Tái Phạm, Tái Phạm Nguy Hiểm Theo Luật Hình Sự Việt Nam: Thực Tiễn Xét Xử Tại Hà Giang

Luận văn Thạc sĩ Luật học về tái phạm, tái phạm nguy hiểm theo Luật Hình sự Việt Nam. Nghiên cứu thực tiễn xét xử tại Tòa án nhân dân tỉnh Hà Giang.

• Tác giả: Nguyễn Văn Hồng
• Người hướng dẫn: Gs.Ts Đỗ Ngọc Quang
• Trường học: Trường Đại học Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình sự và Tố tụng Hình sự
• Đề tài: Tái Phạm, Tái Phạm Nguy Hiểm Theo Luật Hình Sự Việt Nam (Trên Cơ Sở Thực Tiễn Xét Xử Tại Tòa Án Nhân Dân Hai Cấp Tỉnh Hà Giang)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời cam đoan
• Lời cảm ơn
• Danh mục chữ viết tắt
• Danh mục các bảng
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ TÁI PHẠM, TÁI PHẠM NGUY HIỂM TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 1.1. Khái niệm, các đặc điểm của tái phạm, tái phạm nguy hiểm
• 1.1.1. Khái niệm, đặc điểm của tái phạm
• 1.1.2. Khái niệm, đặc điểm của tái phạm nguy hiểm
• 1.2. Lịch sử của việc quy định tái phạm, tái phạm nguy hiểm
• 1.2.1. Giai đoạn trước khi ban hành Bộ luật hình sự năm 1985
• 1.2.2. Giai đoạn từ khi Bộ luật hình sự năm 1985 có hiệu lực đến trước khi ban hành Bộ luật hình sự năm 1999
• 1.2.3. Giai đoạn từ khi Bộ luật hình sự năm 1999 có hiệu lực đến trước khi ban hành Bộ luật hình sự năm 2015
• 1.3. Quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015 về tái phạm, tái phạm nguy hiểm
• 1.3.1. Quy định về tái phạm
• 1.3.2. Quy định về tái phạm nguy hiểm
• 2. Chương 2: THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ TÁI PHẠM, TÁI PHẠM NGUY HIỂM TẠI TỈNH HÀ GIANG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG PHÁP LUẬT
• 2.1. Thực tiễn áp dụng các quy định về tái phạm, tái phạm nguy hiểm tại tỉnh Hà Giang giai đoạn 2018-2022
• 2.1.1. Tình hình kinh tế - xã hội
• 2.1.2. Khái quát về tổ chức, bộ máy hoạt động của Tòa án nhân dân tỉnh Hà Giang
• 2.1.3. Thực tiễn áp dụng các quy định về tái phạm, tái phạm nguy hiểm
• 2.1.3.1. Tình hình xét xử vụ án hình sự và các bị cáo tại các toà án nhân dân thuộc tỉnh Hà Giang và tình hình áp dụng tình tiết tái phạm, tái phạm nguy hiểm
• 2.1.3.2. Tình hình áp dụng pháp luật về tái phạm và tái phạm nguy hiểm từ thực tiễn tỉnh Hà Giang
• 2.2. Một số tồn tại, thiếu sót trong việc áp dụng những quy định tái phạm, tái phạm nguy hiểm và nguyên nhân của tồn tại, hạn chế
• 2.3. Các giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật hình sự về tái phạm, tái phạm nguy hiểm
• 2.3.1. Sự cần thiết phải hoàn thiện chế định tái phạm, tái phạm nguy hiểm trong Bộ luật Hình sự năm 2015
• 2.3.2. Hoàn thiện các quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015 về tái phạm, tái phạm nguy hiểm
• 2.3.3. Các giải pháp khác
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tái Phạm và Tái Phạm Nguy Hiểm Tổng Quan Luật Hình sự

Tội phạm là một vấn đề xã hội tồn tại trong hầu hết các xã hội. Để bảo vệ lợi ích hợp pháp và duy trì trật tự xã hội, các nhà nước thường phải đấu tranh phòng chống tội phạm và áp dụng các biện pháp pháp lý để truy cứu và xử lý những người vi phạm pháp luật. Bộ luật hình sự đã tạo nền tảng pháp lý thống nhất, cung cấp hướng dẫn cho các cơ quan tiến hành tố tụng, đảm bảo rằng quy trình xử lý tội phạm được thực hiện đúng người, đúng tội và tuân thủ pháp luật một cách công bằng. Vấn đề về tái phạm và tái phạm nguy hiểm mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc xác định trách nhiệm hình sự và đưa ra quyết định về hình phạt. Vì vậy, nó phụ thuộc rất lớn vào việc áp dụng pháp luật của các cơ quan tiến hành tố tụng, trong đó có cơ quan điều tra, viện kiểm sát, đặc biệt là hoạt động xét xử của Tòa án. Tác giả chọn đề tài này nhằm làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn xử lý tội phạm tái phạm và tái phạm nguy hiểm, góp phần hoàn thiện chế định tái phạm, tái phạm nguy hiểm trong Luật Hình sự Việt Nam. Đồng thời, đề xuất các biện pháp cải thiện chất lượng công việc xử lý vụ án hình sự tại Toà án nhân dân tỉnh Hà Giang.

1.1. Khái Niệm và Bản Chất Pháp Lý của Tái Phạm

Thuật ngữ “recidivism” là thuật ngữ trong tiếng Anh được sử dụng để chỉ sự tái phạm. Nó xuất phát từ từ "recidivus" trong tiếng Latinh, có nghĩa là "sự lặp lại". Theo Từ điển tiếng Việt của Viện ngôn ngữ học, tái phạm có nghĩa là "mắc lại tội cũ, sai lầm cũ". Khi xét từ góc độ pháp luật hình sự, tái phạm được hiểu là việc lặp lại hành vi phạm tội của chính mình. Theo BLHS năm 2015, tái phạm là trường hợp người thực hiện hành vi phạm tội mới do cố ý hoặc do vô ý về tội phạm rất nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng trong thời gian chưa được xóa án tích về tội phạm trước đã bị kết án. Ví dụ, một người đã từng bị kết án về tội trộm cắp tài sản, sau khi chấp hành xong hình phạt và chưa được xóa án tích, lại tiếp tục thực hiện hành vi trộm cắp tài sản khác thì được coi là tái phạm.

1.2. Đặc Điểm Phân Biệt Tái Phạm và Tái Phạm Nguy Hiểm

Người phạm tội thuộc trường hợp tái phạm có tính nguy hiểm cao hơn người phạm tội thuộc trường hợp phạm tội lần đầu vì họ đã bị kết án nhưng phạm tội lại trong thời gian chưa được xóa án tích về tội đã bị kết án. Tái phạm nguy hiểm là trường hợp người đã bị kết án về tội phạm rất nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng do cố ý, chưa được xóa án tích mà lại thực hiện hành vi phạm tội do cố ý về tội phạm rất nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng. Hoặc, người đã tái phạm chưa được xóa án tích mà lại thực hiện hành vi phạm tội do cố ý về tội phạm nghiêm trọng, tội phạm rất nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng. Điểm khác biệt quan trọng là mức độ nghiêm trọng của tội phạm đã thực hiện trước đó và hành vi phạm tội mới.

II. Thực Tiễn Xét Xử Tái Phạm ở Hà Giang Thách Thức và Giải Pháp

Trong những năm gần đây, Toà án nhân dân tại thành phố Hà Giang đã tiến hành xét xử một số vụ án tội phạm với sự đảm bảo rõ ràng về việc xác định đúng người phạm tội, đúng tội danh và tuân thủ đúng quy trình pháp luật. Các quyết định này có tác động tích cực trong việc cải tạo và giáo dục những người phạm tội, đồng thời đáp ứng mục tiêu chung của cuộc chiến phòng, chống tội phạm ở cả tỉnh Hà Giang và cả nước. Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện luật pháp, vẫn tồn tại sự khác biệt và tranh luận về việc đánh giá và xác định các hành vi là tái phạm và tái phạm nguy hiểm. Điều này đã dẫn đến sự không nhất quán và thậm chí mâu thuẫn trong các quan điểm giữa các bên tham gia quá trình xử lý tội phạm. Việc không tuân thủ quy định pháp luật về tái phạm và tái phạm nguy hiểm đã gây ra những hệ quả pháp lý không mong muốn đối với người vi phạm tội cũng như gây ảnh hưởng tiêu cực đến uy tín của Đảng và Nhà nước.

2.1. Tình Hình Kinh Tế Xã Hội và Ảnh Hưởng Đến Tái Phạm

Hà Giang là một tỉnh miền núi, kinh tế còn nhiều khó khăn, trình độ dân trí còn hạn chế, đây có thể là những nguyên nhân dẫn đến tình trạng tái phạm. Theo số liệu thống kê, số lượng các vụ án hình sự có bị cáo bị áp dụng tái phạm, tái phạm nguy hiểm thuộc nhóm tội phạm về ma túy chiếm tỷ lệ cao. Điều này cho thấy, công tác phòng chống ma túy cần được tăng cường hơn nữa để giảm thiểu tình trạng tái phạm.

2.2. Phân Tích Thực Tiễn Áp Dụng Điều Luật Tái Phạm Tại Hà Giang

Có sự khác biệt và tranh luận về việc đánh giá và xác định các hành vi là tái phạm và tái phạm nguy hiểm. Điều này đã dẫn đến sự không nhất quán và thậm chí mâu thuẫn trong các quan điểm giữa các bên tham gia quá trình xử lý tội phạm. Từ đó dẫn đến việc định tội danh khác nhau giữa Tòa án các cấp, hoặc ngay trong cùng Tòa án một cấp, mỗi một Hội đồng xét xử khác nhau lại có quan điểm khác nhau về chế định này. Điều này thể hiện ở việc các cơ quan tiến hành tố tụng khi trường hợp tái phạm lại xác định là tái phạm nguy hiểm và ngược lại.

2.3. Tồn Tại và Hạn Chế trong Áp Dụng Luật về Tái Phạm

Việc không tuân thủ quy định pháp luật về tái phạm và tái phạm nguy hiểm đã gây ra những hệ quả pháp lý không mong muốn đối với người vi phạm tội cũng như gây ảnh hưởng tiêu cực đến uy tín của Đảng và Nhà nước. Nếu người phạm tội chỉ tái phạm mà lại bị xác định là tái phạm nguy hiểm thì sẽ phải gánh chịu hậu quả pháp lý nặng nề hơn. Ngược lại, người phạm tội trong trường hợp tái phạm nguy hiểm mà được xác định là tái phạm thì không thể nghiêm minh trừng trị hành vi tái phạm nguy hiểm.

III. Giải Pháp Hoàn Thiện Chế Định Tái Phạm Hướng Đi Mới

Nguyên nhân của sự nhầm lẫn này là do chưa nhận thức đúng bản chất của chế định tái phạm và tái phạm nguy hiểm, cũng như chưa có văn bản giải thích rõ ràng về các quy định này. Vì vậy, cần tiếp tục nghiên cứu sâu sắc hơn để làm sáng tỏ mặt khoa học của quy định tái phạm và tái phạm nguy hiểm trong Bộ luật hình sự Việt Nam, đồng thời đưa ra các giải pháp hoàn thiện và nâng cao hiệu quả của việc áp dụng chế định này. Điều này mang ý nghĩa lý luận, thực tiễn và pháp lý quan trọng để đảm bảo công tác phòng chống tội phạm được triển khai hiệu quả và đáng tin cậy.

3.1. Đề Xuất Sửa Đổi Bổ Sung Các Điều Luật về Tái Phạm

Cần có văn bản hướng dẫn chi tiết, cụ thể về các yếu tố cấu thành tái phạm và tái phạm nguy hiểm, đặc biệt là các dấu hiệu định tính để tránh sự nhầm lẫn trong quá trình áp dụng. Bên cạnh đó, cần xem xét sửa đổi, bổ sung các điều luật liên quan đến tái phạm, tái phạm nguy hiểm để đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ trong hệ thống pháp luật.

3.2. Nâng Cao Năng Lực Cán Bộ Tư Pháp về Tái Phạm Nguy Hiểm

Tổ chức các khóa đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ cho cán bộ điều tra, kiểm sát viên, thẩm phán về các quy định của pháp luật liên quan đến tái phạm, tái phạm nguy hiểm. Đồng thời, tăng cường công tác kiểm tra, giám sát việc áp dụng pháp luật về tái phạm, tái phạm nguy hiểm để kịp thời phát hiện và xử lý các sai sót.

3.3. Tăng Cường Phối Hợp Giữa Các Cơ Quan Chức Năng

Cần tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan điều tra, viện kiểm sát, tòa án trong việc thu thập chứng cứ, đánh giá chứng cứ và xác định hành vi phạm tội là tái phạm hay tái phạm nguy hiểm. Điều này giúp đảm bảo tính khách quan, chính xác trong quá trình giải quyết vụ án.

IV. Nghiên Cứu Án Lệ Về Tái Phạm Bài Học Từ Thực Tế Hà Giang

Việc nghiên cứu các án lệ về tái phạm và tái phạm nguy hiểm tại Hà Giang là vô cùng quan trọng. Các án lệ cung cấp những ví dụ cụ thể về cách các quy định pháp luật được áp dụng trong thực tế, từ đó giúp các cơ quan tư pháp hiểu rõ hơn về các yếu tố cấu thành tội phạm và đưa ra những quyết định chính xác hơn. Nghiên cứu án lệ cũng giúp phát hiện ra những bất cập trong quy định pháp luật và đề xuất những giải pháp hoàn thiện hơn.

4.1. Phân Tích Chi Tiết Một Số Vụ Án Điển Hình về Tái Phạm

Phân tích chi tiết các vụ án mà Tòa án Hà Giang đã xét xử, tập trung vào việc xác định các yếu tố cấu thành tái phạm và tái phạm nguy hiểm, cũng như các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Nghiên cứu cách HĐXX đánh giá chứng cứ và áp dụng pháp luật trong từng trường hợp cụ thể.

4.2. Rút Ra Bài Học Kinh Nghiệm từ Thực Tiễn Xét Xử

Từ các vụ án đã phân tích, rút ra những bài học kinh nghiệm về việc xác định tái phạm, tái phạm nguy hiểm, cũng như những khó khăn, vướng mắc trong quá trình xét xử. Đề xuất các giải pháp để khắc phục những khó khăn, vướng mắc này.

4.3. Án Lệ và Hướng Dẫn Áp Dụng Pháp Luật

Xây dựng bộ sưu tập án lệ về tái phạm và tái phạm nguy hiểm để làm tài liệu tham khảo cho các cơ quan tư pháp. Đồng thời, biên soạn hướng dẫn áp dụng pháp luật về tái phạm và tái phạm nguy hiểm để giúp các cơ quan tư pháp áp dụng pháp luật một cách chính xác và thống nhất.

V. Phòng Ngừa Tái Phạm Giải Pháp Đồng Bộ và Hiệu Quả Tại Hà Giang

Phòng ngừa tái phạm là một nhiệm vụ quan trọng để đảm bảo trật tự an toàn xã hội. Các biện pháp phòng ngừa cần được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả, bao gồm cả các biện pháp phòng ngừa từ cộng đồng và các biện pháp phòng ngừa trong trại giam. Sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và sự tham gia của cộng đồng là yếu tố then chốt để đạt được hiệu quả cao trong công tác phòng ngừa tái phạm.

5.1. Các Biện Pháp Phòng Ngừa Tái Phạm Từ Cộng Đồng

Tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật để nâng cao nhận thức của người dân về tái phạm và tái phạm nguy hiểm. Hỗ trợ người chấp hành xong án phạt tù tái hòa nhập cộng đồng, tạo điều kiện để họ có việc làm và ổn định cuộc sống.

5.2. Biện Pháp Phòng Ngừa Tái Phạm Trong Trại Giam

Nâng cao chất lượng công tác giáo dục, cải tạo phạm nhân. Tạo điều kiện để phạm nhân học tập, lao động và tham gia các hoạt động văn hóa, thể thao. Hỗ trợ phạm nhân chuẩn bị tâm lý và kỹ năng cần thiết để tái hòa nhập cộng đồng sau khi chấp hành xong án phạt tù.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong hệ thống tư pháp hình sự, việc xác định đúng tính chất nhân thân và hành vi tái phạm giữ vai trò then chốt nhằm bảo đảm tính nghiêm minh, công bằng của pháp luật. Theo số liệu thống kê tại Tòa án nhân dân hai cấp tỉnh Hà Giang trong giai đoạn 5 năm từ năm 2018 đến năm 2022, cơ quan xét xử đã thụ lý và giải quyết tổng cộng 2.303 vụ án hình sự với 3.432 bị cáo. Trong số đó, có 52 vụ án với 62 bị cáo bị áp dụng tình tiết tái phạm và tái phạm nguy hiểm, chiếm tỷ lệ khoảng 1,8% trên tổng số lượng bị cáo bị đưa ra xét xử. Con số này phản ánh một thực tế phức tạp về tình hình tội phạm lặp lại tại địa bàn miền núi, biên giới với hơn 80% đồng bào là người dân tộc thiểu số như Mông (32,0%), Tày (23,3%) và Dao (15,1%).

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn xuất phát từ những bất cập, mâu thuẫn trong nhận thức và áp dụng quy định pháp luật giữa các Hội đồng xét xử. Trong thực tiễn, việc phân định ranh giới giữa tái phạm và tái phạm nguy hiểm theo Điều 53 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) vẫn còn xảy ra nhầm lẫn, dẫn đến việc chuyển đổi sai lệch hậu quả pháp lý bất lợi cho người phạm tội hoặc ngược lại, bỏ lọt tính chất tăng nặng của hành vi. Mục tiêu cụ thể của công trình là làm sáng tỏ toàn diện cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật tại 11 đơn vị Tòa án cấp huyện và Tòa án nhân dân tỉnh Hà Giang từ năm 2018 đến năm 2022, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp và thực tiễn đồng bộ nhằm nâng cao tỷ lệ xét xử chính xác, đúng người, đúng tội và giảm thiểu tối đa các sai sót tư pháp trong giai đoạn mới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý luận về cá thể hóa hình phạt và học thuyết nhân thân người phạm tội trong luật hình sự Việt Nam. Luận văn tiếp cận hai lý thuyết trụ cột: lý thuyết phòng ngừa tội phạm qua trừng trị thích đáng và lý thuyết tái hòa nhập cộng đồng. Về mặt lập pháp, nghiên cứu khảo cứu sự tiến triển của chế định từ Sắc lệnh số 168/SL năm 1948, Công văn số 38-NCPL năm 1976 của Tòa án nhân dân tối cao, Điều 40 Bộ luật Hình sự năm 1985, Điều 49 Bộ luật Hình sự năm 1999 cho đến Điều 53 Bộ luật Hình sự năm 2015.

Khung phân tích tập trung vào 4 khái niệm pháp lý cốt lõi:

• Án tích: Hậu quả pháp lý phát sinh từ bản án kết tội có hiệu lực pháp luật, tồn tại trong khoảng thời gian thử thách luật định từ 01 năm đến 05 năm theo quy định tại Điều 70 Bộ luật Hình sự.
• Tái phạm: Tình trạng người đã bị kết án, chưa được xóa án tích mà lại thực hiện hành vi phạm tội mới do cố ý hoặc phạm tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng do vô ý.
• Tái phạm nguy hiểm: Trường hợp đặc biệt của tái phạm thể hiện tính nguy hiểm cá nhân vượt trội, gồm việc phạm tội mới rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng do cố ý khi đã có tiền án về nhóm tội tương tự, hoặc đã từng bị kết án với tình tiết tái phạm nay lại tiếp tục cố ý phạm tội.
• Tình tiết định khung và tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự: Sự phân hóa kỹ thuật lập pháp khi tái phạm được sử dụng để chuyển đổi khung hình phạt cơ bản lên khung hình phạt tăng nặng (như tại Điều 173 về Tội trộm cắp tài sản) hoặc đóng vai trò là tình tiết tăng nặng thông thường theo điểm h khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp bao gồm 2.303 bản án hình sự sơ thẩm và phúc thẩm được thụ lý tại Tòa án nhân dân hai cấp tỉnh Hà Giang trong giai đoạn 2018-2022. Bên cạnh đó, dữ liệu thứ cấp được khai thác từ các báo cáo tổng kết tư pháp hàng năm của 136 cán bộ công chức thuộc 11 đơn vị Tòa án huyện, thành phố và Tòa án tỉnh Hà Giang (trong đó có 44 Thẩm phán).

Về phương pháp chọn mẫu, đề tài áp dụng phương pháp chọn mẫu toàn bộ đối với 52 vụ án hình sự có áp dụng chế định tái phạm và tái phạm nguy hiểm (tương ứng 62 bị cáo) để phân tích định tính chuyên sâu từng hồ sơ xét xử. Lý do lựa chọn phương pháp này là nhằm đảm bảo tính bao quát, không bỏ sót bất kỳ sai sót thực tiễn nào trong toàn bộ địa bàn tỉnh. Phương pháp phân tích dữ liệu kết hợp giữa thống kê mô tả, phân tích quy nạp pháp lý, so sánh luật học và tổng kết thực tiễn xét xử, giúp đánh giá một cách khách quan nguyên nhân của các vướng mắc nghiệp vụ trong mốc thời gian 5 năm nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực tiễn xét xử tại Tòa án nhân dân hai cấp tỉnh Hà Giang trong giai đoạn 2018-2022 đã chỉ ra 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, quy mô tội phạm hình sự có xu hướng tăng liên tục qua các năm, từ 337 vụ (458 bị cáo) năm 2018 lên 566 vụ (924 bị cáo) năm 2022, tương đương mức tăng 67,9% về số lượng vụ án. Trong đó, các năm 2019 và 2021 ghi nhận mức tăng trưởng xét xử vụ án lần lượt là 12,4% và 12,6%.

Thứ hai, tội phạm ma túy chiếm tỷ trọng áp đảo trong các vụ án có đối tượng tái phạm. Tổng cộng có 1.073 bị cáo thuộc nhóm tội phạm về ma túy trên tổng số 2.303 vụ án được xét xử, chiếm tỷ lệ 46,59%. Đáng chú ý, năm 2020 ghi nhận đỉnh điểm với 253 bị cáo phạm tội ma túy, chiếm tới 58,42% số bị cáo bị xét xử trong năm.

Thứ ba, cơ cấu áp dụng chế định có sự chênh lệch rõ rệt giữa tái phạm và tái phạm nguy hiểm. Trong tổng số 62 bị cáo bị áp dụng, có 54 bị cáo thuộc trường hợp tái phạm (chiếm 87,1%) và chỉ có 8 bị cáo bị xác định tái phạm nguy hiểm (chiếm 12,9%).

Thứ tư, về mặt chức năng pháp lý, tình tiết tái phạm được áp dụng chủ yếu dưới hình thức tăng nặng trách nhiệm hình sự với 48 trường hợp (chiếm 88,9% trong nhóm tái phạm), trong khi chỉ có 6 trường hợp được áp dụng làm tình tiết định khung tăng nặng (chiếm 11,1%). Đối với 8 trường hợp tái phạm nguy hiểm, toàn bộ 100% đều được áp dụng dưới dạng tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự tại điểm h khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự. Xét theo cơ cấu tội danh, hành vi tái phạm tập trung nhiều nhất ở Tội đánh bạc với 13 vụ, Tội trộm cắp tài sản với 12 vụ và Tội tàng trữ trái phép chất ma túy với 6 vụ.

Thảo luận kết quả

Khi phân tích kết quả nghiên cứu, dữ liệu thống kê có thể được trực quan hóa qua biểu đồ cột thể hiện diễn biến gia tăng của tội phạm ma túy qua các năm 2018-2022, kết hợp với bảng đối chiếu cơ cấu áp dụng giữa tái phạm định khung và tái phạm tăng nặng trách nhiệm hình sự. Sự tập trung của tình tiết tái phạm ở nhóm tội ma túy và xâm phạm sở hữu phản ánh điều kiện kinh tế - xã hội đặc thù của tỉnh Hà Giang. Đây là địa bàn miền núi với tỷ lệ hộ nghèo từng ở mức 40,8%, địa hình hiểm trở với đỉnh Tây Côn Lĩnh cao trên 2.400 mét, tiếp giáp đường biên giới dài với Trung Quốc. Sự bùng nổ của hoạt động du lịch với hơn 500 nghìn lượt khách trong quý 1 năm 2022 (tăng 112% so với cùng kỳ năm 2021) đã kéo theo luồng di biến động dân cư phức tạp, tạo điều kiện cho các đối tượng có tiền án xâm nhập địa bàn và tái phạm tội.

Về mặt chuyên môn nghiệp vụ, thực tiễn xét xử bộc lộ những sai sót nghiêm trọng trong việc xác định án tích để áp dụng tái phạm nguy hiểm. Điển hình như tại Bản án phúc thẩm số 17/2022/HS-PT ngày 12/5/2022 của Tòa án nhân dân tỉnh Hà Giang xét xử bị cáo Vũ Đức Thịnh về tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Bị cáo có 2 tiền án: Bản án số 05/2017/HSST của TAND huyện Văn Chấn (đã áp dụng tình tiết tái phạm) và Bản án số 172/2017/HSST của TAND quận Nam Từ Liêm (không áp dụng tái phạm do hành vi phạm tội thực hiện trước bản án số 05). Khi xét xử hành vi phạm tội mới năm 2021, Hội đồng xét xử gặp lúng túng trong việc xác định tiền án nào làm căn cứ áp dụng tái phạm nguy hiểm theo khoản 2 Điều 53 Bộ luật Hình sự. Những sai lệch này bắt nguồn từ sự thiếu đồng bộ của hệ thống dữ liệu lý lịch tư pháp và sự thiếu vắng văn bản giải thích hướng dẫn áp dụng thống nhất từ Tòa án nhân dân tối cao.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp luật và nâng cao chất lượng xét xử hình sự, nghiên cứu đưa ra 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

Thứ nhất, hoàn thiện kỹ thuật lập pháp trong Bộ luật Hình sự năm 2015. Đề xuất Quốc hội sửa đổi, bổ sung khoản 2 Điều 53 theo hướng quy định minh thị: trường hợp một người đã bị kết án với tình tiết tái phạm chưa được xóa án tích, nếu thực hiện hành vi phạm tội mới do cố ý thì bắt buộc phải bị áp dụng tình tiết tái phạm nguy hiểm, không phân biệt bản án chấp hành sau cùng có tuyên áp dụng tái phạm hay không. Mục tiêu là triệt tiêu 100% các xung đột quan điểm pháp lý khi tổng hợp hình phạt nhiều bản án.

Thứ tư, Tòa án nhân dân tối cao cần khẩn trương ban hành Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán hướng dẫn thống nhất việc áp dụng Điều 52, Điều 53 và các quy định về xóa án tích tại Điều 70 Bộ luật Hình sự trong giai đoạn 2024-2025. Hướng dẫn này cần kèm theo các án lệ điển hình nhằm chuẩn hóa quy trình phân định giữa tiền án định tội và tiền án tăng nặng.

Thứ ba, nâng cấp và số hóa toàn diện hệ thống quản lý cơ sở dữ liệu lý lịch tư pháp liên thông giữa Tòa án, Viện kiểm sát, Công an và Sở Tư pháp. Thiết lập cơ chế tra cứu tiền án, tiền sự tự động trong vòng 24 giờ cho các cơ quan tiến hành tố tụng, phấn đấu giảm tỷ lệ sai sót trong thu thập hồ sơ nhân thân xuống mức 0% từ năm 2025.

Thứ tư, Tòa án nhân dân tỉnh Hà Giang cần đẩy mạnh chương trình đào tạo, bồi dưỡng định kỳ kỹ năng nghiệp vụ hình sự cho toàn bộ 44 Thẩm phán và 27 Thẩm tra viên, Thư ký thuộc hai cấp tòa án. Kế hoạch bồi dưỡng định kỳ hàng quý tập trung vào kỹ năng phân loại án tích phức tạp, phấn đấu đạt mục tiêu không có bản án nào bị hủy, sửa do lỗi áp dụng sai tình tiết tái phạm, tái phạm nguy hiểm trong giai đoạn 2024-2026.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang giá trị học thuật và thực tiễn sâu sắc, phù hợp cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm sau:

Thẩm phán, Thư ký và Thẩm tra viên tại hệ thống Tòa án nhân dân: Tài liệu cung cấp bộ tiêu chí chuẩn mực và các ví dụ án tích phức tạp từ thực tiễn 11 đơn vị Tòa án cấp huyện của tỉnh Hà Giang. Giúp cán bộ xét xử tra cứu nhanh, tránh nhầm lẫn giữa tái phạm định khung và tái phạm tăng nặng khi tuyên án.

Học viên cao học, Nghiên cứu sinh chuyên ngành Luật Hình sự và Tố tụng Hình sự: Cung cấp nguồn dữ liệu thực chứng 2.303 vụ án và phương pháp luận nghiên cứu thực tiễn xét xử tại địa bàn miền núi. Tài liệu là mẫu hình nghiên cứu điển hình để phát triển các đề tài luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ về chính sách hình sự.

Luật sư và Người bào chữa: Giúp củng cố lập luận pháp lý trong quá trình tranh tụng tại phiên tòa, phát hiện chính xác các lỗi áp dụng sai tình tiết tăng nặng bất lợi cho thân chủ để đề nghị Hội đồng xét xử loại trừ hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.

Cơ quan xây dựng chính sách và Lập pháp: Cung cấp cơ sở thực tiễn sinh động từ 5 năm xét xử thực tế để các cơ quan chuyên trách của Quốc hội và Tòa án nhân dân tối cao nghiên cứu, phục vụ việc sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự và ban hành nghị quyết hướng dẫn thi hành.

Câu hỏi thường gặp

Điểm khác nhau cơ bản giữa tái phạm và tái phạm nguy hiểm theo Bộ luật Hình sự năm 2015 là gì?
Tái phạm áp dụng cho người chưa xóa án tích phạm tội mới do cố ý hoặc tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng do vô ý. Tái phạm nguy hiểm đòi hỏi mức độ nghiêm trọng cao hơn: người phạm tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng do cố ý khi đã có tiền án về nhóm tội này, hoặc đã từng bị kết án tái phạm nay lại tiếp tục cố ý phạm tội.

Khi nào tái phạm được dùng làm tình tiết định khung và khi nào là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự?
Nếu điều luật quy định tình tiết tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm nằm trong cấu thành tăng nặng của tội phạm (như điểm đ khoản 2 Điều 134 về Tội cố ý gây thương tích), tình tiết này dùng để định khung hình phạt. Khi điều luật không quy định trong khung, tình tiết này sẽ được áp dụng như một tình tiết tăng nặng chung theo Điều 52 Bộ luật Hình sự.

Thời hạn xóa án tích theo luật định được tính như thế nào để xác định tình trạng tái phạm?
Theo Điều 70 Bộ luật Hình sự, thời hạn xóa án tích đương nhiên tính từ khi chấp hành xong hình phạt chính hoặc hết thời gian thử thách án treo, gồm: 01 năm (án treo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ), 02 năm (phạt tù đến 05 năm), 03 năm (phạt tù từ trên 05 năm đến 15 năm), và 05 năm (phạt tù trên 15 năm, chung thân hoặc tử hình giảm án).

Tại sao tội phạm ma túy chiếm tỷ lệ tái phạm cao nhất tại tỉnh Hà Giang?
Trong giai đoạn 2018-2022, tội phạm ma túy chiếm tới 46,59% tổng số vụ án hình sự tại Hà Giang. Nguyên nhân do đây là địa bàn miền núi biên giới, trình độ dân trí không đồng đều, người nghiện ma túy sau khi chấp hành án trở về địa phương gặp khó khăn về việc làm, dễ bị các đường dây tội phạm lôi kéo mua bán, tàng trữ ma túy trở lại.

Trường hợp bị cáo phạm tội mới trong thời gian thử thách của án treo thì bị xử lý thế nào?
Người đang chấp hành thời gian thử thách của án treo mà cố ý phạm tội mới thì chưa được xóa án tích, do đó hành vi mới sẽ bị áp dụng tình tiết tăng nặng tái phạm theo khoản 1 Điều 53. Đồng thời, Tòa án sẽ buộc bị cáo phải chấp hành hình phạt tù của bản án trước và tổng hợp với hình phạt của bản án mới theo Điều 56 Bộ luật Hình sự.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện các luận cứ lý luận và lịch sử lập pháp về chế định tái phạm, tái phạm nguy hiểm trong Luật hình sự Việt Nam từ năm 1948 đến nay.
• Công trình cung cấp bức tranh thực tiễn chi tiết qua 2.303 vụ án hình sự với 3.432 bị cáo được xét xử tại TAND hai cấp tỉnh Hà Giang trong giai đoạn 2018-2022.
• Nhận diện chính xác 4 nhóm nguyên nhân và các vướng mắc nghiệp vụ trong việc xác định án tích, phân hóa tội phạm ma túy và tội phạm xâm phạm sở hữu.
• Đề xuất hệ thống 4 giải pháp đồng bộ kết hợp giữa sửa đổi Điều 53 Bộ luật Hình sự, ban hành Nghị quyết hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán và nâng cao năng lực cho 44 Thẩm phán địa phương.
• Lộ trình triển khai khuyến nghị được xác lập rõ ràng cho giai đoạn 2024-2026, góp phần chuẩn hóa quy trình xét xử và nâng cao hiệu quả phòng chống tội phạm hình sự.

Công trình đóng góp luận cứ khoa học quan trọng cho công cuộc cải cách tư pháp và hoàn thiện chính sách hình sự tại Việt Nam. Các cơ quan tiến hành tố tụng, nhà nghiên cứu và người làm công tác thực tiễn hãy khai thác, ứng dụng các phát hiện từ luận văn để tối ưu hóa hoạt động điều tra, truy tố, xét xử trong kỷ nguyên tư pháp số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Một số vấn đề lý luận và quy định của pháp luật về tái phạm, tái phạm nguy hiểm trong luật hình sự Việt Nam; Chương 2. Thực tiễn pháp luật về tái phạm, tái phạm nguy hiểm tại tỉnh Hà Giang và các giải pháp nâng cao áp dụng pháp luật. 7 Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ TÁI PHẠM, TÁI PHẠM NGUY HIỂM TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1.

Khái niệm, các đặc điểm của tái phạm, tái phạm nguy hiểm 1. Khái niệm, đặc điểm của tái phạm Thuật ngữ “"recidivism" là thuật ngữ trong tiếng Anh được sử dụng để chỉ sự tái phạm. Nó xuất phát từ từ "recidivus" trong tiếng Latinh, có nghĩa là "sự lặp lại". Trên cơ sở định nghĩa của Từ điển tiếng Việt của Viện ngôn ngữ học, "tái phạm" có nghĩa là "mắc lại tội cũ, sai lầm cũ".

Tái phạm, trong khía cạnh rộng hơn, đề cập đến việc lặp lại hành vi của chính mình, có thể là vi phạm đạo đức, vi phạm pháp luật hoặc vi phạm tội phạm. Thường thì, những hành vi tái phạm là những hành vi không được xã hội mong muốn. Khi xét từ góc độ pháp luật hình sự, "tái phạm" được hiểu là việc lặp lại hành vi phạm tội của chính mình. Do đó, một trong những dấu hiệu đầu tiên của tái phạm là sự lặp lại hành vi phạm tội.

Hành vi tái phạm có thể trùng lặp với hành vi phạm tội trước đó hoặc có thể không trùng lặp về hình thức lỗi, và nó có thể liên quan đến cùng một loại tội phạm hoặc khác loại tội phạm.Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, thuật ngữ “tái phạm” được sử dụng rộng rãi, tuy nhiên, nội dung tái phạm ở mỗi ngành luật lại được định nghĩa, giải thích khác nhau. Cụ thể, khái niệm "tái phạm trong quan hệ hành chính" được quy định rõ tại khoản 5 Điều 2 của Luật xử lý vi phạm hành chính như sau: Tái phạm trong quan hệ hành chính xảy ra khi cá nhân hoặc tổ chức đã bị xử lý về vi phạm hành chính, nhưng thời hạn xem xét về vi phạm hành chính chưa hết, kể từ ngày kết thúc thời gian thực hiện quyết định xử phạt hoặc biện pháp xử lý hành chính, hoặc từ ngày kết thúc thời hiệu thi hành quyết định đó, mà cá nhân hoặc tổ chức này lại tiến hành vi phạm hành chính đã bị xử lý. 8 Tái phạm trong quan hệ lao động được ghi nhận tại khoản 3 Điều 125 Bộ luật lao động được hiểu như sau: “Tái phạm là trường hợp người lao động lặp lại hành vi vi phạm đã bị xử lý kỷ luật mà chưa được xóa kỷ luật theo quy định tại Điều 126 của Bộ luật này” Ngoài ra, khái niệm tái phạm được ghi nhận trong BLHS năm 2015 đã thể hiện đầy đủ bản chất cũng như dấu hiệu, điều kiện xác định tái phạm, đó là: Tái phạm là trường hợp người thực hiện hành vi phạm tội mới do cố ý hoặc do vô ý về tội phạm rất nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng trong thời gian chưa được xóa án tích về tội phạm trước đã bị kết án. Người phạm tội thuộc trường hợp tái phạm có tính nguy hiểm cao hơn người phạm tội thuộc trường hợp phạm tội lần đầu vì họ đã bị kết án nhưng phạm tội lại trong thời gian chưa được xóa án tích về tội đã bị kết án.

Một là, việc bị kết án và chưa được xóa án tích là một điều kiện tiên quyết để xem xét khả năng tái phạm của một người phạm tội. Khi đã bị kết án, có nghĩa là người đó đã bị Tòa án nhân dân xử phạt, không phân biệt mức độ nghiêm trọng của tội phạm, bất kể là tội phạm ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, rất nghiêm trọng hay đặc biệt nghiêm trọng, cũng như lỗi cố ý hay vô ý. Tuy nhiên, không phải tất cả người bị kết án đều có án tích. Có các trường hợp đã bị kết án nhưng không coi là có án tích, điều này được quy định tại khoản 2 của Điều 69 trong Bộ luật Hình sự và khoản 1 của Điều 107 BLHS (đối với người dưới 18 tuổi bị kết án).

Vì vậy, chỉ những người bị kết án và không thuộc các trường hợp nêu trên mới được coi là có án tích. Tuy nhiên, án tích sẽ được xóa theo quy định tại các điều từ khoản 1 của Điều 69 đến Điều 73 và khoản 2 của Điều 107 BLHS. Hai là, người đang có án tích chỉ áp dụng khi họ phạm tội mới và tội phạm đó có tính chất cố ý hoặc là tội phạm rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng do vô ý. Người đang có án tích đang thuộc vào nhóm đối tượng cần 9 được quan tâm, chăm sóc và giáo dục trong quá trình hòa nhập và tái hòa nhập vào cộng đồng.

Đây là giai đoạn nhạy cảm khi tư tưởng, thái độ và ý thức pháp luật của họ có thể thay đổi theo hướng tích cực hoặc tiêu cực sau khi thụ án tù. Nếu họ tiếp tục phạm tội trong giai đoạn này, điều này có thể cho thấy ý thức pháp luật của họ chưa được thay đổi tích cực và hình phạt trước đây không đạt được mục tiêu giáo dục và cải tạo. Do đó, trong trường hợp tái phạm, cần áp dụng hình phạt nghiêm khắc hơn. Tuy nhiên, điều cần lưu ý là tội phạm mới mà người đang có án tích phạm phải là tội phạm mới, có nghĩa là các tội phạm mà họ đã thực hiện trước đây nhưng chưa bị phát hiện, và hiện tại bị phát hiện nhưng vẫn còn thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự.

Nếu không có tội phạm mới, người đang có án tích sẽ không bị xem xét về tái phạm. Thêm vào đó, để được áp dụng điều kiện tái phạm, tội phạm mới này phải là tội phạm do cố ý (không phân biệt mức độ nghiêm trọng của tội phạm mới này, bất kể là ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, rất nghiêm trọng hay đặc biệt nghiêm trọng) hoặc tội phạm rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng do vô ý. Trong nghiên cứu pháp lý, khái niệm tái phạm được tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau, và sau đây là ba quan điểm: Quan điểm thứ nhất: Cho rằng tái phạm là tình trạng một người trước đã bị kết án về một tội, về sau lại phạm tội và bị truy tố nữa [26, tr. Theo đó, các điều kiện của tái phạm gồm: 1) Người thực hiện hành vi phạm tội đã bị kết án đối với hành vi phạm tội đã thực hiện trước đó; 2) Người phạm tội lại phạm tội mới.

Quan điểm thứ hai: Tái phạm là trường hợp của người đã từng bị kết tội bởi một bản án có hiệu lực pháp luật, chưa được xoá án tích mà lại phạm tội lần nữa [27, tr. 10 Quan điểm thứ ba: Tái phạm là trường hợp phạm tội sau khi đã bị xử phạt và chưa được xoá án tích về tội đã phạm trước đó. Từ sự phân tích trên, học viên đồng tình với khái niệm tái phạm được ghi nhận trong BLHS năm 2015 với sự sửa đổi của mình như sau: Tái phạm là trường hợp người thực hiện hành vi phạm tội mới do cố ý hoặc do vô ý về tội phạm rất nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng trong thời gian chưa được xóa án tích về tội phạm trước đã bị kết án, có tính nguy hiểm cao hơn người phạm tội thuộc trường hợp phạm tội lần đầu vì họ đã bị kết án nhưng phạm tội lại trong thời gian chưa được xóa án tích về tội đã bị kết án. Đặc điểm của tái phạm Một là, tái phạm là hành vi phạm tội lặp lại.

Bản chất của tái phạm là sự lặp lại hành vi phạm tội do đó một trong các dấu hiệu khi nhắc đến tài phạm đó chính là hành vi phạm tội lặp lại. Hai là, người thực hiện tội phạm trước đây đã bị kết án và bị xử phạt theo quy định của pháp luật hình sự Việt Nam. Hành vi phạm tội trước đó và hành vi phạm tội lần này được xem là hai tội phạm độc lập nhau. Việc áp dụng hình phạt cho tội phạm trước đó đã giúp giới hạn tác động của tội phạm đó đối với xã hội.

Tuy nhiên, nếu người phạm tội tiếp tục thực hiện hành vi phạm tội mới sau khi đã hoàn thành hình phạt, hành vi này sẽ bị coi là tội phạm tái phạm. Điều quan trọng là những quy định về hình phạt và thời gian chờ giữa các lần phạm tội cần được cân nhắc kỹ lưỡng để đảm bảo công bằng trong việc xử lý tội phạm và đồng thời đảm bảo an toàn và trật tự trong xã hội. Ba là, người phạm tội lại thực hiện hành vi phạm tội mới trong một khoảng thời gian nhất định sau khi bị kết án lần thứ nhất. Về phương diện hợp pháp, các nhà lập pháp thường thiết lập "một khoảng thời gian cố định" bắt đầu từ thời điểm bị kết án lần đầu.

Khi thời gian này kết thúc, người bị kết án 11 sẽ không còn bị xem là người vi phạm tội nữa và hành vi phạm tội mới sẽ không được coi là việc tái phạm. Thiết lập thời gian chờ này nhằm tránh tình trạng vô tội vong lương, đồng thời cũng tạo điều kiện cho người bị kết án có cơ hội hòa nhập lại với xã hội sau khi đã hoàn thành hình phạt và không tái phạm. Chính vì vậy, quy định về thời gian chờ này cần được xem xét kỹ càng và cân nhắc để đảm bảo tính công bằng và hiệu quả trong việc xử lý tội phạm. Tuy nhiên, pháp luật hình sự Việt Nam hiện hành không có quy định cụ thể thế nào là án tích nhưng dựa trên các quan điểm khác nhau của các nhà nghiên cứu khoa học pháp lý và sự đúc kết từ bản thân học viên, học viên cho rằng: Án tích là hậu quả pháp lý của việc người bị kết án bị áp dụng hình phạt theo bản án đã có hiệu lực pháp luật của Toà án.

Trong khoảng thời gian cụ thể quy định bởi luật pháp hình sự, người bị kết án, sau khi thực hiện bản án (bao gồm cả hình phạt chính, hình phạt bổ sung và các quyết định khác của Tòa án), vẫn có thể tiếp tục mang theo tiền án hoặc chưa được xóa bỏ tiền án theo quy định của pháp luật. Như vậy, khi nhắc đến án tích bao giờ cũng gắn với việc một người bị kết án bằng bản án có hiệu lực pháp luật của Tòa án và được coi là xóa án tích khi hết thời hạn thử thách mà pháp luật quy định.