất cạnh tranh. Để thành công, doanh nghiệp Việt Nam cần phải hiểu rõ thị hiếu tiêu dùng, quy định pháp luật và các kênh phân phối tại thị trường này. Các sản phẩm nông sản có chất lượng cao, hàng thủ công mỹ nghệ độc đáo và các sản phẩm công nghiệp có giá trị gia tăng là những mặt hàng có tiềm năng lớn tại thị trường Trung Quốc. Bên cạnh đó, cần chú trọng đến việc xây dựng thương hiệu, quảng bá sản phẩm và thiết lập quan hệ đối tác tin cậy để tạo dựng vị thế vững chắc trên thị trường. Nghiên cứu thị trường xuất khẩu Trung Quốc là yếu tố then chốt để doanh nghiệp có thể đưa ra các quyết định kinh doanh đúng đắn và hiệu quả.

3.1. Nghiên Cứu Thị Hiếu Tiêu Dùng tại Thị Trường Trung Quốc

Thị hiếu tiêu dùng tại Trung Quốc rất đa dạng và thay đổi liên tục. Các yếu tố như thu nhập, độ tuổi, giới tính, vùng miền và văn hóa có ảnh hưởng lớn đến quyết định mua hàng của người tiêu dùng. Do đó, doanh nghiệp Việt Nam cần phải thực hiện các nghiên cứu thị trường chi tiết để hiểu rõ nhu cầu và sở thích của từng phân khúc khách hàng. Đồng thời, cần theo dõi sát sao các xu hướng tiêu dùng mới nổi để điều chỉnh chiến lược sản phẩm và marketing cho phù hợp. Việc xây dựng thương hiệu và tạo dựng hình ảnh sản phẩm độc đáo cũng là yếu tố quan trọng để thu hút sự chú ý của người tiêu dùng Trung Quốc.

3.2. Các Kênh Phân Phối Hiệu Quả Cho Hàng Việt Nam

Có nhiều kênh phân phối để tiếp cận thị trường Trung Quốc, bao gồm kênh phân phối truyền thống (như chợ đầu mối, siêu thị, cửa hàng bán lẻ) và kênh phân phối hiện đại (như thương mại điện tử, chuỗi cửa hàng tiện lợi). Mỗi kênh phân phối có những ưu và nhược điểm riêng, phù hợp với từng loại sản phẩm và mục tiêu kinh doanh khác nhau. Doanh nghiệp Việt Nam cần phải lựa chọn kênh phân phối phù hợp với đặc điểm của sản phẩm, nguồn lực của doanh nghiệp và chiến lược tiếp cận thị trường. Đồng thời, cần xây dựng mối quan hệ đối tác tin cậy với các nhà phân phối để đảm bảo hàng hóa được phân phối rộng rãi và hiệu quả.

IV. Giải Pháp Phát Triển Thương Mại Bền Vững Việt Trung

Để phát triển thương mại bền vững giữa Việt Nam và Trung Quốc, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính phủ và doanh nghiệp hai nước. Chính phủ cần tạo ra một môi trường kinh doanh thuận lợi, minh bạch và công bằng, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp trong việc tiếp cận thông tin, công nghệ và nguồn vốn. Doanh nghiệp cần chủ động nâng cao năng lực cạnh tranh, đổi mới sản phẩm và dịch vụ, và xây dựng các mối quan hệ đối tác tin cậy. Việc tăng cường hợp tác trong lĩnh vực logistics thương mại và giảm thiểu các rào cản thương mại cũng là những giải pháp quan trọng để thúc đẩy thương mại bền vững.

4.1. Tăng Cường Hợp Tác Logistics Thương Mại Việt Trung

Logistics thương mại đóng vai trò quan trọng trong việc giảm chi phí vận chuyển, rút ngắn thời gian giao hàng và nâng cao hiệu quả thương mại. Việt Nam và Trung Quốc cần tăng cường hợp tác trong lĩnh vực này, đặc biệt là trong việc xây dựng và nâng cấp cơ sở hạ tầng giao thông, đơn giản hóa thủ tục hải quan và phát triển các dịch vụ logistics hiện đại. Việc kết nối các tuyến đường bộ, đường biển và đường sắt giữa hai nước sẽ tạo ra một mạng lưới logistics hiệu quả, giúp giảm chi phí thương mại và thúc đẩy xuất nhập khẩu.

4.2. Chính Sách Hỗ Trợ Doanh Nghiệp Xuất Nhập Khẩu

Chính phủ cần có các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp xuất nhập khẩu, bao gồm các chính sách về tài chính, tín dụng, thuế và xúc tiến thương mại. Các chính sách này cần được thiết kế một cách linh hoạt và phù hợp với đặc điểm của từng ngành hàng và từng thị trường. Đồng thời, cần tăng cường đối thoại giữa chính phủ và doanh nghiệp để kịp thời nắm bắt những khó khăn và vướng mắc trong hoạt động xuất nhập khẩu và đưa ra các giải pháp tháo gỡ hiệu quả. Việc tạo ra một môi trường kinh doanh thuận lợi và minh bạch sẽ khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm và mở rộng thị trường.

4.3. Phát triển Thương Mại Điện Tử Xuyên Biên Giới Việt Nam Trung Quốc

Thương mại điện tử xuyên biên giới đang trở thành xu hướng tất yếu trong bối cảnh toàn cầu hóa. Việt Nam và Trung Quốc có nhiều tiềm năng để phát triển lĩnh vực này, nhờ vào sự phát triển của internet, sự gia tăng của tầng lớp trung lưu và sự thay đổi trong thói quen mua sắm của người tiêu dùng. Để tận dụng cơ hội này, cần có các giải pháp đồng bộ, từ việc xây dựng hạ tầng công nghệ thông tin, phát triển các nền tảng thương mại điện tử, đến việc đào tạo nguồn nhân lực và hoàn thiện khung pháp lý. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác giữa các doanh nghiệp thương mại điện tử hai nước để chia sẻ kinh nghiệm và mở rộng thị trường.

V. Tác Động Của Đầu Tư Trung Quốc Đến Thương Mại Việt Nam

Dòng vốn đầu tư Trung Quốc vào Việt Nam có tác động đáng kể đến thương mại hai nước. Một mặt, nó thúc đẩy sản xuất, tạo công ăn việc làm và tăng cường xuất khẩu. Mặt khác, nó có thể làm gia tăng sự phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu từ Trung Quốc và gây ra các vấn đề về môi trường và lao động. Do đó, Việt Nam cần có chính sách thu hút đầu tư chọn lọc, ưu tiên các dự án có công nghệ tiên tiến, thân thiện với môi trường và đóng góp vào sự phát triển bền vững của đất nước.

5.1. Ảnh hưởng của Đầu Tư Trung Quốc đến chuỗi cung ứng Việt Nam

Đầu tư Trung Quốc có thể củng cố hoặc làm suy yếu chuỗi cung ứng Việt Nam. Việc các doanh nghiệp Trung Quốc đầu tư vào sản xuất tại Việt Nam có thể giúp nâng cao năng lực sản xuất và khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp Việt Nam, đồng thời tạo ra các cơ hội liên kết và hợp tác trong chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, nếu các doanh nghiệp Trung Quốc chỉ tập trung vào việc nhập khẩu nguyên liệu và xuất khẩu sản phẩm mà không có sự chuyển giao công nghệ và đào tạo nhân lực, thì có thể làm gia tăng sự phụ thuộc của Việt Nam vào Trung Quốc và làm suy yếu chuỗi cung ứng trong nước.

5.2. Chính Sách Thu Hút Đầu Tư Hiệu Quả từ Trung Quốc

Để thu hút đầu tư hiệu quả từ Trung Quốc, Việt Nam cần có một chiến lược rõ ràng và các chính sách ưu đãi phù hợp. Chiến lược này cần tập trung vào việc thu hút các dự án đầu tư có công nghệ tiên tiến, thân thiện với môi trường, sử dụng nhiều lao động địa phương và đóng góp vào sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Đồng thời, cần cải thiện môi trường đầu tư, đơn giản hóa thủ tục hành chính, và tăng cường bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ để tạo niềm tin cho các nhà đầu tư.

VI. Dự Báo Triển Vọng Quan Hệ Thương Mại Việt Trung

Trong bối cảnh kinh tế thế giới đang có nhiều biến động, quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Trung Quốc dự kiến sẽ tiếp tục phát triển, nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức mới. Việc tăng cường hợp tác trong các lĩnh vực mới như kinh tế số, kinh tế xanh và đổi mới sáng tạo sẽ tạo ra những động lực mới cho sự phát triển thương mại hai nước. Tuy nhiên, cần phải chủ động đối phó với các rủi ro từ bên ngoài, như xung đột thương mại, dịch bệnh và biến đổi khí hậu, để đảm bảo thương mại phát triển ổn định và bền vững. Phát triển thương mại bền vững là mục tiêu quan trọng hàng đầu để đảm bảo quan hệ thương mại Việt Nam - Trung Quốc mang lại lợi ích lâu dài cho cả hai bên.

6.1. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Thương Mại Trong Tương Lai

Nhiều yếu tố có thể ảnh hưởng đến thương mại giữa Việt Nam và Trung Quốc trong tương lai, bao gồm tình hình kinh tế thế giới, chính sách thương mại của các nước lớn, sự phát triển của công nghệ, và các vấn đề về môi trường và xã hội. Để dự báo và ứng phó với những thay đổi này, cần phải có các nghiên cứu và phân tích sâu sắc về các xu hướng toàn cầu và khu vực. Đồng thời, cần tăng cường đối thoại và hợp tác giữa các nhà hoạch định chính sách, doanh nghiệp và các tổ chức nghiên cứu để đưa ra các quyết định đúng đắn và kịp thời.

6.2. Đề Xuất Giải Pháp Ứng Phó Với Rủi Ro Thương Mại

Để ứng phó với các rủi ro thương mại, cần có các giải pháp đa dạng và linh hoạt. Các giải pháp này có thể bao gồm việc đa dạng hóa thị trường và sản phẩm, tăng cường năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, xây dựng các hệ thống cảnh báo sớm và phòng ngừa rủi ro, và tăng cường hợp tác quốc tế. Đồng thời, cần phải có một khung pháp lý hoàn chỉnh và minh bạch để bảo vệ quyền lợi của các doanh nghiệp và người tiêu dùng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUAN HỆ THƯƠNG MẠI HÀNG HÓA QUỐC TẾ VÀ SỰ CẦN THIẾT CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 1. Giới thiệu về quan hệ thương mại hàng hóa quốc tế 1. Khái niệm thương mại hàng hóa quốc tế Thương mại hàng hóa quốc tế là một hình thức của quan hệ kinh tế quốc tế trong đó diễn ra việc mua bán, trao đổi các sản phẩm, hàng hóa thể hiện dưới dạng vật chất hữu hình giữa các chủ thể của quan hệ kinh tế quốc tế (Bùi Thị Lý, 2010). Trong đó, chủ thể của quan hệ kinh tế quốc tế được phân chia thành ba loại: - Loại chủ thể thứ nhất: Các quốc gia, các vùng lãnh thổ và các nền kinh tế.

- Loại chủ thể thứ hai: Các tổ chức quốc tế, các liên kết kinh tế quốc tế. - Loại chủ thể thứ ba: Các tập đoàn, các công ty xuyên quốc gia, các hãng, các doanh nghiệp, … tham gia hoạt dộng ngoại thương. Ví dụ: trao đổi, mua bán, xuất nhập khẩu hàng hóa nông sản, khoáng sản, thiết bị công nghiệp, thiết bị điện tử, thiết bị viễn thông,… giữa Việt Nam và Trung Quốc. Vai trò của thương mại hàng hóa quốc tế Thương mại hàng hóa quốc tế đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy nền kinh tế quốc gia phát triển cũng như tạo điều kiện cho các mối quan hệ kinh tế quốc tế khác phát triển, đặc biệt là trong bối cảnh toàn cầu hóa toàn diện như hiện nay.

Hoạt động xuất khẩu giúp một quốc gia có thêm nguồn thu ngoại tệ và góp phần tận dụng ưu thế của quốc gia. Trong khi đó hoạt động nhập khẩu lại giúp bổ sung những tài nguyên thiếu sót và đa dạng hóa nguồn hàng hóa trong nước góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống, đồng thời tạo nên áp lực cạnh tranh giữa hàng hóa nội địa và hàng hóa nhập khẩu, từ đó thúc đẩy doanh nghiệp trong nước phát triển góp phần vào thúc đẩy nền kinh tế phát triển. Ngoài ra, quan hệ thương mại hàng hóa quốc tế giữa các quốc gia còn góp phần thúc đẩy sự phát triển của kinh tế - xã hội ở các mặt khác nhau như: chuyển giao công nghệ, thay đổi cơ cấu nền kinh tế, tăng cường sự hợp tác quốc tế về mọi mặt, nâng cao chất lượng cuộc sống của quốc gia. Hơn nữa, hoạt động thương mại quốc tế còn giúp cải thiện cán cân thanh toán quốc tế.

Đặc điểm của thương mại hàng hóa quốc tế 1. Thương mại hàng hóa quốc tế có quy mô và tốc độ tăng trưởng nhanh Thương mại hàng hóa quốc tế liên tục tăng trưởng trong nhiều năm qua, giá trị xuất khẩu hàng hóa của cả thế giới năm 2017 (17.000 triệu đô la Mỹ) cao gấp 291,5 lần giá trị xuất khẩu hàng hóa của cả thế giới năm 1948 (59.000 triệu đô la Mỹ). Như vậy, giả sử tốc độ tăng trưởng là đều đặn hàng năm, thì từ năm 1948 đến năm 2017, giá trị xuất khẩu hàng hóa của cả thế giới tăng trưởng đều đặn với tốc độ xấp xỉ 8,572% / năm (WTO, 2018). Ước tính, từ năm 1963 cho đến năm 2017, trong khi GDP của cả thế giới tăng từ 1.000 triệu đô la Mỹ năm 1963 lên đến 80.000 triệu đô la Mỹ năm 2017, tức tăng 49,1 lần, thì tổng giá trị xuất khẩu hàng hóa quốc tế tăng từ 157.000 triệu đô la Mỹ năm 1963 lên đến 17.000 triệu đô la Mỹ năm 2017, tức tăng 109,5 lần (World Bank, 2018), do vậy có thể nói tốc độ tăng trưởng của thương mại hàng hóa quốc tế nhanh hơn tốc độ tăng trưởng của nền sản xuất thế giới xấp xỉ 2 lần.

Nguyên nhân của sự tăng trưởng này là do các yếu tố sau: - Sự thuận lợi trong việc giao thương giữa các quốc gia trên cơ sở các phương tiện vận tải ngày càng phát triển hiện đại. - Sản lượng sản xuất vượt quá nhu cầu nội địa. - Phân công lao động quốc tế sâu sắc hơn nên chuyên môn hóa sản xuất được duy trì ở mức cao. - Xu thế tự do hóa thương mại và trao đổi hàng hóa tự do giữa các quốc gia ngày càng rõ nét.

Việc các rào cản thương mại dần được dỡ bỏ đã tạo điều kiệu thuận lợi hơn cho thương mại quốc tế phát triển. Thương mại hàng hóa quốc tế tập trung chủ yếu ở các nước phát triển Theo báo cáo tổng hợp số liệu của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) năm 2018, thì trong năm 2017, mười nước đứng đầu về xuất khẩu theo thứ tự bao gồm: Trung Quốc, Mỹ, Đức, Nhật, Netherlands, Hàn Quốc, Hong Kong, Pháp, Ý, Anh đã chiếm 52% tổng giá trị xuất khẩu của cả thế giới. Hơn thế nữa, mười nước đứng đầu về nhập khẩu theo thứ tự bao gồm: Mỹ, Trung Quốc, Đức, Nhật, Anh, Pháp, Hong 15 Kong, Netherlands, Hàn, Ý đã chiếm 52,6% tổng giá trị nhập khẩu của cả thế giới năm 2017 (WTO, 2018). Như vậy, có thể thấy rằng, hầu hết thương mại hàng hóa quốc tế được tập trung ở các nước phát triển (WTO, 2018).1: Tỷ trọng hàng hóa xuất khẩu và nhập khẩu của 10 mước có tý trọng xuất khẩu và nhập khẩu lớn nhất thế giới năm 2017 Nước xuất Giá trị xuất Tỷ trọng Nước nhập Giá trị nhập Tỷ trọng khẩu khẩu so với thế khẩu khẩu so với thế (tỷ đô la mỹ) giới (%) (tỷ đô la mỹ) giới (%) Trung quốc 2263 12,8 Mỹ 2410 13,4 Mỹ 1547 8,7 Trung Quốc 1842 10,2 Đức 1448 8,2 Đức 1167 6,5 Nhật 698 3,9 Nhật 672 3,7 Netherlands 652 3,7 Anh 644 3,6 Hàn Quốc 574 3,2 Pháp 625 3,5 Hong Kong 550 3,1 Hong Kong 590 3,3 Pháp 535 3,0 Netherlands 574 3,2 Ý 506 2,9 Hàn 478 2,7 Anh 445 2,5 Ý 453 2,5 Nguồn: World Trade Statistical Review 2018 (WTO, 2018) 1.

Xu hướng toàn cầu hóa và tự do hóa trong hoạt động thương mại quốc tế Tự do hóa thương mại là quá trình các quốc gia cắt giảm và tiến tới xóa bỏ các rào cản thương mại, bao gồm quá trình cắt giảm thuế quan và hàng rào thuế quan, xóa bỏ sự phân biệt đối xử, tạo lập sự cạnh tranh bình đẳng nhằm tạo ra môi trường thuận lợi cho thương mại phát triển. Trong khi đó, toàn cầu hóa là trình/hiện tượng liên kết kinh tế quốc tể trên phạm vị toàn cầu (Bùi Thị Lý, 2010). Đặc điểm này được biểu hiện ở các yếu tố như: - Sự gia tăng mạnh mẽ các hiệp định/thỏa thuận thương mại từ những năm giữa thế kỷ XX: Tính tới hết năm 2017, đã có 459 thỏa thuận thương mại (RTAs) được thông báo cho GATT/WTO, trong đó có 287 RTAs đang có hiệu lực (WTO, 2018). Hơn nữa, theo số liệu của WTO, nếu tính cả số các RTAs đã ký nhưng chưa đi vào 16 giai đoạn có hiệu lực, hoặc đang đàm phán, thì đến hết năm 2017, số RTAs là 673 (WTO, 2018).

- Sự gia tăng trong số lượng và vai trò của các liên kết kinh tế khu vực, liên khu vực và các tổ chức kinh tế quốc tế như: Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á- Thái Bình Dương (APEC), Ủy ban liên hiệp quốc về luật thương mại quốc tế (UNCITRAL), Hội nghị của Liên hiệp quốc về thương mại và phát triển (UNCTAD), Tổ chức thương mại Thế Giới (WTO), Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF), Hội nghị các nguyên thủ quốc gia về Hợp tác Á- Âu (ASEM), Hiệp hội các nước Ðông Nam Á (ASEAN), Tổ chức OPEC, … - Sự ra đời của nhiều công ty đa quốc gia, các công ty xuyên quốc gia và công ty đa quốc gia ngày càng nhiều. Tính đến hết năm 2017, trên thế giới có 100.000 công ty đa quốc gia và công ty xuyên quốc gia đang hoạt động (UNCTAD, 2018, trang 26). Vai trò của các nước đang phát triển trong thương mại quốc tế ngày càng tăng. Từ năm 1984 đến năm 2017, tỷ trọng giá trị thương mại của nhóm nước kinh tế đang phát triển liên tục tăng từ 26,9% năm 1984 đến 44,34% năm 2017, đã cho thấy sự tăng trưởng mạnh mẽ của nhóm nước này trong hoạt động thương mại quốc tế.1: Biểu đồ tỷ trọng giá trị thương mại của các nhóm nước từ năm 1984 – 2017 Đơn vị tính: % 80.00 - 1996 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 Developing economies Transition economies Developed economies Nguồn: World Bank, 2018 17 Không chỉ gia tăng về tỷ trọng so với thế giới, giá trị thương mại của nhóm các nước đang phát triển cũng tăng lên về quy mô, khi tổng giá trị thương mại của nhóm các nước này đạt 7,851,122 triệu đô la Mỹ năm 2017 tức tăng lên gấp 14,83 lần so với năm 1984.

Đặc biệt là sự tăng trưởng mạnh mẽ của nước Trung Quốc trong hoạt động thương mại quốc tế trong những năm gần đây. Cơ cấu hàng hóa trao đổi trong thương mại quốc tế tập trung phần lớn vào nhóm hàng hóa là sản phẩm sản xuất, chế tạo và bán thành phẩm. Theo biểu đổ, nhóm hàng hóa chính được trao đổi trong thương mại quốc tế từ năm 2006 đến 2017 chủ yếu tập trung vào nhóm hàng hóa là sản phẩm sản xuất, chế tạo và bán thành phẩm.2: Cơ cấu hàng hóa trong thương mại quốc tế giai đoạn 2006 – 2016 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 Nguyên liệu, khoáng sản và nhiên liệu Hàng hóa nông sản Sản phẩm sản xuất, chế tạo và bán thành phẩm Nguồn: WTO, 2017 Tỷ trọng của nhóm hàng hóa này luôn được duy trình ở mức cao, nhỏ nhất là 66,75% năm 2012, và cao nhất là 75,62% năm 2016, và đạt mức trung bình năm là 70,12%. Nhóm hàng hóa chiếm tỷ trọng thứ hai là nguyên liệu, khoáng sản và nhiên liệu (chi tiết xem ở phụ lục 3).

Các tiêu chí đánh giá quan hệ thương mại hàng hóa quốc tế 1. Chỉ số “Lợi thế so sánh biểu hiện” RCA (The Coefficient Of Revealed Comparative Advantage - RCA) Hệ số RCA chỉ ra khả năng cạnh tranh xuất khẩu của một quốc gia về một sản phẩm xác định trong mối tương quan với xuất khẩu thế giới của sản phẩm đó, được Bela Balassa giới thiệu vào năm 1965, nhằm so sánh mức độ lợi thế so sánh của sản phẩm này với sản phẩm khác trong cùng một nước, và của nước này với nước khác với cùng một sản phẩm.