Phát Triển Quan Hệ Thương Mại Việt Nam Với Các Nước Đông Á

Khám phá sự phát triển quan hệ thương mại giữa Việt Nam và các nước Đông Á, cùng những cơ hội và thách thức trong bối cảnh toàn cầu hóa.

• Tác giả: Hà Văn Sự
• Trường học: Trường Đại học Thương mại
• Đề tài: Phát Triển Quan Hệ Thương Mại Việt Nam Với Các Nước Đông Á
• Loại tài liệu: Sách tham khảo
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA CÁC QUỐC GIA
• 1.1. BẢN CHẤT VÀ VAI TRÒ CỦA PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA CÁC QUỐC GIA
• 1.2. CƠ SỞ VÀ NGUYÊN TẮC, YÊU CẦU PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA CÁC QUỐC GIA
• 1.3. NỘI DUNG PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA CÁC QUỐC GIA
• 1.4. CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA CÁC QUỐC GIA
• 2. CHƯƠNG 2: KINH NGHIỆM QUỐC TẾ TRONG PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA CÁC QUỐC GIA
• 2.1. KINH NGHIỆM PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA CÁC QUỐC GIA
• 2.2. BÀI HỌC RÚT RA TRONG PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA CÁC QUỐC GIA
• 3. CHƯƠNG 3: KHU VỰC ĐÔNG Á VÀ TIỀM NĂNG PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI CỦA VIỆT NAM VỚI CÁC NƯỚC ĐÔNG Á
• 3.1. ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI CỦA KHU VỰC ĐÔNG Á
• 3.2. KHÁI QUÁT VỀ THỰC TRẠNG HỢP TÁC THƯƠNG MẠI KHU VỰC ĐÔNG Á
• 3.3. TIỀM NĂNG PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI CỦA VIỆT NAM VỚI CÁC NƯỚC ĐÔNG Á
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA VIỆT NAM VỚI CÁC NƯỚC ĐÔNG Á
• 4.1. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA VIỆT NAM VÀ CÁC NƯỚC ĐÔNG Á
• 4.2. THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI VIỆT NAM - ASEAN
• 4.3. THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI VIỆT NAM - HÀN QUỐC
• 4.4. THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI VIỆT NAM - NHẬT BẢN
• 4.5. THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI VIỆT NAM - TRUNG QUỐC
• 4.6. ĐÁNH GIÁ CHUNG VỀ THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA VIỆT NAM VỚI CÁC NƯỚC ĐÔNG Á
• 5. CHƯƠNG 5: QUAN ĐIỂM, ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA VIỆT NAM VỚI CÁC NƯỚC ĐÔNG Á
• 5.1. BỐI CẢNH ẢNH HƯỞNG ĐẾN PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA VIỆT NAM VỚI CÁC NƯỚC ĐÔNG Á GIAI ĐOẠN ĐẾN 2030
• 5.2. QUAN ĐIỂM PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA VIỆT NAM VỚI CÁC NƯỚC ĐÔNG Á ĐẾN NĂM 2030
• 5.3. ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA VIỆT NAM VỚI CÁC NƯỚC ĐÔNG Á ĐẾN NĂM 2030
• 5.4. MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA VIỆT NAM VỚI CÁC NƯỚC ĐÔNG Á ĐẾN NĂM 2030
• 5.4.1. Giải pháp chung
• 5.4.2. Giải pháp liên quan đến tạo lập khuôn khổ cho phát triển quan hệ thương mại Việt Nam - Đông Á
• 5.4.3. Giải pháp nhằm thúc đẩy và phát triển quan hệ thương mại Việt Nam - Đông Á
• 5.4.4. Giải pháp cụ thể với các đối tác chủ yếu khu vực Đông Á
• 5.4.4.1. Với Trung Quốc
• 5.4.4.2. Với Nhật Bản và Hàn Quốc
• 5.4.5. Giải pháp điều kiện
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Phát Triển Thương Mại Việt Nam Đông Á Đến 2030

Phát triển quan hệ thương mại Việt Nam với khu vực Đông Á là một yếu tố then chốt trong quá trình phát triển kinh tế của Việt Nam. Khu vực Đông Á, bao gồm Đông Bắc Á (Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc) và Đông Nam Á (ASEAN), đóng vai trò quan trọng trong thương mại toàn cầu và khu vực. Việc tăng cường hợp tác kinh tế với các quốc gia trong khu vực này mang lại nhiều cơ hội lớn cho Việt Nam. Nghiên cứu của Yusuf (2003) chỉ ra rằng hợp tác khu vực có thể giải quyết các vấn đề không thể giải quyết trong khuôn khổ đa phương. Việt Nam đã thiết lập quan hệ đối tác chiến lược với nhiều quốc gia Đông Á, thể hiện cam kết tăng cường hợp tác kinh tế.

1.1. Bản Chất và Vai Trò của Thương Mại Việt Nam Đông Á

Bản chất của việc phát triển thương mại Việt Nam với khu vực Đông Á nằm ở sự trao đổi hàng hóa và dịch vụ giữa các chủ thể kinh tế có quốc tịch khác nhau. Điều này khác biệt so với thương mại trong nước bởi yếu tố quốc tế. Theo Công ước Viên 1980, yếu tố lãnh thổ, chứ không phải quốc tịch, quyết định tính quốc tế của hoạt động thương mại. Phát triển quan hệ kinh tế Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm, và nâng cao thu nhập cho người dân. Nghiên cứu của Smith (1776), Ricardo (1817) và Heckscher-Ohlin (1933) đã chỉ ra vai trò của thương mại quốc tế trong việc tận dụng lợi thế so sánh và thúc đẩy tăng trưởng.

1.2. Lợi Ích từ Hợp Tác Kinh Tế Việt Nam Đông Á Chìa Khóa Tăng Trưởng

Việc phát triển quan hệ kinh tế Việt Nam với các nước Đông Á mang lại nhiều lợi ích, bao gồm tiếp cận thị trường lớn, thu hút vốn đầu tư nước ngoài (FDI), và chuyển giao công nghệ. Các hiệp định thương mại tự do (FTA) như ASEAN - Trung Quốc (ACFTA), Việt Nam - Hàn Quốc (VKFTA), và Việt Nam - Nhật Bản (VJEPA) tạo điều kiện thuận lợi cho xuất nhập khẩu Việt Nam. Phát triển quan hệ thương mại cũng góp phần nâng cao hiệu quả của nền kinh tế nhờ chuyên môn hóa, tận dụng được lợi thế của tính kinh tế theo quy mô. Từ phát triển quan hệ thương mại, những tiền đề của hội nhập về chính trị, kinh tế, văn hóa - xã hội, an ninh quốc phòng cũng sẽ được tạo dựng và phát triển.

II. Điểm Nghẽn Thách Thức Thương Mại Việt Nam Tại Thị Trường Đông Á

Mặc dù có nhiều tiềm năng, thương mại Việt Nam với khu vực Đông Á cũng đối mặt với không ít thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là sự cạnh tranh gay gắt từ các quốc gia khác trong khu vực. Việt Nam cần nâng cao năng lực cạnh tranh của các sản phẩm và dịch vụ để có thể thâm nhập sâu hơn vào thị trường Đông Á. Bên cạnh đó, sự khác biệt về văn hóa, ngôn ngữ, và quy định pháp lý cũng là những rào cản đối với các doanh nghiệp Việt Nam khi kinh doanh tại Đông Á. Thâm hụt cán cân thương mại của Việt Nam với Đông Á có xu hướng gia tăng, nhất là với Trung Quốc, Hàn Quốc.

2.1. Rào Cản Phi Thuế Quan Ảnh Hưởng Đến Xuất Nhập Khẩu Việt Nam

Các rào cản phi thuế quan, như tiêu chuẩn kỹ thuật, quy định về vệ sinh an toàn thực phẩm, và thủ tục hải quan phức tạp, gây khó khăn cho xuất nhập khẩu Việt Nam sang Đông Á. Để vượt qua những rào cản này, các doanh nghiệp Việt Nam cần nâng cao chất lượng sản phẩm, đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế, và tìm hiểu kỹ về quy định pháp lý của từng thị trường. Đặc biệt, thâm hụt cán cân thương mại của Việt Nam với Đông Á có xu hướng gia tăng, nhất là với Trung Quốc, Hàn Quốc. Năm 2021, nhập siêu từ thị trường Đông Á lên đến 108,6 tỷ USD, trong đó của Hàn Quốc là 34,2 tỷ USD, Trung Quốc là 53,9 tỷ USD.

2.2. Năng Lực Cạnh Tranh Yếu Tố Quyết Định Thành Công Tại Thị Trường Đông Á

Năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp Việt Nam còn hạn chế so với các đối thủ trong khu vực Đông Á. Để nâng cao năng lực cạnh tranh, các doanh nghiệp cần đầu tư vào công nghệ, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, và xây dựng thương hiệu mạnh. Chất lượng nguồn nhân lực và năng suất lao động của Việt Nam còn thấp so với khu vực. Cơ sở hạ tầng trong một số ngành dịch vụ như vận tải còn chưa theo kịp trình độ phát triển.

III. Giải Pháp Đẩy Mạnh Hợp Tác Kinh Tế Giữa Việt Nam Đông Á

Để thúc đẩy hợp tác kinh tế giữa Việt Nam và Đông Á, cần có những giải pháp đồng bộ từ cả phía chính phủ và doanh nghiệp. Chính phủ cần tiếp tục cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, đơn giản hóa thủ tục hành chính, và tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp xuất nhập khẩu. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác kinh tế với các nước Đông Á thông qua các cơ chế song phương và đa phương.

3.1. Chính Sách Thương Mại Tạo Động Lực Cho Tăng Trưởng Kinh Tế Việt Nam

Chính sách thương mại Việt Nam cần hướng đến việc mở rộng thị trường, đa dạng hóa sản phẩm xuất khẩu, và nâng cao giá trị gia tăng của hàng hóa. Cần tận dụng tối đa các cơ hội từ các FTA đã ký kết, đồng thời chủ động tham gia vào các chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu. Việt Nam cần tiếp tục triển khai, tận dụng tối đa cơ hội phát triển quan hệ thương mại với các nước trong khu vực Đông Á nhằm tạo sự kết nối (nhân lực, thể chế, kết cấu hạ tầng) hiệu quả đồng thời giúp Việt Nam đạt mục tiêu cải cách thông qua hội nhập.

3.2. Doanh Nghiệp Việt Nâng Cao Năng Lực Thâm Nhập Thị Trường Đông Á

Các doanh nghiệp Việt Nam cần chủ động tìm hiểu thông tin thị trường, xây dựng chiến lược kinh doanh phù hợp, và đầu tư vào công nghệ và nguồn nhân lực. Cần chú trọng đến việc xây dựng thương hiệu, nâng cao chất lượng sản phẩm, và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế. Hợp tác Việt Nam – Đông Á chưa khai thác hết được tiềm năng và thế mạnh của các bên bởi theo một số chuyên gia, các quan hệ mới chỉ phát triển theo chiều rộng mà chưa thực sự đi vào chiều sâu.

IV. FTA Đầu Tư Tối Ưu Lợi Thế Kinh Tế Việt Nam Tại Đông Á

Việc tận dụng hiệu quả các FTA và thu hút đầu tư nước ngoài (FDI) từ Đông Á là yếu tố quan trọng để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế Việt Nam. Các FTA giúp giảm thiểu rào cản thuế quan, tạo điều kiện thuận lợi cho xuất nhập khẩu. FDI mang lại nguồn vốn, công nghệ, và kinh nghiệm quản lý, góp phần nâng cao năng lực sản xuất và cạnh tranh của các doanh nghiệp Việt Nam. Theo số liệu thống kê của Bộ Công thương và Tổng cục Hải quan, tỷ lệ tận dụng chứng nhận xuất xứ ưu đãi của Việt Nam trong các FTA đã ký với các nước Đông Á còn khiêm tốn (ngoại trừ Hàn Quốc – tỷ lệ năm 2021 là 50,9% với AKFTA và VKFTA).

4.1. Vai Trò Của Hiệp Định Thương Mại Tự Do FTA Với Đông Á

Các FTA như RCEP, CPTPP, và các FTA song phương với Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, tạo ra một khu vực thương mại tự do rộng lớn, mang lại nhiều cơ hội cho thương mại Việt Nam. Cần tận dụng tối đa các ưu đãi thuế quan, đơn giản hóa thủ tục hải quan, và thúc đẩy hợp tác trong các lĩnh vực như dịch vụ, đầu tư, và sở hữu trí tuệ.

4.2. Thu Hút Đầu Tư FDI Bí Quyết Phát Triển Kinh Tế Bền Vững

Việt Nam cần tạo môi trường đầu tư hấp dẫn, ổn định, và minh bạch để thu hút đầu tư FDI từ Đông Á. Cần ưu tiên các dự án đầu tư có giá trị gia tăng cao, sử dụng công nghệ tiên tiến, và thân thiện với môi trường. Đặc biệt cần chú trọng đến việc chuyển giao công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực. Về đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), tổng số dự án đầu tư của các quốc gia/vùng lãnh thổ Đông Á vào Việt Nam còn hiệu lực đến 20/12/2021 là 26.

V. Chuỗi Cung Ứng Việt Nam Định Hình Vị Thế Trong Khu Vực Đông Á

Việc tham gia vào các chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu là một chiến lược quan trọng để phát triển kinh tế Việt Nam. Đông Á là một trung tâm sản xuất và thương mại lớn của thế giới, và Việt Nam có thể tận dụng lợi thế vị trí địa lý và nguồn lao động dồi dào để trở thành một mắt xích quan trọng trong các chuỗi cung ứng này.

5.1. Kết Nối Chuỗi Cung Ứng Cơ Hội Cho Doanh Nghiệp Việt Nam

Việt Nam cần tăng cường kết nối với các chuỗi cung ứng khu vực, đặc biệt là trong các ngành công nghiệp điện tử, dệt may, da giày, và nông sản. Cần nâng cao năng lực sản xuất, cải thiện chất lượng sản phẩm, và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế để có thể tham gia vào các chuỗi cung ứng cao cấp.

5.2. Phát Triển Logistics Nền Tảng Cho Thương Mại Hiệu Quả

Hệ thống logistics đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối các chuỗi cung ứng và thúc đẩy thương mại. Việt Nam cần đầu tư vào phát triển cơ sở hạ tầng logistics, như cảng biển, sân bay, đường bộ, và đường sắt, để giảm chi phí vận chuyển và nâng cao hiệu quả thương mại. Cơ sở hạ tầng trong một số ngành dịch vụ như vận tải còn chưa theo kịp trình độ phát triển.

VI. Tầm Nhìn 2030 Phát Triển Bền Vững Quan Hệ Kinh Tế Việt Nam

Đến năm 2030, Việt Nam hướng đến việc xây dựng một nền kinh tế phát triển bền vững, hội nhập sâu rộng vào khu vực và thế giới. Quan hệ kinh tế với Đông Á sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong quá trình này. Cần có những chiến lược và giải pháp phù hợp để tận dụng tối đa các cơ hội và vượt qua các thách thức, nhằm đạt được mục tiêu phát triển kinh tế đã đề ra.

6.1. Hội Nhập Sâu Rộng Định Hướng Phát Triển Kinh Tế Việt Nam

Việt Nam cần tiếp tục đẩy mạnh cải cách thể chế, hoàn thiện môi trường kinh doanh, và nâng cao năng lực cạnh tranh để hội nhập sâu rộng vào khu vực và thế giới. Cần chủ động tham gia vào các diễn đàn và cơ chế hợp tác quốc tế, đồng thời tăng cường quan hệ đối tác với các nước lớn và các tổ chức quốc tế. Mục tiêu là khai thác tiềm năng và thế mạnh của các bên để đưa quan hệ thương mại lên tầm cao đúng với mục tiêu hợp tác các bên mong muốn và hướng tới.

6.2. Đầu Tư Cho Tương Lai Giáo Dục Công Nghệ và Môi Trường

Để đạt được mục tiêu phát triển kinh tế bền vững, Việt Nam cần đầu tư mạnh mẽ vào giáo dục, khoa học công nghệ, và bảo vệ môi trường. Cần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, khuyến khích đổi mới sáng tạo, và xây dựng một nền kinh tế xanh, thân thiện với môi trường. Từ phát triển quan hệ thương mại, những tiền đề của hội nhập về chính trị, kinh tế, văn hóa - xã hội, an ninh quốc phòng cũng sẽ được tạo dựng và phát triển.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Cuốn sách tham khảo “Phát triển quan hệ thương mại Việt Nam với các nước Đông Á” do PGS. Hà Văn Sự và TS. Dương Hoàng Anh đồng chủ biên, cùng sự tham gia biên soạn của ThS. Dương Thùy Dương, được Nhà xuất bản Tài chính ấn hành năm 2023. Công trình được phát triển từ hoạt động nghiên cứu khoa học của Bộ môn Quản lý kinh tế, Khoa Kinh tế trực thuộc Trường Đại học Thương mại. Trong chương trình đào tạo đại học và sau đại học các ngành Kinh tế, Kinh doanh quốc tế, Kinh tế quốc tế và Quản lý kinh tế, tài liệu này đóng vai trò là học liệu tham khảo chuyên sâu cho các học phần liên quan đến Thương mại quốc tế, Quan hệ kinh tế quốc tế và Chính sách thương mại quốc tế.

Mục tiêu học tập của tài liệu tập trung vào ba trọng tâm:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận và phương pháp luận về phát triển quan hệ thương mại giữa các quốc gia, bao gồm các hình thức, nguyên tắc, tiêu chí đánh giá và nhân tố tác động.
2. Phân tích kinh nghiệm quốc tế từ các nền kinh tế Đông Á (Hàn Quốc, Trung Quốc, Nhật Bản) và đánh giá thực trạng quan hệ thương mại của Việt Nam với khu vực giai đoạn 2007–2021 thông qua hệ thống chỉ số định lượng.
3. Luận giải bối cảnh quốc tế, khu vực và trong nước để xác định quan điểm, định hướng cùng hệ thống giải pháp phát triển quan hệ thương mại Việt Nam – Đông Á giai đoạn đến năm 2030.

Về cấu trúc và cách tiếp cận, tài liệu được tổ chức thành 5 chương với logic chuyển tiếp chặt chẽ từ lý luận nền tảng, kinh nghiệm thực tiễn quốc tế, tiềm năng khu vực, đến thực trạng định lượng và giải pháp chính sách. Điểm đặc sắc của cuốn sách là cách tiếp cận không gian kinh tế Đông Á bao gồm cả Đông Bắc Á và Đông Nam Á, đồng thời kết hợp giữa khung khổ lý thuyết thương mại quốc tế với hệ thống chỉ số phân tích kinh tế lượng chuyên dụng (RCA, ROI, TCI, ESI).

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Cuốn sách gồm 5 chương chuyên đề bao quát toàn diện các khía cạnh lý luận và thực tiễn:

• Chương 1: Một số vấn đề cơ bản về phát triển quan hệ thương mại giữa các quốc gia (TS. Dương Hoàng Anh biên soạn) Trình bày khái niệm, bản chất của thương mại quốc tế (gồm 5 hoạt động: xuất nhập khẩu hàng hóa hữu hình, hàng hóa vô hình/dịch vụ, gia công quốc tế, tái xuất và chuyển khẩu, xuất khẩu tại chỗ) và quan hệ thương mại quốc tế. Phân tích 5 cấp độ hội nhập kinh tế khu vực theo mô hình của Béla Balassa (1961): Khu vực mậu dịch tự do, Liên minh thuế quan, Thị trường chung, Liên minh kinh tế, và Hợp nhất kinh tế toàn diện; cùng 4 mức độ hợp tác chính sách theo Vũ Xuân Trường và cộng sự (2004): trao đổi thông tin, đối thoại và tham vấn, phối hợp chính sách, thống nhất chính sách. Chương này cũng phân tích các nguyên tắc cốt lõi: bình đẳng chủ quyền (Hiến chương Liên hợp quốc Điều 2(1)), cùng có lợi, không can thiệp nội bộ, thương mại không phân biệt đối xử (MFN và NT), và các nhân tố ảnh hưởng trong nước lẫn quốc tế.

• Chương 2: Kinh nghiệm quốc tế trong phát triển quan hệ thương mại giữa các quốc gia (ThS. Dương Thùy Dương biên soạn) Khảo sát quá trình điều chỉnh chính sách thương mại của ba nền kinh tế: Hàn Quốc (chuyển đổi sau khủng hoảng tài chính 1997, thực thi 4 chiến lược FTA trong khuôn khổ chiến lược “Hàn Quốc năng động – Dynamic Korea”, sử dụng làn sóng văn hóa Hallyu); Trung Quốc (gia nhập WTO năm 2001, mở rộng mạng lưới 47 FTA, sửa đổi hơn 2.300 luật quốc gia và 190.000 văn bản địa phương, hạ thuế quan bình quân từ 15,3% xuống 9,8%, triển khai Sáng kiến Vành đai và Con đường cùng ngân hàng AIIB); và Nhật Bản (chuyển hướng sang hợp tác song phương và khu vực sau năm 1997, gắn kết hiệp định thương mại với hợp tác kinh tế ODA). Từ đó, nhóm tác giả đúc kết các bài học kinh nghiệm về hoàn thiện thể chế và nâng cao năng lực cạnh tranh cho Việt Nam.

• Chương 3: Khu vực Đông Á và tiềm năng phát triển quan hệ thương mại của Việt Nam với các nước Đông Á (PGS. Hà Văn Sự, TS. Dương Hoàng Anh biên soạn) Làm rõ đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội khu vực Đông Á (gồm Đông Bắc Á và Đông Nam Á); phân tích thực trạng hợp tác thương mại nội khối và tiềm năng mở rộng trao đổi thương mại của Việt Nam dựa trên lợi thế địa kinh tế và tính bổ trợ giữa các nền kinh tế.

• Chương 4: Thực trạng phát triển quan hệ thương mại giữa Việt Nam với các nước Đông Á (PGS. Hà Văn Sự, TS. Dương Hoàng Anh, ThS. Dương Thùy Dương biên soạn) Đánh giá chi tiết quan hệ thương mại song phương và đa phương giữa Việt Nam với 4 khối/đối tác trọng điểm giai đoạn 2007–2021: ASEAN, Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc. Nội dung tập trung phân tích quy mô kim ngạch, cơ cấu Top 5/Top 10 mặt hàng xuất nhập khẩu, cơ cấu phân theo trình độ công nghệ, mức độ tập trung thương mại và tình trạng nhập siêu. Năm 2021, kim ngạch XNK với Đông Á đạt 395,8 tỷ USD (chiếm 65,18% tổng kim ngạch cả nước), song nhập siêu lên tới 108,6 tỷ USD (Trung Quốc chiếm 53,9 tỷ USD, Hàn Quốc chiếm 34,2 tỷ USD), tỷ lệ tận dụng ưu đãi C/O trong các FTA còn khiêm tốn.

• Chương 5: Quan điểm, định hướng và giải pháp phát triển quan hệ thương mại giữa Việt Nam với các nước Đông Á (TS. Dương Hoàng Anh biên soạn) Phân tích bối cảnh phát triển đến năm 2030, gắn với các văn bản pháp lý quốc gia: Quyết định số 40/QĐ-TTg, Quyết định số 2471/QĐ-TTg, Quyết định số 1467/QĐ-TTg. Đề xuất hệ thống giải pháp tổng thể: tạo lập khuôn khổ pháp lý, giải pháp xúc tiến thương mại, giải pháp chuyên biệt cho từng đối tác trọng điểm (Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc) và nhóm giải pháp điều kiện (nhân lực, logistics, hạ tầng kỹ thuật).

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        TIẾN TRÌNH LOGIC CỦA TÀI LIỆU                              |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| [Chương 1] Lý thuyết nền tảng & Nguyên tắc thương mại quốc tế                     |
| [Chương 2] Kinh nghiệm quốc tế (Hàn Quốc, Trung Quốc, Nhật Bản)                   |
| [Chương 3] Tiềm năng & Không gian kinh tế khu vực Đông Á                          |
| [Chương 4] Phân tích thực trạng định lượng (ASEAN, Hàn Quốc, Nhật Bản, TQ)        |
| [Chương 5] Định hướng & Hệ thống giải pháp chính sách đến năm 2030                |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Tài liệu thiết lập hệ thống lý luận dựa trên các học thuyết kinh tế quốc tế kinh điển và hiện đại:

• Lý thuyết thương mại cổ điển và tân cổ điển: Lý thuyết Lợi thế tuyệt đối của Adam Smith (1776, The Wealth of Nations), Lý thuyết Lợi thế so sánh của David Ricardo (1817, Principles of Political Economy and Taxation), và Lý thuyết Tỷ lệ các yếu tố sản xuất của Eli Heckscher - Bertil Ohlin (1933, Inter-regional and International Trade).
• Lý thuyết liên kết kinh tế khu vực: Mô hình 5 cấp độ hội nhập của Béla Balassa (1961) và quan điểm tiếp cận khu vực của Shahid Yusuf (2003).
• Khung pháp lý đa phương và song phương: Các hiệp định cốt lõi của WTO (GATT, GATS, TRIPS, TRIMs) cùng các thế hệ hiệp định thương mại tự do (từ FTA hàng hóa truyền thống đến FTA thế hệ mới như CPTPP, RCEP).
• Hệ thống chỉ số phân tích thương mại quốc tế:
  • Chỉ số Lợi thế so sánh hiển thị: $\text{RCA}$ (Revealed Comparative Advantage).
  • Chỉ số Định hướng khu vực: $\text{ROI}$ (Regional Orientation Index).
  • Chỉ số Bổ sung thương mại: $\text{TCI}$ (Trade Complementarity Index).
  • Chỉ số Tương đồng xuất khẩu: $\text{ESI}$ (Export Similarity Index).

Kỹ năng phát triển

Thông qua việc nghiên cứu tài liệu, người học hình thành các năng lực chuyên môn:

• Kỹ năng phân tích định lượng: Khả năng tính toán và giải thích các chỉ số kinh tế lượng thương mại ($\text{RCA}, \text{ROI}, \text{TCI}, \text{ESI}$), phân tích ma trận luồng hàng xuất nhập khẩu và cơ cấu công nghệ trong sản phẩm thương mại.
• Kỹ năng đánh giá tác động chính sách và FTA: Năng lực phân tích mức độ cắt giảm thuế quan, kiểm tra điều kiện xuất xứ hàng hóa (C/O), và đánh giá tác động của các cam kết thương mại (ACFTA, AKFTA, AJCEP, VKFTA, VJEPA, RCEP, CPTPP) đối với từng ngành hàng.
• Kỹ năng hoạch định giải pháp: Xây dựng các đề xuất chiến lược quản lý nhà nước về xuất nhập khẩu, giải pháp phòng vệ thương mại và phát triển chuỗi cung ứng khu vực.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Phương pháp tiếp cận sư phạm

Tài liệu được biên soạn nhằm phục vụ phương pháp giảng dạy kết hợp giữa diễn dịch lý thuyết (deductive approach) và quy nạp từ dữ liệu thực chứng (inductive approach). Giảng viên có thể sử dụng cấu trúc từng chương để hướng dẫn người học đi từ các nguyên lý thương mại quốc tế tổng quát đến việc mổ xẻ các số liệu thống kê thực tế của Việt Nam và các đối tác.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        MÔ HÌNH SƯ PHẠM VÀ THỰC HÀNH                               |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| [Lý thuyết & Khung khổ]   ---> Khái niệm, Nguyên tắc WTO, Mô hình Balassa         |
|                                                                                   |
| [Nghiên cứu Tình huống]   ---> Bài học FTA từ Hàn Quốc, Trung Quốc, Nhật Bản      |
|                                                                                   |
| [Phân tích Thực nghiệm]   ---> Tính toán RCA, TCI, ESI theo chuỗi dữ liệu 2007-21 |
|                                                                                   |
| [Đánh giá & Ứng dụng]     ---> Hoạch định giải pháp điều hành thương mại đến 2030 |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Nghiên cứu tình huống và bài tập thực hành

• Nghiên cứu tình huống (Case studies): Phân tích các tình huống chính sách cụ thể được trình bày ở Chương 2, bao gồm:
  • Chiến lược đàm phán FTA đa tầng của Hàn Quốc và tác động của làn sóng Hallyu trong việc mở rộng thị trường.
  • Chiến lược cải cách thể chế quy mô lớn của Trung Quốc khi gia nhập WTO và tiến trình mở rộng liên kết qua sáng kiến Vành đai và Con đường.
  • Kinh nghiệm kết hợp ODA với thỏa thuận thương mại đối tác kinh tế (EPA) của Nhật Bản.
• Bài tập thực hành dữ liệu: Khai thác hệ thống bảng biểu ở Chương 4 để thực hiện các bài tập:
  • Tính toán chỉ số $\text{RCA}$ cho Top 10 mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc.
  • Đánh giá mức độ bổ trợ thương mại ($\text{TCI}$) giữa cơ cấu xuất khẩu của Việt Nam và cơ cấu nhập khẩu của các nước thành viên ASEAN.
  • Phân loại cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu Việt Nam – Đông Á theo 4 cấp độ công nghệ (công nghệ cao, trung bình, thấp, và thâm dụng tài nguyên/lao động).

Phương pháp đánh giá và hướng dẫn tự học

• Phương pháp đánh giá:
  • Đánh giá quá trình: Báo cáo thuyết trình nhóm về thực trạng cán cân thương mại song phương; bài tập cá nhân xử lý chuỗi số liệu xuất nhập khẩu giai đoạn 2007–2021.
  • Đánh giá tổng kết: Đề án nghiên cứu hoặc bài thi học phần yêu cầu vận dụng lý luận Chương 1 và dữ liệu Chương 4 để đề xuất giải pháp chính sách cho một ngành hàng cụ thể xuất khẩu sang Đông Á.
• Hướng dẫn tự học: Người học nên đọc tuần tự từ Chương 1 để nắm vững hệ thống khái niệm và nguyên tắc pháp lý, nghiên cứu Chương 2 để hiểu cách các nước trong khu vực vận dụng chính sách, sau đó đối chiếu số liệu ở Chương 3 và Chương 4 nhằm nhận diện các điểm nghẽn thực tế trước khi phân tích các giải pháp ở Chương 5.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Dữ liệu thực nghiệm giai đoạn 2007–2021: Cuốn sách tập hợp hệ thống dữ liệu chi tiết kéo dài từ thời điểm Việt Nam gia nhập WTO (2007) đến năm 2021. Nguồn số liệu được trích xuất từ các cơ quan quản lý và tổ chức quốc tế uy tín: Báo cáo xuất nhập khẩu của Bộ Công Thương, số liệu Tổng cục Hải quan, cơ sở dữ liệu thống kê của WTO, World Bank, và Ban thư ký ASEAN.
• Tích hợp khung khổ FTA thế hệ mới: Phân tích bối cảnh thương mại quốc tế mới với sự tham gia của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP và RCEP (có hiệu lực từ đầu năm 2022), bên cạnh các hiệp định truyền thống (AFTA/ATIGA, ACFTA, AKFTA, AJCEP, VKFTA, VJEPA).
• Căn cứ pháp lý bám sát các chiến lược quốc gia: Các định hướng và giải pháp ở Chương 5 được xây dựng dựa trên sự cụ thể hóa các văn bản chỉ đạo của Chính phủ:
  • Quyết định số 40/QĐ-TTg về Chiến lược tổng thể hội nhập quốc tế đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030.
  • Quyết định số 2471/QĐ-TTg về Chiến lược xuất nhập khẩu hàng hóa thời kỳ 2011–2020, định hướng đến năm 2030.
  • Quyết định số 1467/QĐ-TTg phê duyệt Đề án phát triển các thị trường khu vực thời kỳ 2015–2020, tầm nhìn đến năm 2030.
• Nhận diện trực diện các điểm nghẽn thương mại: Công trình không né tránh mà đi sâu phân tích những thách thức lớn: tình trạng thâm hụt cán cân thương mại dai dẳng (nhập siêu 108,6 tỷ USD từ Đông Á năm 2021), tỷ lệ tận dụng chứng nhận xuất xứ ưu đãi C/O còn thấp (ngoại trừ Hàn Quốc đạt 50,9%), và sự phụ thuộc vào nguồn nguyên phụ liệu nhập khẩu.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học: Sinh viên từ năm thứ 3 và năm thứ 4 theo học các chương trình đào tạo ngành Kinh tế quốc tế, Kinh doanh quốc tế, Thương mại quốc tế, Kinh tế phát triển và Quản lý kinh tế. Tài liệu phục vụ cho các học phần chuyên ngành và làm cơ sở biên soạn khóa luận tốt nghiệp.
• Học viên cao học và nghiên cứu sinh: Người học sau đại học chuyên ngành Kinh tế quốc tế và Quản lý kinh tế có thể sử dụng cuốn sách như một tài liệu tham khảo để xây dựng khung lý thuyết và phương pháp luận cho luận văn thạc sĩ hoặc luận án tiến sĩ về liên kết kinh tế khu vực và ngoại thương.
• Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần nền tảng: Kinh tế vi mô, Kinh tế vĩ mô, Lý thuyết thương mại quốc tế, và Nguyên lý thống kê kinh tế.
• Giảng viên và chuyên gia nghiên cứu: Giảng viên sử dụng tài liệu để biên soạn đề cương bài giảng, thiết kế bài tập tình huống; các cán bộ tại các viện nghiên cứu kinh tế, cơ quan hoạch định chính sách (Bộ Công Thương, Bộ Kế hoạch và Đầu tư) và hiệp hội ngành hàng sử dụng làm tư liệu tham khảo phục vụ đàm phán và xúc tiến thương mại.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu được thiết kế chuyên biệt cho sinh viên năm cuối, học viên cao học, nghiên cứu sinh các ngành Kinh tế, Kinh doanh quốc tế, Quản lý kinh tế, cùng các giảng viên, nhà nghiên cứu và cán bộ hoạch định chính sách thương mại.

2. Cần kiến thức nền nào để tiếp cận tài liệu hiệu quả?

Người học cần nắm vững kiến thức kinh tế học cơ bản (Kinh tế vi mô, Kinh tế vĩ mô), các lý thuyết thương mại quốc tế (Lợi thế so sánh, Heckscher-Ohlin) và phương pháp thống kê mô tả để có thể đọc hiểu các chỉ số kinh tế lượng ($\text{RCA}, \text{TCI}, \text{ESI}$).

3. Điểm khác biệt của cuốn sách so với các giáo trình Thương mại quốc tế thông thường?

Khác với các giáo trình thuần lý thuyết, cuốn sách tập trung vào không gian địa kinh tế Đông Á (Đông Bắc Á và Đông Nam Á), kết hợp giữa hệ thống hóa lý luận với phân tích định lượng chuỗi số liệu 2007–2021 của 4 đối tác trọng điểm (ASEAN, Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc) và gắn trực tiếp với các chiến lược phát triển ngoại thương quốc gia đến năm 2030.

4. Làm sao để tự học và nghiên cứu tài liệu hiệu quả?

Người học nên tiếp cận theo phương pháp đối chiếu: đọc phần lý luận về các nguyên tắc, hình thức hội nhập ở Chương 1, liên hệ với bài học thể chế của Hàn Quốc, Trung Quốc ở Chương 2, sau đó tự thực hành phân tích lại bảng số liệu thống kê ở Chương 4 để rút ra nhận định độc lập trước khi đọc phần giải pháp ở Chương 5.

5. Tài liệu có cung cấp các bảng biểu và công cụ tra cứu bổ trợ không?

Có. Cuốn sách cung cấp danh mục chữ viết tắt thuật ngữ kinh tế - thương mại (tiếng Việt và tiếng Anh) chuẩn hóa, hệ thống bảng biểu chi tiết về cơ cấu mặt hàng, mức độ tập trung thương mại, số lượng FTA trong khu vực, và danh mục tài liệu tham khảo học thuật trích dẫn cụ thể.

---

Kết luận

Cuốn sách tham khảo “Phát triển quan hệ thương mại Việt Nam với các nước Đông Á” là công trình nghiên cứu hệ thống hóa các vấn đề lý luận và thực tiễn về quản lý, phát triển quan hệ thương mại quốc tế trong không gian khu vực Đông Á. Tài liệu cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng về thực trạng xuất nhập khẩu của Việt Nam giai đoạn 2007–2021, nhận diện các rào cản và cơ hội từ các hiệp định thương mại tự do, đồng thời phác thảo các định hướng chính sách đến năm 2030.

Để nghiên cứu sâu hơn, người học được khuyến nghị kết hợp khai thác các nguồn học liệu bổ trợ như: Báo cáo xuất nhập khẩu thường niên của Bộ Công Thương, cơ sở dữ liệu tích hợp FTA của Trung tâm WTO và Hội nhập (VCCI), cơ sở dữ liệu của Cổng thông tin Hội nhập Kinh tế Khu vực Châu Á (ARIC) thuộc Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB), và hệ thống số liệu thống kê thương mại của Ngân hàng Thế giới (World Bank).

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA CÁC QUỐC GIA 1. BẢN CHẤT VÀ VAI TRÒ CỦA PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA CÁC QUỐC GIA 1. Bản chất, hình thức và đặc điểm của phát triển quan hệ thương mại giữa các quốc gia 1. Bản chất của phát triển quan hệ thương mại giữa các quốc gia a) Thương mại quốc tế Về mặt lịch sử, TMQT ra đời sớm nhất trong các quan hệ kinh tế quốc tế và ngày nay nó vẫn giữ vị trí trung tâm trong các quan hệ kinh tế quốc tế.

Tuy nhiên, hiện có nhiều cách hiểu khác nhau về TMQT. Đỗ Đức Bình và Nguyễn Thường Lạng (2008, tr.33) định nghĩa TMQT là “việc trao đổi hàng hóa và dịch vụ giữa các chủ thể kinh tế có quốc tịch khác nhau thông qua hoạt động mua bán, lấy tiền tệ làm môi giới”. Cách hiểu này nhấn mạnh đến yếu tố quốc tịch để chỉ ra sự khác biệt giữa hoạt động thương mại trong nước và quốc tế. Theo Công ước Viên 1980, dấu hiệu về “lãnh thổ” của các bên tham gia QHTM quốc tế chứ không phải dấu hiệu về quốc tịch hay các dấu hiệu khác, sẽ được dùng để xác định tính “quốc tế” của hoạt động thương mại của các chủ thể.

Hoàng Đức Thân, Nguyễn Văn Tuấn (2018, tr.11) lại cho rằng TMQT là “quá trình trao đổi hàng hóa, dịch vụ giữa các nước thông qua buôn bán nhằm mục đích kinh tế và lợi nhuận”. Trong khái niệm này, bản chất của TMQT được tác giả chỉ ra là quá trình phân phối, sử dụng tài nguyên giữa các chủ thể của nền kinh tế, giữa các quốc gia qua trao đổi hàng hóa, dịch vụ, nguồn lực kinh tế nhằm thỏa mãn nhu cầu tiêu dùng đa dạng của cư dân toàn cầu. Cơ sở của TMQT xuất phát từ yêu cầu mang tính khách quan trong sự phát triển và quốc tế hóa lực lượng sản xuất mà nền tảng của nó là phân công lao động và trao đổi lợi thế so sánh giữa các quốc gia. Về nội dung, TMQT bao gồm nhiều hoạt động khác nhau.

Đỗ Đức Bình, Nguyễn Thường Lạng (2008, tr.33), Hoàng Đức Thân, Nguyễn Văn Tuấn (2018, tr.18-19) đều thống nhất nội dung của TMQT gồm: 15 Thứ nhất, XNK hàng hóa hữu hình, với đối tượng trao đổi là máy móc thiết bị, lương thực thực phẩm, các loại hàng hóa tiêu dùng. Đây là nội dung chủ yếu, giữ vai trò quan trọng trong sự phát triển của mỗi quốc gia và chiếm tỷ trọng lớn nhất trong TMQT. Thứ hai, XNK hàng hóa vô hình, với đối tượng trao đổi là các dịch vụ, tài sản trí tuệ (phát minh, sáng chế. Hoạt động này có xu hướng gia tăng về quy mô và tỷ trọng trong TMQT cùng với sự phát triển của khoa học kỹ thuật và áp dụng những thành tựu khoa học kỹ thuật trong thương mại.

Thứ ba, gia công quốc tế. Đây là hình thức cần thiết trong điều kiện phát triển của phân công lao động quốc tế và do sự khác biệt về điều kiện tái sản xuất giữa các quốc gia. Thứ tư, tái xuất và chuyển khẩu. Trong hoạt động tái xuất, người ta nhập khẩu tạm thời hàng hóa từ bên ngoài vào rồi sau đó xuất khẩu sang một nước thứ ba.

Trong hoạt động này có cả mua, bán nên mức rủi ro có thể lớn và lợi nhuận có thể cao. Ngược lại, chuyển khẩu chỉ là việc cung cấp các dịch vụ vận tải quá cảnh, lưu kho bãi, bảo quản hàng hóa. Thứ năm, xuất khẩu tại chỗ. Đây là việc cung cấp hàng hóa, dịch vụ cho các ngoại giao đoàn, khách du lịch quốc tế.

Trong TMQT, thương mại được chia thành các lĩnh vực: thương mại hàng hóa, thương mại dịch vụ, thương mại liên quan đến đầu tư và quyền sở hữu trí tuệ. Trong đó, thương mại hàng hóa và thương mại dịch vụ được xem là hai lĩnh vực quan trọng nhất. Theo Hà Văn Sự (2015, tr.56), “Thương mại hàng hóa là lĩnh vực cụ thể của thương mại, là lĩnh vực trao đổi sản phẩm tồn tại ở dạng vật thể” và là lĩnh vực sôi động nhất trong TMQT. Thương mại trong lĩnh vực này thường diễn ra dưới dạng các quan hệ trao đổi, XNK.

Thương mại dịch vụ quốc tế là việc cung cấp dịch vụ giữa các pháp nhân, thể nhân trong và ngoài nước theo các phương thức khác nhau vì mục đích thương mại. Thương mại trong lĩnh vực dịch vụ ngày càng thể hiện tầm quan trọng với các quốc gia bởi những lợi ích đem lại cho nền kinh tế và bản thân các chủ thể. Mỗi lĩnh vực thương mại nêu trên có đặc điểm riêng vì vậy đòi hỏi khung khổ pháp lý và nguyên tắc điều chỉnh riêng. Tổ chức thương mại thế giới (WTO) điều chỉnh 4 nội dung này trong các hiệp định: Hiệp định chung về thuế quan và thương mại (GATT), Hiệp định chung về thương mại dịch vụ (GATS), Hiệp định về các khía cạnh liên quan đến thương mại của quyền sở hữu trí tuệ (TRIPS), Hiệp định về các biện pháp đầu tư liên quan đến thương mại (TRIMs).

b) Quan hệ thương mại quốc tế Theo Từ điển Tiếng Việt của Viện ngôn ngữ (2003, tr.799), quan hệ là “sự gắn liền về mặt nào đó giữa hai hay nhiều sự vật khác nhau, khi sự vật 16 này có biến đổi thì có thể tác động đến sự vật kia”. Trong môi trường toàn cầu với nhiều chủ thể tham gia hiện nay, sự tác động hay tương tác giữa các chủ thể tất yếu hình thành nên các quan hệ khác nhau. Các mối quan hệ giữa những chủ thể này có thể diễn ra trên nhiều lĩnh vực khác nhau của đời sống kinh tế, chính trị, xã hội. Theo EEA&Norway Grants (2016, tr.6), “Quan hệ song phương là quan hệ giữa hai quốc gia, thường đề cập đến các khía cạnh chính trị, kinh tế, lịch sử và văn hóa.

Những yếu tố khác của quan hệ song phương bao gồm thương mại và đầu tư, trao đổi văn hóa cũng như tri thức chung, nhận thức chung và sự hiểu biết về hai quốc gia và các mối quan hệ đang tồn tại giữa hai quốc gia. Quan hệ đa phương là quan hệ có sự tham gia của nhiều hơn hai quốc gia, nhằm giải quyết các vấn đề chung như hòa bình, hợp tác, đấu tranh để tồn tại và phát triển”. Các quốc gia có thể thiết lập mối quan hệ đa phương qua ký kết, thừa nhận các điều ước, công ước, hiệp định, diễn đàn. Đỗ Đức Bình, Nguyễn Thường Lạng (2008, tr.33) cho rằng, trong tổng thể các mối quan hệ kinh tế quốc tế, QHTM quốc tế được xem là bộ phận quan trọng.

QHTM được nhìn nhận đơn giản là trạng thái trao cho một đối tác thương mại đủ điều kiện để nhận mức thuế thấp và các ưu đãi khác để đổi lấy các lợi ích tương tự. Trịnh Thị Thanh Thủy (2007, tr.20) cho rằng “QHTM là toàn bộ các hoạt động trao đổi, hợp tác giữa các quốc gia, giữa các khối trong lĩnh vực thương mại dựa trên cơ sở các hiệp định thương mại, các cam kết, thỏa thuận song phương và đa phương”. Theo cách hiểu này, các hiệp định và các thỏa thuận là cơ sở hình thành các quan hệ trao đổi giữa các quốc gia. Tuy nhiên, bản thân QHTM trong TMQT là một khái niệm rộng, liên quan đến nhiều chủ thể khác nhau, với nhiều hình thức và các lĩnh vực khác nhau.

Nhóm tác giả cho rằng QHTM quốc tế là tổng thể quan hệ giữa các chủ thể kinh tế diễn ra trong lĩnh vực TMQT, được tạo dựng trên các cấp độ khác nhau, với các hình thức liên kết, hợp tác khác nhau, đem lại lợi ích cho các chủ thể. Từ cách hiểu này, có thể thấy: Thứ nhất, về chủ thể của các QHTM quốc tế. Chủ thể của các quan hệ này là các quốc gia hoặc các tổ chức kinh tế có tư cách pháp nhân trong các quốc gia đó và các tổ chức kinh tế quốc tế. - Với chủ thể là các quốc gia và các vùng lãnh thổ kinh tế độc lập, QHTM quốc tế giữa các chủ thể này phát sinh và được thực hiện qua các hiệp định và các thỏa thuận thương mại được ký kết.

- Với các tổ chức kinh tế có tư cách pháp nhân trong các quốc gia. Đây có thể là các doanh nghiệp, tập đoàn kinh tế trong nước. Các chủ thể này tham gia vào QHTM quốc tế dựa trên các hiệp định, thỏa thuận của quốc gia đã thiết lập. Quan hệ của các chủ thể này thể hiện qua các hoạt động thương mại cụ thể như hoạt động xuất khẩu, hoạt động nhập khẩu.

17 - Các tổ chức quốc tế hoặc các thiết chế quốc tế như WTO, Hiệp hội ngành hàng quốc tế. cũng là các chủ thể của QHTM quốc tế song có địa vị pháp lý rộng hơn địa vị pháp lý của chủ thể quốc gia. Trong điều kiện hiện nay, các công ty đa quốc gia và xuyên quốc gia cũng được xem là các chủ thể có vai trò quan trọng trong việc định hình các QHTM quốc tế. Thứ hai, về hình thức.

Thông thường, từ chủ thể là các quốc gia, có 2 hình thức QHTM phổ biến, đó là: QHTM song phương và QHTM đa phương. Trong đó: QHTM song phương là QHTM giữa hai quốc gia. QHTM đa phương là QHTM với sự tham gia của nhiều hơn hai quốc gia. Các quan hệ này có thể là giữa một quốc gia với một nhóm nước hay khối liên kết.

Trường hợp quốc gia là thành viên của một tổ chức hay một khối liên kết, QHTM có thể được nhìn nhận ở 3 khía cạnh: QHTM của quốc gia đó với từng thành viên của khối liên kết, QHTM của quốc gia đó với cả khối liên kết, QHTM của quốc gia với tư cách thành viên của khối với các quốc gia khác ngoài khối hoặc với các liên kết khác. Thứ ba, về lợi ích của các quan hệ. Trong QHTM quốc tế, lợi ích thu được từ các quan hệ này có thể là lợi ích trực tiếp về kinh tế, thương mại như thu nhập, việc làm, tăng trưởng kinh tế. nhưng cũng có thể là các lợi ích gián tiếp về chính trị, quốc phòng.

Những lợi ích an ninh, chính trị, kinh tế sẽ là cơ sở cho các quan hệ lâu dài, bền vững. Đây vừa là mục tiêu nhưng đồng thời là động lực thúc đẩy giao lưu TMQT giữa các chủ thể. c) Phát triển quan hệ thương mại giữa các quốc gia Theo Từ điển Tiếng Việt của Viện ngôn ngữ (2003, tr.769), phát triển là “biến đổi hoặc làm cho biến đổi từ ít đến nhiều, hẹp đến rộng, thấp đến cao, đơn giản đến phức tạp”. Trịnh Thị Thanh Thủy (2007, tr.